Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni Orkestrası'nın yolculuğu ve müziğin evrensel dili üzerine

DuendeHer hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.
Söyleşi: Necmi Çelik
Tekfen Filarmoni Orkestrası, Antalya’da düzenlenen Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi 31. Taraflar Konferansı’nın (COP31) kapanışında, 20 Kasım Cuma günü sahnede olacak. Konser, dünyanın dört bir yanından gelen liderleri, iş dünyasının temsilcilerini, bilim insanlarını ve aktivistleri müziğin birleştirici gücüyle biraraya getirecek.
Orkestranın 1988 Taşkent doğumlu daimi şefi ve sanat direktörü Aziz Shokhakimov tarafından yönetilecek konserde, doğanın temel unsurlarını ve insan-doğa ilişkisini merkeze alan özel bir repertuvar sunulacak. Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni’nin yolculuğu, iyi bir şef olmanın gereklilikleri ve müziğin birleştirici dili üzerine konuştuk.

2017 yılından bu yana Tekfen Filarmoni’nin daimi şefliğini ve müzik direktörlüğünü yürütüyorsunuz. Mesleki yolculuğunuzda Tekfen Filarmoni nasıl bir rol oynuyor?
Tekfen Filarmoni profesyonel yaşamımda çok özel bir yere sahip. Birlikte çalışmaya 2017 yılında, ben henüz nispeten genç bir şefken başladık ve geçen yıllar boyunca birlikte uzun bir yol kat ettik.
Benim için en değerli yönlerinden biri, bu orkestranın farklı ülkelerden, kültürlerden ve müzik geleneklerinden müzisyenleri buluşturması. Bir bakıma Tekfen Filarmoni, müziğin evrensel bir dil olduğu ve insanları kökenlerinden bağımsız olarak biraraya getirebildiği fikrinin somut bir temsili.
Belki de en büyük gurur kaynağım, orkestramızdaki müzisyenlerin profesyonel gelişimine tanıklık etmiş olmak. Birçoğu orkestraya genç yaşta ve sınırlı deneyimle katıldı. Yıllar içinde son derece yetkin profesyonellere dönüştüler. Bu gelişimlerine katkıda bulunabildiğimi bilmek bana büyük bir mutluluk veriyor. Provalarımızda müzikal ayrıntılar, tını, stil ve yorumlama üzerine yoğun bir şekilde çalışma fırsatı buluyoruz. Bu deneyimin kazanımlarının yalnızca kendi orkestramızla sınırlı kalmadığına inanıyorum. Müzisyenler kendi topluluklarına döndüklerinde burada edindikleri bilgi ve deneyimleri paylaşarak, bölgesel orkestralar da dahil olmak üzere diğer toplulukların sanatsal düzeylerinin yükselmesine katkıda bulunuyorlar.
Benim için Tekfen Filarmoni'nin en önemli misyonlarından biri bu: Sadece güzel müzik üretmek değil, aynı zamanda müzisyenlerin gelişimine katkıda bulunmak ve onların aracılığıyla genel müzik kültürünün ilerlemesine hizmet etmek.
Hem ABD’de hem de Avrupa’da konserler yönettiniz ve yönetiyorsunuz. Bu coğrafi ve kültürel çeşitlilik şef olarak sizin senfonik zenginliğinize ne gibi renkler ve varyasyonlar katıyor?
Her orkestra kendi başına ayrı bir dünya. İki farklı orkestra aynı eseri seslendirse bile ortaya çıkan sonuç asla tamamen aynı olmuyor. Avrupa, Amerika ve Asya'daki orkestralarla yıllar boyunca çalışırken, müzik geleneklerinin, ulusal kültürlerin ve hatta insanların iletişim biçimlerinin bir orkestranın ses dünyasını ne kadar derinden etkilediğini fark ettim. Farklı orkestraların tını, ritmik özgürlük ve müzikal dramaturji konularında çok farklı yaklaşımları olabilir.
Benim için en ilgi çekici olan ise her orkestraya aynı yorumu dayatmaya çalışmak değil, ortak bir sanatsal dil bulmak. Yeni bir orkestrayla her karşılaşma bana yeni şeyler öğretiyor. Bazen müzisyenler daha önce hiç düşünmediğim müzikal fikirler veya çözümler öneriyorlar. Öte yandan, bir şefin yeni fikirlere açık olurken aynı zamanda net bir sanatsal vizyona sahip olması gerektiğine de kesinlikle inanıyorum. Mesleğimizi bu kadar etkileyici kılan şey tam da bu sürekli alışveriş.

Genç yaşta şeflik pozisyonuna gelmiş ve önemli projelere imza atmış biri olarak Özbekistan’da yeni kuşakların klasik müziğe ilgisini nasıl görüyorsunuz? Klasik müzik eğitimi konusunda sizden daha genç müzisyenlere ne tür önerileriniz olabilir?
Özbekistan'ın son derece zengin bir müzik mirası var. Sovyet döneminde ülke güçlü bir klasik müzik eğitimi geleneğine sahipti ve müzik yaşamı büyük bir kültürel ve etnik çeşitlilik barındırıyordu. Ne yazık ki Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından, özellikle 1990'lı ve 2000'li yıllarda, durum oldukça zorlaştı. Çok sayıda nitelikli müzisyen ülkeyi terk etti ve bu durum müzik kültürünün genel seviyesini kaçınılmaz olarak etkiledi. Ancak son yıllarda öğrenmeye, gelişmeye ve yeni şeyler üretmeye istekli, yetenekli ve enerjik genç müzisyenlerden oluşan yeni bir kuşağın ortaya çıktığını görmekten büyük mutluluk duyuyorum. Elbette güçlü bir müzik kültürü oluşturmak uzun vadeli bir süreç. Birkaç yıl içinde profesyonel müzisyenlerden oluşan bir nesil yetiştirmek mümkün değil. Bunun için onlarca yıl süren istikrarlı çalışma, yüksek kaliteli eğitim ve mesleki gelişim olanakları gerekiyor.
Hem Özbekistan'ın hem de Türkiye'nin bu alana daha fazla ilgi ve kaynak ayırmaya devam etmesini içtenlikle diliyorum. Türkiye benim için ayrıca çok özel bir yere sahip. Halklarımız derin tarihî, kültürel ve dilsel bağlar paylaşıyor. Gerçekten kardeş milletleriz. Türkiye'de çalıştığım yıllar boyunca olağanüstü yetenekli çok sayıda müzisyenle tanıştım ve ülkenin muazzam müzik potansiyeline tanıklık ettim. Avrupa orkestralarıyla çalışırken Türkiye'den ya da Türk kökenli müzisyenlerle karşılaştığımda bu beni gerçekten mutlu ediyor. Bu durum bana yeteneğin sınır tanımadığını hatırlatıyor.
Genç müzisyenlere tavsiyem ise her zaman şu: Yetenek yalnızca başlangıçtır. Bu meslek büyük bir disiplin, sabır ve sürekli adanmışlık gerektiyor. Bu özellikle şefler için geçerli. Şeflik yalnızca fiziksel bir teknik öğrenmekten ibaret değil. Partisyonları derinlemesine incelemek ve müzik tarihi, armoni, felsefe, edebiyat ve genel kültür hakkında kapsamlı bir anlayış geliştirmek gerekiyor. Ve belki de verebileceğim en önemli tavsiye: Hızlı başarı peşinde koşmayın. Gerçek sanatsal ve profesyonel gelişim zaman alır; bunun kısa bir yolu yok.
Bir orkestra şefi olarak kendi sitilinizi nasıl tanımlıyorsunuz? Gerek Tekfen’de gerekse yönettiğiniz diğer orkestralardaki çok kimlikli yapıyı dikkate aldığımızda orkestra üyeleriyle senfonik uyum ve otorite dengesini nasıl kuruyorsunuz?
Kendi şeflik tarzımı tanımlamak benim için oldukça zor. Bu soruya muhtemelen birlikte çalıştığım müzisyenler daha iyi cevap verebilir. Ancak sanatsal ilkelerime gelince, duygusal ifade, müzikal düşüncenin açıklığı ve ayrıntılara gösterilen özen benim için son derece önemli. Her şeyden önce kendime karşı oldukça talepkarım. Bir orkestranın karşısına geçtiğimde, belirli bir eserle neyi başarmak istediğime dair çok net bir fikre sahip olmam gerekiyor. Bununla birlikte, bir şefin otoritesinin her şeyden önce profesyonelliğe dayanması gerektiğine güçlü şekilde inanıyorum.
Bir insanı gerçek bir müzik lideri yapan şey unvanı, güçlü kişiliği ya da emir verme yeteneği değil; e önemli unsur, müzisyenleri kendi yorumunuza ikna edebilme becerisi. Ve bu ikna gücü otorite kullanımından değil; müzikal anlayışınızın derinliğinden, bilginizden ve sanatsal vizyonunuzun netliğinden kaynaklanmalı. Bunu başarabilmek için bir şef yalnızca partisyonu olağanüstü derecede iyi bilmekle kalmamalı aynı zamanda geniş bir entelektüel bakış açısına da sahip olmalı. Müzik; tarih, felsefe, edebiyat ve insan deneyiminden bağımsız bir alan değil. Bir şefin karşısında, her biri kendi deneyimine, bireyselliğine ve müzikal fikirlerine sahip onlarca başarılı müzisyen bulunuyor. Benim görevim, bu bireysel kişilikleri ortak bir sanatsal vizyon etrafında biraraya getirmek.
Müzisyenler yalnızca şefi takip etmek yerine o vizyona gerçekten inanıp onu paylaşmaya başladıklarında, orkestrada gerçek bir birlik duygusu ortaya çıkıyor. İşte o zaman birlikte özgürce müzik yapmak mümkün oluyor ve sonuçta hayatımızı müziğe adamamızın nedeni de bu.

Klasik müziğin önde gelen bestecilerine ait senfonilerin yanı sıra opera eserlerini de yönetiyorsunuz. Yönetim tekniği bakımından bir opera eseri ile senfonik eserin yönetimi açısından ne tür farklılıklar görüyorsunuz?
Opera ve senfonik şeflik bazı açılardan farklı beceriler gerektirse de her ikisinin temelinde aynı ilke yatıyor: Müzikal dramaturjiyi anlama yetisi. Bir senfoni konserinde şef öncelikle orkestra ve eserin müzikal mimarisiyle çalışıyor. Operada ise durum çok daha karmaşık. Orkestranın yanı sıra solistleri, koroyu, sahne üzerindeki hareketleri, tiyatro salonunun akustiğini ve daha birçok unsuru dikkate almak gerekiyor. Belki de en önemli fark, insan sesinin özel bir esneklik gerektiren canlı bir enstrüman olması. Bir şef, solistle birlikte nefes alabilmeli, onun cümlelerini hissedebilmeli ve sahnede olup bitenlere anında tepki verebilmeli.
Opera ayrıca bir şefe çok özel bir teatral zamanlama duygusu kazandırıyor. Kişisel olarak, opera deneyimini bir şef için kesinlikle vazgeçilmez görüyorum. Opera sahnesi deneyimi olmadan bir senfoni şefinin sanatsal gelişiminin tamamlanabileceğini düşünmekte zorlanıyorum. Opera, senfonik müziği anlama biçimimizi büyük ölçüde zenginleştiriyor. Müziği yaşayan bir drama olarak duymayı, müzikal bir cümlenin nefesini hissetmeyi, karakterlerin psikolojisini anlamayı ve müzikal gelişimin iç mantığını kavramayı öğretiyor. Operalar üzerinde çalıştıktan sonra birçok senfonik eseri tamamen farklı bir gözle algılamaya başlıyorsunuz. Onların dramatik boyutları, insani duyguları ve teatral özellikleri çok daha görünür hâle geliyor. Bu nedenle benim için opera ve senfonik müzik iki ayrı disiplin değil, aynı mesleğin ayrılmaz biçimde birbirine bağlı iki yönü.
Tekfen Filarmoni COP31'in kapanışında bir konser verecek. Hazırlık süreci kolay olmasa gerek. Bu süreçle ilgili deneyimlerinizi paylaşmanızı isteriz. 2027 Tekfen Filarmoni için yeni yıl konseri ile başlayacak. Gelecek projeleriniz neler olacak 2027’de?
COP31'in kapanış konserinde sahne alacak olmak elbette bizim için büyük bir onur. Farklı ülkelerden ve müzik geleneklerinden bestecilerin eserlerini biraraya getiren çeşitli bir program hazırladık. Konserde Fazıl Say, Bedřich Smetana ve Igor Stravinsky'nin eserlerini seslendireceğiz. Bu eserlerin her biri kendi biçiminde doğa, onun güzelliği, enerjisi ve gücüyle ilişkili. Bu nedenle programın etkinliğin ruhuna son derece uygun olduğunu düşünüyorum.
Hazırlık sürecine gelince, bu konsere de diğer tüm konserlerimize gösterdiğimiz aynı özen ve profesyonel adanmışlıkla yaklaşıyoruz. Ölçeği veya vesilesi ne olursa olsun her konser bizim için önemli. Hedefimiz her zaman aynı: Mümkün olan en yüksek sanatsal standarda ulaşmak.
2027'ye gelince; yılı İş Sanat’ta Yeni Yıl Konserimizle açacağız. Şu sıralar gelecek sezonun planları ve repertuvarı üzerinde çalışıyoruz, bu nedenle şimdilik çok fazla ayrıntı paylaşmak istemiyorum ancak hedefimizin, izleyicilerimize ilgi çekici ve çeşitli programlar sunarken en yüksek sanatsal standartları korumak olduğunu söyleyebilirim.

Orkestra şefi olarak tarihe iz bırakacak projeleriniz var mı? Klasik müzik tarihinde nasıl anılmayı hayal ediyorsunuz?
Doğrusunu söylemek gerekirse, çalışmalarımı müzik tarihinde nasıl bir miras bırakabileceğim açısından hiç düşünmedim. Hatta bazen bu şekilde düşünmenin biraz benmerkezci olabileceğini hissediyorum.
Müziği gerçekten seviyorum ve mesleğimi her şeyden önce ona hizmet etmenin bir yolu olarak görüyorum. Benim için çok daha önemli olan şey burada ve şimdi yaşananlar; bir prova sırasında, bir konser anında ya da müzisyenler ile dinleyiciler arasında o özel duygusal bağın ortaya çıktığı eşsiz anlarda. Müziğin insanlar üzerinde olağanüstü bir etki gücü olduğuna yürekten inanıyorum. Bizi düşünmeye sevk edebilir, derin duygular yaşamamızı sağlayabilir ve bazen dünyaya bakış açımızı bile değiştirebilir. Hayatımı bu mesleğe adamamın nedeni işte bu anlar.
Elbette her zaman işimi mümkün olan en yüksek düzeyde yapmaya, bir sanatçı olarak gelişmeye devam etmeye ve sanatsal inançlarıma sadık kalmaya çalışıyorum. Ancak müzik tarihinde kalıcı bir iz bırakıp bırakmayacağıma karar verecek kişi ben değilim. Buna dinleyiciler, müzikseverler ve belki de gelecek nesiller karar verecek. Benim görevim hem çok daha basit hem de çok daha zor: Müziği sevmek, onunla olan ilişkimde dürüst kalmak ve ona elimden gelenin en iyisiyle hizmet etmek.








