Domino etkisi: Arka arkaya Filistin'i tanıma kararları nasıl alındı?

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 22 Eylül 2025’te New York’taki Birleşmiş Milletler (BM) Genel Kurulu’nda Ortadoğu’daki tüm gerilimlerin merkezindeki İsrail-Filistin çatışmasına dair yaptığı uzun konuşmayla Fransa’nın Filistin’i resmen devlet olarak tanıdığını duyurdu. 

• Macron, bu kararın “İsrail ve Filistin’in barış ve güvenlik içinde yan yana yaşayabileceği iki devletli çözüm olasılığını korumak için” gerekli olduğunu açıklarken ülkesinin Ortadoğu’daki tarihsel barış taahhüdüne sadık kaldığını ifade etti.

Fransa’nın bu kararı geçen yaz netleşmiş ve Macron, Filistin’in Eylül’deki BM Zirvesi'nde tanınacağını kamuoyuyla paylaşmıştı. Her ne kadar tanıma kararı sürpriz olmasa da konuşmanın içerdiği vurgular ve yapıldığı yerin taşıdığı sembolik anlam bakımından 22 Eylül BM Genel Kurulu’nun tarihî bir dönemecin başlangıcı olduğunu şimdiden söylemek mümkün.

7 Ekim 2023’ten sonra aralarında Norveç, İrlanda, İspanya ve Meksika’nın da bulunduğu pek çok ülke Filistin Devleti’ni tanıdı. Özellikle İspanya’nın İsrail’in Gazze’deki saldırıları karşısındaki tavrı, Avrupa devletleri üzerinde etkili oldu. Ne var ki Ortadoğu’nun bu başat meselesinde kalıcı bir sonuca ulaşmak, Oslo Barış Görüşmeleri'nden beri öyle ya da böyle masada olan iki devletli çözüm olasılığını canlı tutmak ve daha önemlisi uluslararası sistemde ABD'nin neredeyse koşulsuz desteğine sahip İsrail’in olası bir barış sürecine karşı direncini kırabilmek için Güvenlik Konseyi üyesi İngiltere ve Fransa’nın Filistin’i tanıması büyük önem taşıyordu. 

Nitekim Rusya-Ukrayna savaşının Avrupa üzerindeki etkilerine karşı bir süredir birlikte hareket eden, bu çerçevede Gönüllüler Koalisyonu’nu kuran Fransa ve İngiltere, İsrail’in Gazze’ye insani yardımın ulaştırılmasının engellemesi ve yaz boyu süren saldırılarıyla Gazze’deki durumu sistematik bir insan hakları ihlallerine ve adı konmamış bir soykırım uygulamasına dönüştürmesiyle, bu konuda da ortak bir tutum benimsedi. 

İngiltere, Commonwealth ülkesi olan ve Anglosakson dünyanın önde gelen devletleri Kanada ve Avustralya ile beraber BM Genel Kurul toplantısından hemen önce Filistin’i devlet olarak tanıdı. Böylece Filistin, iki G7 (Birleşik Krallık ve Kanada) ülkesi tarafından tanınmış oldu. 

• Her ne kadar Londra’nın Filistin Devleti'ni tanıma biçimi Paris’inki kadar sembolik ve görkemli olmasa da 1917’deki Balfour Deklarasyonu’yla Filistin’de Yahudi halkı için bir ulusal yurt kurulmasını destekleyerek İsrail devletinin kurulmasının uluslararası zeminini hazırlayan devlet olarak İngiltere’nin Fransa’yı bu konuda takip etmesi büyük önem taşıyor. 

Birleşik Krallık'ın Filistin sorunuyla karmaşık geçmişi

Britanya Yahudi cemaatinin önde gelen bir ismi olan Lord Walter Rothschild’e hitaben yapılan ve esasen 1. Dünya Savaşı sırasında ABD’deki Yahudilerin desteğinin alınması amacını da taşıyan deklarasyonda, “bölgedeki Yahudi olmayan toplulukların medeni ve dinî haklarına zarar verecek hiçbir girişimde bulunulmaması gerektiği” de belirtilmişti. Ancak Filistinliler için—ki o dönemde bölgedeki nüfusun yaklaşık %90’ını oluşturuyorlardı—Birleşik Krallık’ın Siyonist projeye verdiği destek her zaman bir ihanet olarak görüldü.

Birleşik Krallık uzun süre, Filistin’in tanınmasının ancak İsraillilerle yürütülecek bir barış sürecinin sonunda mümkün olabileceği görüşünü benimsedi. Konuya yaklaşırken ABD ile ilişkileri ve Transatlantik ittifaktaki angajmanları asli rolü oynadı. Ancak Temmuz ayı sonunda, Gazze halkına yönelik katliam, ablukadan kaynaklanan açlık ve Yahudi yerleşimcilerin Batı Şeria üzerindeki aşamalı hâkimiyetine karşı, Londra tutumunu sertleştirdi. Macron’un 2025 Nisan’ından beri izlediği adımları takip ederek İşçi Partisi lideri Başbakan Keir Starmer, Netanyahu hükümeti Gazze’deki insani durumu iyileştirmediği veya bir ateşkesi kabul etmediği takdirde Filistin Devleti’ni tanıyacağını taahhüt etti. 

Birleşik Krallık’a benzer şekilde, Kanada da bu süreçte Fransa’nın yaklaşımından esinlendi. Macron’un açıklamasını beklemeden Filistin Devleti’ni resmen tanıdı. Başbakan Mark Carney, 21 Eylül’de yayımladığı bir basın açıklamasıyla Temmuz ayında beyan ettiği taahhüdü resmileştirdi. Carney, Kanada’nın Filistin’i resmen tanıdığını dünya kamuoyuna şu sözlerle duyurdu: 

“Mevcut İsrail hükümeti, sistematik biçimde, bir Filistin devletinin kurulmasını engellemeye yönelik adımlar atmaktadır. Batı Şeria’daki yerleşim faaliyetlerini durmaksızın sürdürmektedir. Bu uluslararası hukuka aykırıdır. Gazze’ye yönelik sürekli saldırıları ise on binlerce sivilin hayatına mâl olmuş, 1 milyondan fazla insanın yerinden edilmesine yol açmış ve önlenebilir nitelikte olan yıkıcı bir kıtlığa sebebiyet vermiştir.”  

Tanıma silsilesinin ardındaki diplomatik süreç

Bu tanıma silsilesinin ardındaki diplomatik süreci ve Fransa’nın izlediği stratejiyi anlamak en az kararın kendisi kadar önem taşıyor. Zira Nisan 2025’ten itibaren Fransa Cumhurbaşkanı Macron’un Filistin’i tanıma kararını dünya gündemine taşıması, konunun hem görünür hâle gelmesini hem de tartışılmasını sağlarken İsrail’in giderek yalnızlaştığı diplomasi arenasında bir domino etkisi de yarattı.

8 yıl önce, 22 Aralık 2017’de Mahmud Abbas’ı Elysée Sarayı'nda ağırlamasının ardından yaptığı açıklamada Macron, iki devletli çözümün barış için kaçınılmaz olduğunu söylese de halihazırda Filistin devletinin tanınmasının verimli bir sonuç doğuracağı kanaatinde olmadığını ifade etmişti. 

Fransa tarihsel olarak, özellikle Oslo Barış Görüşmeleri'nin ardından, iki devletli çözümü savunan ülkeler arasında oldu. Öte yandan Fransa kamuoyu da Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) ve Yaser Arafat’ın ulusal mücadelesine yakınlık duyuyordu. Özellikle Fransa’daki sol kamuoyu, Filistin mücadelesini sahiplenmişti. 

Ne var ki Hamas’ın Filistin’de giderek güçlenmesi ve Filistin mücadelesinin İslamcı bir anlayışın etkisine girmesi, 11 Eylül’le başlayan ve Batı dünyasını etkisi altına alan cihatçı terörizm korkusuyla birleşince Fransa kamuoyunda da Filistin algısı değişmeye başladı. 

2017’de cumhurbaşkanı seçilen genç Macron’un ise Fransa’nın tarihsel olarak taahhütlerinin olduğu bu bölgeye ilişkin ilgisi daha ziyade İsrail’in sunduğu ekonomik fırsatlara yönelmişti. Öyle ki Ekonomi Bakanı olduğu dönemde keşfettiği İsrail şirket anlayışını yakından takip ediyordu. 

Macron’un Netanyahu’yla arası da gayet iyiydi. Fransa Cumhurbaşkanı İsrail Başbakanı'nın daveti üzerine Temmuz 2017’de İsrail’i ziyaret etmiş ve Başbakan’la yakın ve dostça görüntüler vermişti. Göreve geldiği ilk dönemde Fransa’daki Yahudi cemaatine de olumlu bir mesaj vermek ve 2015 IŞİD saldırılarından beri kendini tehdit altında hisseden topluluğun içini rahatlatmak istemişti. Ayrıca iki devletli çözümü resmî açıklamalarında dışlamasa da Macron’a göre Fransa’nın iki devletli çözüm anlayışı kendisinin “derin devlet” olarak tanımladığı Dışişleri Bakanlığı ve diplomasi bürokrasisinin taahhüdüydü. 

Nitekim Macron, ilk döneminde Dışişleri de dahil olmak üzere bürokrasinin çeşitli kademeleriyle çatıştı; bürokratları yetiştiren École nationale d'administration’un (ENA) bile işleyişini ve adını değiştirdi. Durum böyle olunca Macron için İsrail’le kurduğu bu ilişki, Fransa açısından bir yenilik ve ilerlemeydi. Macron, Dışişleri bürokratlarından iki devletli çözüme takılıp kalınmamasını ve daha yaratıcı çözümler önermelerini istedi.     

7 Ekim 2023’te Hamas’ın saldırıları ve hemen ardından İsrail’in misillemesiyle İsrail-Filistin çatışması başka bir düzleme taşındı. İlk başta Macron yönetimi Hamas’ın saldırılarını lanetledi ve İsrail’e desteğini açıkladı. Hatta Macron, tıpkı IŞİD karşısında oluşturulan yapıya benzer bir antiterör koalisyonunun Hamas’a karşı da kurulması önerisini bile dile getirdi. Kasım 2024’te ise Fransız diplomasisi, Uluslararası Ceza Mahkemesi’nin (UCM) İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu ve eski Savunma Bakanı Yoav Gallant hakkında çıkardığı tutuklama emrini uygulamayı reddetti.

Ne var ki bu İsrail yanlısı tavrın 2023’ün sonlarında yavaş yavaş değişeceğine yönelik sinyaller verilmeye başlandı. Macron, BBC’ye verdiği bir röportajda ilk kez İsrail’in saldırılarının bebekler, çocuklar ve yaşlılar gibi savunmasız sivilleri vurduğunu, bunun hiçbir meşruiyetinin bulunmadığını ifade etmiş; İsrail’in buna derhal son vermesi gerektiğinin altını çizmişti. 

Esas önemli değişiklik ise Nisan 2025’te Macron’un Mısır dönüşü cumhurbaşkanlığı uçağında yaptığı açıklamalarda görüldü. Fransa Cumhurbaşkanı, Mısır’daki insani yardım üssü olarak kabul edilen El Ariş Limanı’na yaptığı gezi sırasında Gazzeli yaralılarla temas etme ve durumu yakından görme fırsatı buldu. Hatta dönüş uçağında France 5 televizyonuna verdiği mülakat sırasında El Ariş’te şahit olduklarını anlatırken defalarca yutkunduğu, zaman zaman konuşmakta güçlük çektiği görüldü. 

• Aynı röportajda Macron, Filistin’in Fransa tarafından tanınması gerektiğini de açıkladı. İsrail saldırılarının Gazze halkı üzerindeki yıkıcı etkisini kendi gözleriyle gören Macron gibi Fransız kamuoyunun da bu süreçte Gazze’ye ilişkin fikrinde değişiklik olmuş; Cumhurbaşkanı üzerindeki baskı artmıştı. 

Sinyallerini Nisan 2025’te verdiği bu kararın uygulamaya geçmesi çok da kolay olmadı. Fransa’daki Yahudi cemaatinin temsilcileri, cumhurbaşkanına böyle bir kararın ihanet olarak algılanabileceği yönünde uyarıda bulundu. Dışişleri bürokrasisi ise İsrail ile Filistin arasındaki dengenin gözetilmesi konusunda tedirgindi. En önemlisi de Macron iç politikada yıpranmıştı ve Filistin’i tanıma süreciyle Fransa’yı dış politikada öne çıkarırken içerde de imajını tazeleyebilecekti. 

Tanıma sürecini bazı koşullara bağlayarak dengeyi korumayı amaçladı ve Hamas’ın silahsızlandırılması, Filistin Yönetimi'nin reforme edilmesi ve Arap ülkelerinin İsrail’i tanımasını koşul olarak öne sürdü. Ancak İsrail’in Gazze’deki saldırılarına hız kesmeden devam etmesi ve ortaya çıkan soykırım görüntüleri, söz konusu devletlerin İsrail’e bir jest yapabilmesini imkansız kılıyordu. 

Macron’un beklediği fırsat, Haziran 2025’te Filistin Yönetimi Başkanı Mahmud Abbas’ın kendisine ve Suudi Kralı'na gönderdiği bir mektupla geldi. Söz konusu mektupta Abbas, Hamas’ın 7 Ekim saldırılarının kabul edilemez olduğunu, Hamas’ın artık Gazze’yi yönetmemesi gerektiğini ve 1967 sınırları çerçevesinde karşılıklı tanımaya dayalı bir iki devletli çözüm dışında bir alternatif olmadığını ifade ediyordu. 

2025 yazı boyunca yaşanan gelişmeler, Gazze’deki açlığın büyük bir insani drama dönüşmesi, Doha’daki ateşkes görüşmelerinin hiçbir sonuç vermemesi Macron’un kararını netleştirdi. Mahmud Abbas’a hitaben yazdığı 24 Temmuz 2025 tarihli bir mektupla Fransa Cumhurbaşkanı, ülkesinin Filistin’i bir devlet olarak tanıyacağını taahhüt etti. 

Netanyahu bu kararı "terörü ödüllendirmek" olarak niteledi. Ancak Macron’un daha önce Arap ülkeleri nezdinde elde etmeye çalıştığı denge, cevap bulmaya başladı ve Hamas’ın saldırılarının bu ülkeler tarafından da kınanması ve Hamas’ın silahsızlandırılması gündeme geldi. Böylece Netanyahu’nun Hamas’ı ödüllendirmek üzerine kurduğu retorik boşa çıktı. 

Domino etkisi

Fransa’nın dünya kamuoyuna Temmuz 2025’te duyurduğu Filistin’i tanıma kararı bir domino etkisi yarattı. Birleşik Krallık başta olmak üzere dünya politikasında etkili devletlerin de benzer taahhütte bulunmaları üzerine diplomatik alanda iyice yalnızlaşan İsrail’i Trump’ın aldığı, Filistin temsilcilerinin New York’taki Genel Kurula katılmasını engelleyecek vize kısıtlamaları, Suudi Arabistan temsilcilerinin toplantıya katılmamasını istemesi gibi kimi önlemler de işe yaramadı ve Macron, arzuladığı diplomatik başarıyı elde etmiş oldu. 

• Böylece Filistin devleti BM Genel Kurulu'nda görkemli ve törensel bir atmosferde tanınmış oldu. Macron’un yaptığı konuşma, elbette sadece Fransa adına olsa da Fransa Cumhurbaşkanı omuzlarında Filistin’i tanıyan tüm diğer devletlerin de iradesini taşıyordu.

Bugün BM üyesi 193 ülkenin 157’si Filistin’i devlet olarak tanıyor. Her ne kadar başat devletlerin Filistin’i tanıması iki devletli bir çözüm için tarihî bir adım olarak nitelendirilebilse de İsrail’in Filistin topraklarında, özellikle Gazze’de yol açtığı yıkım nedeniyle oldukça geç kalınmış bu tanıma hamlesinin anlamlı bir sonuca ulaşması için çok daha fazla çaba gerekiyor. 

Bir sonraki adımda İsrail’e yönelik yaptırımların gündeme gelmesi tanıma kararını iki devletli çözüme doğru ilerletebilecek somut bir zemin sunabilir.