Yeni bir eşitsizlik: Aşı yoksulluğu

Kamu otoriteleri ve hükümetler, Covid-19 krizinin yarattığı politik, ekonomik ve sosyal problemlerle mücadele etmek için mart ayından itibaren art arda teşvik ve kriz paketleri açıklamaya başladı. Açıklanan paketlerin büyüklüklerinin ülkelerin mali ve parasal güçlerine göre değişmesi ise krizin her ülkede farklı sonuçlar doğurmasına, zengin ile yoksul ülkeler arasındaki uçurumun derinleşmesine neden oldu. Sağlık alanında harcamalarını artıran zengin ülkeler, geliştirme aşamasındaki aşılara yatırım yaparak ilk aşıları tekeline alırken yoksul ülkelerin ise aşıya erişebilmek için uluslararası kuruluşların ve zengin ülkelerin desteğine ihtiyacı olacak.

• Aşı adaletsizliği: Halkın Aşı İttifakı (The People’s Vaccine Alliance) tarafından yapılan açıklamaya göre dar gelirli 70 ülkede bu yıl sadece 10 kişiden 1'i aşılanabilecek. Buna karşılık dünya nüfusunun %14'ünü oluşturan yüksek gelirli ülkelerin, aşıların %53'ünü satın alması nedeniyle 2021'in sonuna kadar tüm popülasyonlarını yaklaşık üç kez aşılayabilecek kadar dozları olacak. Küresel Kalkınma Merkezi (Center for Global Development), aşı talebinin 2022 sonrasında arzı aşacağını ve tüm dünyayı aşılamak için gereken doz miktarının 2023'e kadar elde edilemeyeceğini tahmin ediyor. Zengin ülkelerin gereğinden fazla aşı dozuna sahip olması aşı temininin eşit bir şekilde sağlanması konusundaki en büyük engel. Aşı fiyatlarının yüksek olması ise düşük ve orta gelirli ülkelerin aşıya erişimini daha da zorlaştırıyor.
   
• Aşı alışverişi: Bloomberg'e göre bugüne kadar dünyada toplam 8,25 milyar doz için anlaşma yapıldı. Eğer eşit olarak dağıtılırsa bu rakam, dünya nüfusunun yarısından fazlasını aşılamak için yeterli ancak yüksek gelirli ülkelerin çoğunun aşıların araştırma ve geliştirme süreçlerine büyük miktarlarda kamu fonu yatırımı yapması nedeniyle ilk aşıların hepsi bu ülkelere gönderilecek. Örnek vermek gerekirse Moderna, 2020'de ürettiği 20 milyon dozun hepsinin aşının gelişimini finanse etmeye yardımcı olan ABD'ye gideceğini açıkladı. 2021'in sonuna kadar 1,3 milyar doz üretmeyi hedefleyen Pfizer'ın aşılarının 1,1 milyar dozu ABD, Avrupa Birliği (AB), Birleşik Krallık, Kanada ve Japonya'ya gönderilecek. Kanada, nüfusunu aşılamak için bir çok şirketle anlaşma yaparak gerekenin üç katından fazla aşı satın alırken AB de yaklaşık 450 milyon nüfuslu üye ülkeleri için 2 milyar doz aşı anlaşması yaptı.
   
• Paylaşmak: Aşının adilce dağıtılması için Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) meşale taşıyıcısı olarak öne çıkıyor. Geçen aylarda Uluslararası Aşı İttifakı (GAVI) ile Covid-19 Aşıları Küresel Erişim Programı (COVAX) adını verdiği bir aşı paylaştırma projesi başlatan örgüt, aşı satın alan zengin ülkelerin yoksul ülkelere finansman sağlamasını amaçlıyor. Bugüne kadar 190 ülkenin dahil olduğu program; 2021 sonuna dek çoğu Afrika, Asya ve Latin Amerika'da bulunan orta ve düşük gelirli 92 ülkeye şu ana kadar bağışlanan 1,3 milyar dozu ulaştırarak dünya nüfusunun %20'sinin aşılanmasını sağlamayı hedefliyor. Ülkelerin yanı sıra Bill ve Melinda Gates Vakfı gibi özel bağışçılar da programa katkıda bulunuyor. Dünya Bankası ve diğer uluslararası mali kurumlar ise yoksul ülkelere COVAX üzerinden aşı almaları için düşük faizli krediler teklif ediyor. Öte yandan; Dünya Ekonomik Forumu'na göre tüm dünyada eşit bir şekilde aşı dağıtılması, en büyük 10 ekonominin 460 milyar dolardan fazla kazanç sağlaması anlamına geliyor. Düşük ve orta gelirli ülkelerin aşılara erişiminin olmamasının küresel ekonomiyi olumsuz etkileyeceğini savunan kurum, aşı temini konusundaki eşitsizliklerin "onlarca yıllık ekonomik ilerlemeyi" riske atabileceğini belirtti.