Savunma sanayii büyüdü: Peki Türkiye gerçekten çağ atladı mı?

Sadece bizim ülkemiz açısından değil, neredeyse bütün dünya için prestij sektörlerinden biridir savunma sanayii. Teknolojik yeterlilik ister, ciddi bir sanayi altyapısına ihtiyaç duyar, kalifiye iş gücü gerektirir, önemli bir gelir kaynağıdır ama hepsinden öte bir ülke için güç ve bağımsızlık göstergesidir. “Size kafa tutabilirim, çünkü silahımı ben üretiyorum” demektir kısacası.

Ülke içinde vatandaş bundan gurur duyar, kendini güvende hisseder; yabancı ülkelere ise bir mesaj verir, “Ben de varım, ayağınızı denk alın” der. Lider ülke olmanın olmazsa olmazlarından biridir.

• Ülkemiz açısından durum gerçekten böyle midir, irdeleyeceğiz ama aşama aşama gidelim ve önce başlıktaki soruya dönelim.

Yanıt bir bakış açısına göre evet, oldukça büyük ilerleme kaydettik; yerlilik oranımızı, ihracatımızı ve gelirimizi artırdık, ithalatı ve gideri azalttık, hepsinden önemlisi bağımlılığı düşürdük. Ama gerçekten çağ atladık mı?

Bunu biraz tartışmamız lazım. Ancak önce rakamlara, istatistiklere bakalım. Rakamların bize söyleyeceği çok şey var. Örneğin aşağıdaki grafik. Savunma Sanayii Başkanlığı (SSB) tarafından verilen resmî rakamlara göre ülkemiz, 2002 yılından bugüne savunma ihracatını tam 40 kat artırmış. 250 milyon ABD dolarından 10 milyar ABD dolarına çıkarmışız. Önemli bir büyüme, muhteşem bir sıçrama. Yerlilik oranımız da yine SSB verilerine göre %80 civarında. Müthiş bir rakam.

^{SSB internet sitesinden alınmıştır.}

Bu muhteşem gelişmede doğal olarak savunma sanayii firmalarımızın payı var ve onlarda dünya ölçeğinde kendi gelişimlerini ortaya koyuyorlar. Bunu da yine rakamlardan görebiliyoruz.

ABD’de yayın yapan Defence News dergisi her yıl olduğu gibi, dünyanın önde gelen savunma sanayii şirketlerini yayınladığı Defence News Top 100 listesini 31 Ağustos tarihinde açıkladı. Ülkemizden 5 şirketin yer aldığı listede, ASELSAN 40. (4,46 milyar dolar), TUSAŞ 48. (3,65 milyar dolar), listeye bu yıl ilk kez giren ARCA 53. (3 milyar dolar), ROKETSAN 64. (2,37 milyar dolar) ve MKEK 81. sırada (1,42 milyar dolar) kendilerine yer bulurken, sıralamaya giren şirketlerimizin sayısının ve sıralarının her yıl arttığını kolayca görebiliyoruz bu listeden. Savunma sanayiimizin gelişimini görmek için önemli bir gösterge. 

Sektördeki gelişimi görmemizi sağlayacak bazı başka rakamlar da var. Dünya pazarındaki sıralamamız örneğin. Dünyada sektörel olarak silah ticaretini takip eden ve bilgileri toplayarak düzenli olarak yayımlayan iki temel kuruluş var. Birisi, Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (Stockholm International Peace Research Institute – SIPRI), diğeri ise Rusya merkezli Dünya Silah Ticareti Analiz Merkezi (Centre for Analysis of World Arms Trade – CAAM).

• Bunlardan SIPRI, kendine özgü bir hesaplama yöntemi kullanıyor. Sözleşme tutarlı değil, ürünün sağlayacağı gücü, katkıyı merkeze alan bir yöntem ama istatistikleri bütün dünya tarafından kabul gören bir kuruluş. CAAM’ın da hesaplama yönteminde de bazı farklı yaklaşımlar var ama ülkemizin gelişimini ve dünya ölçeğindeki yerini bu iki kuruluşun rakamlarında da görebiliyoruz. 

CAAM verilerine göre, ülkemizin 2025 yılı ihracat tutarı 4,23 milyar dolar ve küresel sıralamadaki yeri 8. sıra (Çin ve İspanya’nın önünde). SIPRI verileri biraz daha farklı. Kendi hesap yöntemine ve 5 yıllık dönemsel analize göre 539 milyon puanımız var ve dünya ölçeğindeki sıralamamız 11'incilik. Bizim SSB verileri ile küresel ölçekteki yerimize bakacak olursak Fransa’nın bile önüne çıkıp kendimize ilk 5 içinde yer buluyoruz ama gerçek durum tam olarak öyle değil.

• Özetleyecek olursak yerel otorite rakamları ile uluslararası bağımsız kuruluş rakamlarını karşılaştırdığımızda, hacimde aynı büyüklükten, gelişimde aynı orandan bahsedemiyoruz ama kesinlikle ciddi bir gelişim ve sıçrama görüyoruz. 

Küresel pazardan yaklaşık %1.8 pay almışız ki çok ciddi bir rakam. Otomotivde bu rakamın yaklaşık %1.5 olduğunu düşündüğümüzde sektörün ulaştığı noktanın önemini daha net kavrayabiliriz. Sektörün yurt dışı satış başarısını görmek için, son 20 yılı veya SSB grafiğine göre 2002 sonrasını yerel otorite verileri ile değerlendirirsek tam olarak 40 katı bir artış görüyoruz. 

SIPRI veya CAAM aynı oranda sıçramaya işaret etmiyor ama aynı dönem için gelişim, SIPRI’ya göre 21 kat, CAAM verilerine göre ise 17 kat. Aynı dönemde Türkiye ekonomisinin toplam büyümesinin yaklaşık 7 kat olduğunu değerlendirdiğimizde savunma sanayiinin gerçek anlamda bir gelişme ve sıçrama gösterdiği çok aşikar bir şekilde karşımıza çıkıyor.

Ülkemizin kara, hava ve deniz platformlarında özgün üretime yönelmiş olmasının yerli tedarik projelerinin ithalat oranını azaltırken ihracat yeteneğimizi artırdığı, ana platformlarda kullanılan alt sistemlerde de yerel katkı payının artması ve tercih edilmesinin bu sistemlere de ihracat fırsatları doğurduğu, mevcut gelişimi açıklamak için ilk aklımıza gelen tespitler olabilir.

İnsansız hava araçları (İHA) konusunda, dünyada söz sahibi bir ülke konumuna gelmiş olmamız öne çıkan bir diğer unsur ama Ukrayna savaşı veya Sahraaltı Afrika’ya yapılan satışların dönemsel olabileceğini de görmemiz gerekiyor. Türkiye, ihracatının yaklaşık %9’nu savaşta olan Ukrayna’ya yaparken birçok ülkenin savunma ürünleri ihracatından imtina ettiği Sahraaltı Afrika’ya silah ihraç eden ülkeler arasında Çin ve Rusya’dan sonra geliyor.

• Yazının başında belirttiğimiz gibi, rakamlar çok şey söylüyor ve gelişimi çok açık gösteriyor ama bu gelişimi “çağ atlama” olarak değerlendirmek ne kadar doğru, biraz da bu yönüne bakmakta fayda var.

Kurtuluş Savaşı döneminden başlayarak Cumhuriyetin ilk yıllarından beri önemini kavrayıp üzerinde durduğumuz savunma sektörü, İkinci Dünya Savaşı ve NATO üyeliğinin ardından neredeyse tamamen ABD güdümüne girmişti. 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı sırasında uygulanan ambargoyla birlikte sektör yeniden öncelik kazandı ve kurulan Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı (TSKGV) şirketleriyle ilk büyük sıçramasını yaptı. Hâlâ ASELSAN, TUSAŞ ve ROKETSAN gibi vakıf şirketleri sektörün öncülüğünü yapıyor ancak bunlara BAYKAR, ACRA gibi özel sektör firmaları da eklenmiş durumda.

Savunma sektörü yolculuğuna teknolojik yeterlilikten çok ithal ikameci, lisans altında üretim yapan bir sektör olarak başlarken 2000’li yıllara gelindiğinde daha fazla teknolojik yetkinliğe sahip, ihracat odaklı bir yönelim sergilemeye başladı. Günümüzde ise SSB verilerine göre %80 yerlilik oranına sahip dev bir sektör hâline geldi. Ancak işin püf noktasını ve yazımızın ana konusunu tam olarak kalan %20’lik kısım oluşturuyor.

Lisanslı üretim, montaj hatları, alt sistem ve sistem üretimleri derken özgün platform tasarımlarına geldik çattık ama tasarladığımız uçağın, tankın, geminin motoru hâlâ yabancı. ABD’den alacağımız motor ile yerli uçak yapacağız, sonra motoru da yapacağız. MTU motor vermiyorum dediği için hâlâ özgün tankımıza tam olarak kavuşamadık, proje yıllarca gecikti. Çok övündüğümüz gemilerin motorları da keza ithal. Radar ve elektronik harp sistemlerinde kullandığımız bazı çekirdek teknolojiler hâlâ ithal. Aynı durum optik sistemler ve haberleşme sistemleri için de geçerli. 

Yani yerel imkanlarla yapabileceklerimizin bir sınırı var ve neredeyse gelip o sınıra dayandık. İşte o sınırı geçtiğimizde artık gelişimden değil, “çağ atlamaktan” söz edebileceğiz. Ancak bu sınır doğrudan savunma sektörüyle ilgili değil. O sınır, bilim ve teknoloji sınırı. Son teknoloji bilgisayarları ve yazılımları alıp değerli mühendislerimizle tasarımlar yapabiliyoruz. İthal ettiğimiz son teknoloji makineleri kullanarak kartlar, modüller üretebiliyoruz. Ama en hassas, en kritik unsurlara geldiğimizde yine dışarıya dönüyoruz.

Çünkü o noktada sanayi ürünü üretme kısmı bitiyor, bilim ve teknoloji üretme kısmı başlıyor. Ülke yöneticileri açısından da sektöre güvenip dışarıya kafa tutabilmenin kritik sınırı aslında tam olarak burası. F-35 programından çıkarılmışken F-16’ları modernize etmek için yine aynı ülkeden destek bekliyor, kendi yapacağınız savaş uçağı için motor talep ediyor ve bunu da ileride kendiniz üretmeyi hedefliyorsanız o ülkeye ne kadar kafa tutabilir, ne kadar karşı durabilirsiniz?

• Oldukça iyi olduğumuz ve büyük gelişim gösterdiğimiz bu sektörde yıllardır ana muharebe tankımız ortada yok, muharip savaş uçağı programımız aksadı, yıllarca geciktik. Deniz platformlarında Alman MTU motorları kullanıyoruz. Başka örnekler, başka bağımlılıklar da var.

Türkiye savunma sanayiinde büyük bir gelişim gösterdi. Resmî kaynakların ve onların güdümündeki medyanın abarttığı kadar değil belki ama büyük ve önemli bir gelişme bu. Bağımsız kaynakların verileri, istatistikleri de ortada. Büyük gelişme gösterdik ama “çağ atlamadık”. Sınırına geldik, dayandık. Buradan ileri gitmenin yolu ise artık doğrudan sektöre bağlı değil.

Ülke olarak farklı bir boyuta geçmemiz gerekiyor. Toryumumuz var diye sevinmenin tek başına bir anlamı yok; o toryumu işleyecek teknolojiye sahip değilseniz bunun karşılığı sınırlı. Bağımlı olmadan uçak motoru üretmek, en basit hâliyle o motorun ısısına dayanacak metalin, boyanın, perçinin teknolojisine sahip olmaktan geçiyor. O teknolojiye sahip olunduğunda ise çağ atlayan yalnızca savunma sektörü değil, ülkenin kendisi oluyor.