Distopya anlatısının ötesine geçmek: 'Kiralık insan' arayan robotlar ve sorulması gereken gerçek sorular

Yazılarımı düzenli okuyanlar bilir: Yapay zeka konusunda distopik düşünmemeye çalışırım. Bilimkurgu senaryolar üzerinden örülen klişe bakış bir tuzaktır çünkü. Dahası okuru aptal yerine koyan bir tür sansasyonel teknoloji gazeteciliği var. O sınırdan da uzak durmak isterim. 

Bu konuda reklamcılık duayeni David Ogilvy’nin “The consumer isn’t a moron; she is your wife…” (Tüketici aptal değildir. O sizin karınızdır) lafı hep göz hizamda durur. Bana kalırsa sadece reklamcılar için değil hem iletişimciler hem de gazeteciler için altın kuraldır bu. Son dönemde ortaya çıkan bazı girişimlerin haberleştirilme ve belki de kurulma biçimlerinde bu kuralı hiçe sayan bir taraf görüyorum. 

Rent a human’dan Moltbook’a

Yeni hizmetin adı ve adresi gayet net: Rent a human (Bir insan kirala!) Belli ki isim de bolca haber olsun, konuşulsun diye böyle açık koyulmuş. Yapay zeka ajanları kendi kısıtlılıkları nedeniyle yapamayacakları bazı işleri yaptırabilmek için insan kiralıyorlarmış.

Daha geçen haftalarda yapay zeka ajanların, insanlardan azade olarak kendi kendilerine takıldığı Moltbook isimli sosyal medya platformu bolca haber olmuştu biliyorsunuz. 

• Sonrasında biraz hileli bir iş olduğu fark edildi. Kimi gerçek insanlar içeride yapay zeka taklidi yapıyor, az kişiye ait çok ajanın kripto para manipülasyonu için kullanıldığı iddia ediliyordu vs. 

Yine de insanları düşünmeye sevk etmek için önemli bir simülasyon ya da adlı adınca söyleyelim provokasyondu. Hatta o platformda takılan ajanlar bilimkurgu edebiyatı ya da filmleriyle eğitilerek olay biraz köpürtülmüştü de. 

Bana kalırsa bu yapay zeka hype’ının en büyük tehlikesi, risklerini bugüne kadar izlediğimiz ya da okuduğumuz bilimkurgu eserleriyle paralel düşünmekten geliyor. Hava ve zemin ters köşeden gol yemeye çok müsait oluyor böylece. Gerçek tehlikeyi unutuyor ve işin hikayeleşen tarafıyla oyalanıyoruz.

Rent a human yeni bir fikir mi? 

Bu bağlamda “Rent a human” da yeni sansasyonel haber başlığımız. Yeni bir fikir değildi aslında. Tarihi 2005’e uzanan Amazon’un mTurk’unden tutun daha yeni tarihli TaskRabbit’in, Fiverr’ın hatta Uber ya da Upwork’un iş fikrinin bir değişik versiyonu. 

Hatta hemen hemen eşzamanlı çıkan Human API gibi bir muadili de var bu hizmetin. Tabii bu kez insanlar insanları ya da insanlar robotları değil, robotların insanlara iş yaptıracak olmasıyla biraz ayrılıyor. Yazıyı yazdığım sırada kiralanmayı bekleyen 463 bin 200’e yakın insan olduğu görüntüleniyordu. Ne kadarı gerçek emin olamıyoruz elbette. 

Sistem şöyle işliyor: İnsan kullanıcı olarak yetenekleriniz, konumunuz, saatlik ücretiniz gibi özelliklerden oluşan bir profil yaratıyorsunuz. Sonrasında ise paket teslimi gibi fiziksel görevlerden, anket doldurma gibi çevrimiçi görevlere kadar pek çok farklı iş için kiralanma şansınız var. Ödeme genelde kripto para olarak dijital cüzdana yapılıyor ama Human API’de Stripe altyapısı üzerinden normal parayla ödeme de alınabiliyor. 

Distopyalara sığınmanın tehlikesi

Böyle girişimleri aslen sistem üzerine düşünmek için bir fırsat olarak görmek daha doğru. Robotlar insanları kiralıyormuş da iş yaptırıyormuş. Durup düşününce etkileyici elbette. Ancak üzerine çok az konuştuğumuz genel sömürü düzeninden çok bir farkı yok bunun. Hatta, örneğin Gig Ekonomi denilen model içerisinde faaliyet gösteren kuryeleri bu işten bağımsız düşünebilir miyiz? 

Burada insanları yapay zeka kiralıyor gibi ama diğer tarafta da insanlara görev dağıtan bir algoritma aynısını yapıyor. Yani hiç yeni değil, dahası hiç farklı değil. Nasıl kuryeler orada algoritmayla bir pazarlık yapamıyorsa, yani algoritmik yönetim geçerliyse burada da o geçerli. 

Rent a human gibi modelleri farklı bir şey olarak düşünüp daha distopik bir yere koyunca, zaten içinde yaşadığımız korkunç gerçekliği normalleştirme riskini de üstleniyoruz biraz. Sanki motorlu kuryeleri, kargo emekçilerini, sürücüleri kuşatan bu modelin arkasında, gerçek insanlar para kazanmayacakmış gibi “robot insana iş yaptırıyor” gibi bir yere çıkıyor konu. 

Evet, robotlar insanlara iş yaptırıyor gibi görünüyor ama emek sömürüsünün yönü değişmiyor. O robotlar da birilerinin daha zengin olmasına ve bu eşitsizliğin daha derinleşmesine neden olacak sadece. 

Emeğin devalüasyonu

Klasik düzende işçi, bir becerisi veya emeği için işe alınır. Bugün “Rent a human” olarak konuştuğumuz vizyonda ise insan, yapay zekanın dijital dünyada yapamadığı paket teslim etmek, çimene dokunmak gibi sadece biyolojik bir varlık olmasından kaynaklanan fiziksel işlevleri için kiralanıyor. 

Burada insanın bilişsel kapasitesi veya yaratıcılığından ziyade sadece fiziksel dünyadaki varlığı bir “meta” hâline geliyor. Bu belki de bugüne kadar yaşananlar içinde emeğin en derin “devalüasyonu” demek. Yani “Rent a Human”, “Human API” veya adı ne koyulmuş olursa olsun, platformların sürdürülebilirliğinden ya da gerçekliğinden çok bunu konuşmamız gerek. 

Bir robotun veya yazılımın insanı "sömürmesi" gerçeğini, özünde bir insanın (sistemin sahibinin) başka bir insanı (işçiyi) daha verimli, daha anonim ve daha hesap sorulamaz bir şekilde sömürmesi için inşa edilmiş teknik bir kalkan olarak düşünmekten öte bir distopya yok. 

Bunu da en net açıklayan şey Marx’ın canlı emek-ölü emek ayrımı olarak düşünülebilir. Çünkü yapay zeka kendi başına bir değer üretmiyor. O en fazla sistem sahibinin işçiden daha fazla “artı değer” koparmasını sağlayan bir araç. “Rent a Human” modeli üzerinden düşünürsek robotun insanı kiralıyor gibi görünmesi, aslında sermayenin insanı sadece fiziksel bir donanım seviyesine indirgemesinin bir sonucu.  

İnsanlık onuru kırılıyor da hangi insanlık onuru bu?

Burada bir “robotun insana iş yaptırması” durumunu da hafife almıyorum bu arada. Nitekim bu platformun kendisini yapay zeka için bir et alanı katmanı (meatspace layer) olarak görmesi başlı başına kışkırtıcı bir yaklaşım. 

Burada bir miktar trollük görüyorum. Sanki üzerine tartışmamız için seçilmiş ifadeler gibi. Buradan distopik bir kabusa da yürünebilir pekala. İnsan onurunu kırıcı bir şey bu. Fakat bunun üzerine düşünürken zaten halihazırda yürüyen sistemin de bundan farklı olduğunu söyleyebilir miyiz?  

Şeffaflık eksikliği, prekaryalaşma, asimetrik güç dengesi

Adım adım düşünelim. Bu işin risklerinden biri “şeffaflık eksikliği” diyelim. Yani yapay zeka işverenin neden bir işçiyi seçtiği veya neden ödemeyi reddettiği karmaşık algoritmik süreçlerin içinde gizli kalabilir diye düşünelim. Şu an yürütülen pek çok işte de aynı şeffaflık eksiği geçerliği değil mi? 

Platform çalışanları “bağımsız yüklenici” olarak sınıflandırıldığından asgari ücret, sendikalaşma sağlık sigortası veya iş güvenliği gibi temel haklardan mahrum kalmazlar mı diye soralım mesela. Şu an yaşadığımız prekarya düzeni bundan farklı mı yani? 

Yapay zeka ajanları insanları kiralayacaksa asimetrik güç dengesi oluşacak diye endişelenebiliriz pekala. Zira yapay zeka ajanları binlerce profili aynı anda tarayıp en düşük teklifi dayatırken, işçiler hayatta kalabilmek için bunu kabul etme riskiyle yüz yüze kalıyor olsun. Bu da şu an pek çok iş için geçerli değil mi? 

Dahası en sansasyonel başlığı atıp algoritmalarda haberini öne çıkarmaya çalışan teknoloji gazetecisi de bu sistemin bir mağduru değil mi? Düşündükçe sorular artar. Bir yerde durmak gerek.

Böyle uygulamalar ve provokasyonlar artabilir

Özellikle vibe coding, yani doğal dilin bir kodlama dili hâline gelme süreci derinleştikçe böyle deneysel uygulamaları çok göreceğiz. Moltbook, Rent A Human, Human API… Bu işin hem maliyeti sıfıra yaklaştı hem de hazırlama süreci kısaldı. Her gün bir başkası yeni bir sansasyonel fikirle çıkabilir. 

Bunları hem haberleştirirken hem de üzerine düşünürken bu gürültünün neyi maskelediğini ayırt etme becerisi kazanmamız gerek. Bu insanlar bu uygulamaları, insanlar üzerine daha fazla düşünsün diye trollük amaçlı yapıyorlarsa ne alâ. Ama bence bu kadar hayranlığın sonu iyi değil. "Yapay zeka insanları kiralayıp iş yaptıracakmış" (!) Oldu, peki. Bu yapay zeka modellerinin arkasında kim var? Kimler bu teknolojiye telaffuz edilemeyecek miktarda yatırım yaptı ve kimler artık bu maliyeti birilerinin karşılamasını bekliyor? 

Asıl değerli sorular, hayranlık ya da felaket senaryoları arasında yitip gitme riskiyle karşı karşıya. 

Gerçekten robotlarla mı çarpışıyoruz?

Trafikte başta kendi hayatını riske alarak ilerleyen bir motorlu kurye, yapay zeka tarafından mı çalıştırılıyor yani? Eğer bu teknoloji haberlerinin tufanına kapılırsanız öyle. Zira o işi bir arayüz aracılığıyla ona tebliğ eden bir algoritma. 

• Peki o algoritmanın arkasında kim var? Aslen robotlarla mı çarpışıyoruz yoksa kârlılığı ve verimliliği maksimize etmeye çalışan sermayeyle mi? 

Eğer distopyalara kapılıp gideceksek hepsini şu zalim robotlar yapıyor olabilir. Fakat gerçek hiç öyle değil. Bu noktada gayriihtiyari eski Türk filmlerinin klişe repliğini hatırlıyorum: Bedenime sahip olabilirsin ama ruhuma asla! Acaba gerçekten öyle mi? 

Ruhumuzu da kaptırmak istemiyorsak bu tuzaklı distopya anlatısına temkinli yaklaşmak zorundayız. Robotlar işimizi ele geçirip bizi işsiz bırakıyorsa bunu kendi hesaplarına yapmıyorlar. Bilimkurgu filmlerinin etkisinden çıkıp bilanço tablolarına bir göz atmanın vakti geldi de geçiyor bile.