CHP İstanbul İl Kongresi'nin iptali ekonomiye dair beklentileri nasıl etkiledi?

Türkiye, 19 Mart’ta İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınarak tutuklanmasının ardından gerek CHP’ye gerekse de CHP’li belediyelere yönelik operasyonların son halkası 2 Eylül günü yaşandı. 

8 Ekim 2023 tarihinde İstanbul’da düzenlenen CHP 38. Olağan İstanbul İl Kongresi’nin iptali için açılan davada mahkeme ara kararında CHP İstanbul İl Başkanı Özgür Çelik ve yönetiminin görevden alınmasına hükmetti. İstanbul 45. Asliye Hukuk Mahkemesi, Özgür Çelik ile birlikte İl Yönetim Kurulu asıl ve yedek üyeleri ile İl Disiplin Kurulu asıl ve yedek üyelerinin görevlerinden uzaklaştırılmalarına karar verdi. 

• Yerlerine daha önce CHP İstanbul İl Başkanlığı yapan eski milletvekili Gürsel Tekin ile Zeki Şen, Hasan Babacan, Müjdat Gürbüz ve Erkan Narsap’tan oluşan geçici yönetim görevlendirildi. 196 kişiden oluşan Üst Kurul-Kurultay Delegeleri’nin de tedbiren görevden uzaklaştırılmalarına karar verildi.

Kongrenin iptali haberinin gündeme düşmesiyle birlikte piyasalar sert dalgalandı. Borsada yaşanan kayıpların ardından devre kesiciler çalıştı, altın ve dövizde hızlı hareketlilik yaşandı. Türkiye’nin 5 yıllık kredi risk primi (CDS) de yukarı yönlü ivmelendi.

Bloomberg iddiası: Kamu bankaları 5 milyar dolar sattı

Öte yandan, Bloomberg’de yer alan bir haberde, CHP İstanbul Kongresi’nin iptal edilerek yönetime kayyum atanmasının ardından Salı ve Çarşamba günlerinde kamu bankalarının TL’deki kaybı frenlemek için 5 milyar dolar sattığı ifade edildi. 

İptal kararının ardından gözler, 15 Eylül'de görülecek CHP'nin 38.Olağan Kurultayı davasına çevrildi. DW Türkçe, eski CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'nun izleyeceği yol haritasına dair bir kulis haberi paylaşarak mahkemenin 15 Eylül'de “mutlak butlan” kararı vermesi hâlinde Kılıçdaroğlu’nun CHP Genel Başkanı olma görevini kabul edeceğini iddia etti.

Şimdi gözler 15 Eylül’e çevrilmişken Türkiye’de iktidarın çok partili seçim sistemini yargı eliyle fiilen bitirmeye çalıştığına dair tartışmalar yükseliyor. CHP İstanbul Kongresi’nin iptalinin 15 Eylül’de çıkacak kararın bir ön provası olduğunu düşünenler artarken, bu kararın Türkiye’de siyasi, ekonomik ve toplumsal hayatın geleceğine dair pek çok konuda belirleyici olacağı da konuşuluyor. 

Peki bu son karar, hem Türkiye’de iç siyaset dengeleri açısından hem de içinden geçmekte olduğumuz ekonomik kriz açısından bize ne anlatıyor? İktidar ekonomik krizle ve enflasyonla mücadeleden tamamen vazgeçme olabilir mi? CHP’yi geriletmek için yakılan köprülerin Türkiye'ye maliyeti ne olacak? Buna benzer soruları çoğaltmak mümkün…

Hem bu son yaşanan gelişmeyi hem de yakın gelecekte meydana gelebilecek ihtimalleri siyasal iktisatçı İnan Mutlu ve ekonomist Arda Tunca ile konuştuk.

İnan Mutlu: İktidar, gün kazanmak için muhalefeti parçalama politikası izliyor

Mutlu, sözlerine “AKP’nin muhalefete yönelik antidemokratik müdahalelerinin ekonominin dengesini bozduğu iddiasından ziyade ekonomide işlerin düzelmemesinden kaynaklı AKP’nin toplumsal tabanını kaybettiği ölçüde bu operasyonlara hız verdiğini düşünüyorum” diye başlıyor.

Mutlu’nun genel tabloya dair değerlendirmeleri ise şöyle:

“Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek döneminde 26 aydır uygulanan klasik kemer sıkma politikalarının AKP’nin toplumsal desteğini erozyona uğrattığını görüyorum. Bu da kaçınılmaz olarak AKP’nin siyaseten tabanını konsolide etmek için 'ben yönetemezsem başkasına da yönettirmem' politikası uygulamasına neden oluyor. Böylece iflas etmiş, çöpe dönmüş ekonomi programını, rızayı üretemediği ölçüde güç kullanarak konsolide etmeye, daha fazla aşınmasını engellemeye çalışıyor. Aslında zaman kazanmaya ve seçimlere kadar enflasyonun düşeceğini düşünerek hareket etmeye çalışıyor. 

Son açıklanan büyüme verilerinden görüyoruz ki, kamunun nihai tüketim harcamaları ciddi oranda düşmüş, ortada aslında harcama yapan bir devlet yok. Kiralanan araçlar, garantili projelere yapılan ödemeler var ancak bu kalemler bütçedeki açığı kapatacak ölçüde değil. Bizim maliye politikasında çok daha ciddi bir revizyona ihtiyacımız var. Mevcut araçlarla bu krizi çözme yetisi ortadan kalkmış durumda. AKP, gün kazanmak için muhalefeti parçalamak ve etkisizleştirmek üzerine bir politika izliyor. 

Belediyelere düzenlenen operasyonlar şu anlamda kritik: Türkiye’de çok kriz yaşadık ancak ilk kez böylesi bir gıda krizi ile karşı karşıyayız. CHP’li belediyeler de tam bu noktada uyguladığı hizmetlerle hedef hâline geliyor. Devlet, eğitim ve sağlık gibi sosyal harcamalardan tasarruf yapıyor. Son yedi ayda sağlık ve eğitime harcanan tutar faize ödenmiş gibi bir denge var. 

CHP’li belediyeler yoksullaştırılan kesimlerin bir nebze nefes almasını sağlıyordu. Belediyelere operasyonların bir sebebi de bu. Yaşanan ekonomik krizi siyasi operasyonlarla çözme konusunda başarılı olamayacakları ortada. Daha kaç belediye başkanı tutuklanırsa ekonomi rayına girer ikilemini yaşıyorlar.”

Mutlu, Mehmet Şimşek’in ikinci kez göreve geldiğinde %38 seviyesinde bir enflasyon olduğunu ve geçen 2,5 yıllık sürenin faizle birlikte enflasyonu da yükselttiğini belirterek, “Enflasyonu aldığı seviyenin ancak 5 puan altına getirebildi ama çok ciddi de bir maliyet yaşandı. Geçen ay en yüksek geniş işsizlik rakamı ölçüldü. İktidar, dar tanımlı işsizlik yüzde 8 diyerek propaganda yapıyor ama insanlar iş buldukları için işsizlik azalmıyor, insanlar iş bulma ümitlerini kaybettikleri için işsizlik azalıyor. Ümidini kaybedenlerin verisini geniş işsizlik verisinde görüyoruz, o da pandemi seviyelerinde... Şimşek programı yüzyılın en büyük felaketine eşdeğer bir oranda işsizlik yarattı” diyor.

TÜİK’in Temmuz 2025 Hanehalkı İşgücü Araştırması’na göre, mevsim etkisinden arındırılmış dar tanımlı işsizlik oranı yüzde 8 mevsim etkisinden arındırılmış geniş tanımlı işsizlik oranı (âtıl işgücü) ise yüzde 29,6 olarak açıklandı. 

Mutlu: 'Ben yönetemezsem kimseye yönettirmem' anlayışı sürecek

Mutlu, Türkiye’nin Mart 2024’ten beri Venezuela’dan sonra dünyada en yüksek ikinci politika faizini veren ülke olduğunu da belirtiyor.

“Hem işsizlik yoluyla hem de faizler yoluyla çok ciddi bir maliyet ödeniyor ve bunun faturası da halka kesiliyor. Emeklilerin, asgari ücretlilerin ve kamu çalışanlarının gelirlerini de baskılıyorlar. Sağa sola saldırarak bu ekonomik sıkışmışlığı aşabileceklerini düşünüyorlar. Merkez Bankası da iktidarın otoriter hamlelerine kalkan oluyor ve bu hamlelerin bir ödemeler dengesi krizine yol açmasını engelliyor.

Çalışmayan bir programı sürdürmek için siyasi baskıların artacağı ama gelişmelerin her an bir ödemeler dengesi krizine dönüşebileceği bir durum da söz konusu. Rezerv yakarak dövizi tutuyorlar ama bu süreci daha ne kadar yönetebilecekler? Neler yapabileceklerini çok öngöremiyoruz, gözlerini karartmış durumdalar, 'Ben yönetemezsem kimseye yönettirmem' anlayışının devam edeceği görülüyor.

Ekonomi çok kırılgan durumda, dış şoklara çok açık ve iktidarın aldığı siyasi riskler de dövizin ateşini yükseltecek gibi görünüyor. Merkez Bankası ile ortak bir otoriterleşme programını yürüttükleri ölçüde de gelişmeler şekillenecek. Dövizin geleceği seviye ve bunun bir ödemeler dengesi krizine dönüşüp dönüşmeyeceği şu anda tamamen iktidarın insiyatifinde.”

Piyasalar 15 Eylül sonrası olasılıklara hazır durumda

Türkiye’de ekonominin kendi hâline bırakılmış durumda olduğunu belirten Ekonomist Arda Tunca ise “Türkiye’nin herhangi bir şekilde inşaat sektörünün ivmelendirdiği bir büyüme yapısının dışına çıkması mümkün değil. Türkiye’nin avantajlı olduğu taraf, öyle ya da böyle geçmişten gelen bir sanayi altyapısının olması ve hâlâ bunu kullanıyor olması. Büyüme rakamlarından da görüleceği üzere sanayi tarafının büyüme rakamlarında etkili olduğu görülüyor” diyor.

• TÜİK, 2025 ikinci çeyrek büyüme oranını %4,8, mevsim ve takvim etkilerinden arındırılmış GSYH büyüme oranını da %4,6 olarak açıkladı. Yüzde 4,8’lik ikinci çeyrek büyüme oranına katkıda ilk sırayı %10,9 ile inşaat sektörü alırken onu %7,1 ile iletişim faaliyetleri, %6,1 ile sanayi sektörü, %5,6 ile ticaret, ulaştırma, konaklama ve yiyecek hizmetleri izledi. 

Tunca’nın genel ekonomik tabloya dair değerlendirmeleri ise şöyle:

“Bu kadar olumsuzluğa rağmen hâlâ insanların ihtiyaçları var. Düşük gelirli ülkelerde toplumun tasarruf edecek gücü olmadığı için insanlar tüketime yöneliyor. Az gelişmiş ülkelerde temel tüketim ihtiyaçları çok yüksek. O nedenle Türkiye’de sanayi bir şekilde ayakta kalıyor. Ancak dengesiz gidiyor. Bu dengeleri sağlayacak bir ekonomi politikası da yok. Bu hükümet için ekonomik dengeler değil, manşet veriler önemli. Göz boyayacak, siyasi olarak kullanışlı olabilecek veriler… Büyüme yüzde 4,8. Kime yaradı bu büyüme? Bunun cevabı önemli değil. Enflasyon yüzde 85’lere çıkmıştı, yüzde 30’lara iniyor. Altındaki sebepler önemli değil. 

Bir de Türkiye’de kayıtdışı bir ekonomi var ve bu kayıtdışı ekonomi çok canlı. Bu gözükmüyor, karanlık bir alan. O nedenle büyüme gelir ancak dengesiz gelir, toplumda refah yaratan bir büyüme olmaz. Türkiye şu anda bunu yaşıyor. Bu şartlar altında TL tasarruflara da halk ilgi göstermiyor. Bununla birlikte para politikasının etki alanı zayıflıyor; TL tasarrufları düşük kaldığı sürece Merkez Bankası’nın para politikası da etkisiz kalıyor.”

Kaçacak yatırımcı olmadığı için kur da kıpırdamıyor

CHP’ye yönelik operasyonların ne gibi etkileri olabileceğine yönelik ise Tunca, şu görüşleri paylaşıyor:

“Mevcut durumun bir süre daha devam ettiğini göreceğiz gibi. 15 Eylül’de piyasada çok büyük bir şok yaşanmaz çünkü piyasa artık bütün olasılıklara hazır durumda. Zaten ne olacağının rengi çok belli. Borsa önümüzdeki günlerde bir miktar güçlenecektir ancak bunlar kâr alım satımları olacak. Piyasa dibi gördü gibi, yabancı yatırımcı da zaten yok gibi. Kur kıpırdamıyor deniyor, kaçacak yabancı yatırımcı kalmayınca zaten kur da kıpırdamıyor. Her şeyin kötü olduğu ortamda bir şekilde kendi dengesini buluyor. 

Siyaset çok kötü gidiyor diye ekonomi duramaz, burası geçinme yeri, para kazanma yeri… Borsa bunu atlatır dengesini bulur, 15 Eylül ve sonrasında da bu dengenin çok bozulacağını düşünmüyorum. Herkes şunu gördü ki, Türkiye’nin bundan sonrası için çok da şok yaşayacak bir durumu kalmadı artık. Çünkü zaten olan oldu. Niyet Kemal Kılıçdaroğlu ile seçime gitmekse onu da her türlü yapıyorlar, kendi iktidarlarını devam ettirmek için gereken neyse yapmaya da devam edecekler. Ekonomik açıdan toplum da buna alışacak, başka siyasi gerilimler, başka bir hikaye olur. Bir dahaki şok halk sokağa inerse olur. O da şu anda ufukta görünmüyor.”