Arafta kalan halk

Enes Köse

Beklemek, umut ve muğlaklık arasındaki geniş spektrumda konumlanan, zamanın normal akışının sekteye uğradığı ve en öznel şekilde hissedildiği bir durumu ifade ediyor. Eylem ve eylemsizlik arasında salınan bekleme, anlatı açısından da kadim bir geçmişe sahip. Dante’nin meşhur İlahi Komedya’sında Araf’ta hesabının kesilmesini bekleyenlere büyük bir yer ayrılmıştır örneğin. Godot’u Beklerken’de de bizzat beklemenin kendisinin merkezde olduğu bir anlatıyla karşılaşıyoruz. Kitap alegorik atıflarla birlikte çeşitli şekillerde yorumlansa da temelde beklemenin evrenselliği diyebileceğimiz bir konumdan sesleniyor. 

Bekleme konsept olarak modern zamanlarda da önemli bir etki alanına sahip. Trafik ışıklarından bürokratik süreçlere, mesai mantığından her türlü sıraya kadar belirli bir nizamın boşluklarında beklemek vardır. Muazzam bir hıza şahit olduğumuz günümüzde beklemenin tahammül sınırlarını zorlayan bir yapısı vardır. Geç kapitalizmin insanı, programlanmış ve zamanlara bölünmüş dünyasında sürekli bir yere yetişmek zorundadır ve beklediği durumlar kendisi için araf gibi görünür. Dolayısıyla hayatın içindeki eylem kadar bir çeşit eylemsizliğin de kapsandığı bir durumdan bahsediyoruz.

Beklemenin edebi ve psikolojik yapısının ötesine işaret eden politik bir karşılığı da var. Daha çok bekletilmek diye ifade edebileceğimiz bu durumda, iktidarın beklemeyi kendi mekanizması içinde güç ilişkilerinin bir parçası olarak kullandığı durumlara şahit oluyoruz. Nilgün Toker, beklemenin eylemsizliğe çağıran ve zorlayan niteliğinin iktidarın kendi gücü üzerinde cisimleştirebileceği bir alan yarattığını söylüyor. Yani iktidar başkalarının iradesizleştikleri bir alan üzerinde kendi iradesini güçlendiriyor. Bu noktadan hareketle beklemenin kendi iradesiyle gerçekleştirememe ve bir iradesizleşme hâli olduğunu aktarıyor. Bir çeşit istek sahibi olup o isteği gerçekleştirecek iradeye sahip olmama durumu. 

Zerrin Özlem Biner ve Özge Biner’in derlediği Beklerken kitabında da iktidarın bekletme kudretini nasıl kendi iradesini nesneleştirmek için kullandığını çeşitli başlıklarda görüyoruz. Mülteciler bekleme - bekletme pratikleriyle neredeyse en fazla karşılaşan özneler olarak beliriyor. Yurtlarından olmuş mülteciler sığınmak için başvurdukları sınırlarda bekliyorlar, daha sonra sığındakları yapıların bürokratik iradesini bekliyorlar ve bu süreç yıllar alıyor. Dekorun arkasında bırakılan mülteciler, gündelik hayatın dışında bırakılmış isimsiz figüranlara dönüşebiliyorlar. Ya da en fazla “keyif hırsızı” ve muğlak bir kötülüğün kaynağı olarak görünebiliyorlar ama tüm bu süreç onların iradesi dışında gerçekleşiyor. Özge Biner’in de belirttiği gibi gündelik hayata entegre edilen bu bekleme hâli; şimdideki beklentinin en aza indirgendiği, yaşanan mekânda gelecek algısının ve yatırımının sadece bugünün ertesi ile sınırlandırıldığı bir beklemeye dönüşür.

Bu topraklarda beklemenin çok geniş bir tarihi var. Yıllarca süren adalet arayışları, bürokrasinin arasında kaybolmuş isimler ve kurtuluşu bekleyen hak talepleri. Bu son yaşananlar ise belki de beklemenin kelimenin tam anlamıyla öldürdüğü bir zamana karşılık geliyordu. İnsanlar haklı olarak her zaman büyük kudretiyle ve heybetli çıkışlarıyla bildiğimiz iktidarı bekliyordu. Ancak ilk 48 saat neredeyse ömürlerinin en uzun süren beklemesine mahkum edildiler. Yardımlar bir tarafa, çoğu bölgeye hiç kimse gidemedi bile. 

Büyük depremin ardından önce felaketin mahiyetini anlamaya çalışırken bir taraftan da çeşitli kanallardan yardım çığlıkları ulaştı bizlere. Daha önce hiç karşılaşmadığımız bir enkaz ve yıkımdı bu. Tüm bu kaosun ortasında tek bir gerçeklik vardı önümüzde, felaketin ortasında insanlar bekliyordu. Alternatif yardım denemeleri olabildiğince engellenmeye çalışılıyordu, çünkü alandaki beklentiye yalnızca devlet iradesi cevap vermeliydi. 

Aradan neredeyse 48 saat geçmesine rağmen bu insanlar beklemeye devam ettiler. Evleri başlarına yıkılan depremzedeler, en azından sığınmak için çadır beklemeye başladı. Daha sonra ortaya çıktı ki bu insanlar devlet kurumu ve bir stk arasındaki çadır ticaretini bekliyormuş.Ölülerini gömmek ve yas tutmak için bekleme lüksünden mahrum bırakılanlar, soğukkanlı bir alışverişi beklediler. Hollandalı kurtarma ekibine tercümanlık yapan Zeynep Alpar’ın 1+1 Express’e söylediği gibi insanlar ses vere vere öldüler.

Beklemenin hikâayesi bununla da bitmiyor. Bir depremzede yıkılan evinin kenarında "17 yıldır hiç dolabım yoktu. Dolabı taktık, deprem oldu. İçeride eşyam yok zaten. Dolabı indirebilsem yeter” diyordu. İnsanlar kursaklarında kalan heveslerle bekliyor. 

Neredeyse hiç yardım gitmeyen Suriye’de ölülerin gömüldüğü bir mezar taşının üstünde “kimliği belirsiz, yeşil kazak giyen kız” yazıyor. Uluslararası bir krizin kurbanları olan insanlar, yalnızca sefelate değil, isimsizliğe de terk edildi. Senelerdir arafta bekletildiler, şimdi isimlerine bile sahip değiller. 

Şimdi yine bekliyoruz. Muktedirler açılacak defterlere isimlerimizi yazdı. Beklemenin kader olmadığı bir gerçeklik yaratana kadar da beklemeye devam edeceğiz. Ama biliyoruz bu sis elbet bir gün dağılacaktır.