Dünya bir gıda krizine doğru mu sürükleniyor?

Gıda tedarik zincirinde yaşanan şoklar ve artan gıda fiyatları, 2021’de ekonomi ve iş dünyası gündemini meşgul eden en önemli başlıklardan bir tanesi oldu. Hâlihazırda gıda erişimi ve güvenliğini etkileyen sosyo-ekonomik eşitsizlikler, iklim değişikliği gibi faktörlere, Covid-19 pandemisi ile artan gıda fiyatları, tedarik zincirindeki kısıtlar ve hânelerin gelir kayıpları da eklendi. 2022 için öngörüler, gıda tedarik zincirinin karşılaşacağı şoklar karşısında daha kırılgan hale geleceği yönünde. Peki, küresel gıda krizine ne kadar yakınız? Hem arz hem de talep tarafındaki problemler neler?

Gıda tedarik zincirindeki şoklar

Kentleşme ve teknolojik dönüşüm etkisiyle son 25 yılda küresel tarımsal üretimin toplam üretimden aldığı pay %9,8’den %3,8’e düşse de gıda sektörünü depolama, işleme, taşıma, dağıtım ve tüketim süreçleri dâhil olmak üzere bir bütün olarak görmek gerekiyor. Buna göre yaklaşık 1,5 milyar kişinin istihdam edildiği gıda tedarik zinciri, küresel üretimden %10 pay alırken sektör üretiminin %23’ü uluslararası ticarete dâhil ediliyor. 

Fakat pandemi döneminde gıda tedarik zincirinin her aşamasında sosyal mesafe, seyahat kısıtları, sınırların kapatılması, ticaret kanallarındaki kısıtlamalar ve geçici karantina dönemleri başta olmak üzere birçok faktöre bağlı olarak problemlerle karşılaşılıyor.

• Karantina koşulları altında hasat ve gıda işleme süreçlerinde iş gücü açığı yaşanıyor.

• Sınırdaki kısıtlamalar ve uçuşların ertelenmesi, taze gıdaya erişimi hem zorlaştırıyor hem de temin maliyetini artırıyor.

• Yeme-içme hizmetleri sağlayan işletmeler, artan maliyetler ve talepteki düşüş nedeniyle varlıklarını sürdürmekte zorlanırken marketler de ürün tedarikinde problemler yaşıyor..

Marketlerdeki tedarik problemi, ABD için artık sıradan bir gündem maddesi hâline geldi. Marketlerdeki kıtlığın pandeminin ilk dönemleri kadar görünür olmadığı vurgulansa da reyonlardaki arzın pandemi öncesi seviyelere henüz ulaşamadığı belirtiliyor.  Ülke genelinde ürünler bazında stokların doluluk oranını hesaplayan “Information Resources, Inc Tedarik Endeksi”ne göre 19 Aralık haftası itibariyle gıda sektöründe stokların doluluk oranı %90 eşiğinin altında seyrediyor. 

Birleşik Krallık’ta ise marketlerdeki tedarik problemi ağır vasıta kamyon sürücülerinin eksikliği ile açıklanıyor. Sürücülerin büyük kısmı çevrimiçi perakende sektörüne geçiş yaparken Brexit sonrasında Avrupa’nın diğer ülkelerinden gelen sürücüleri istihdam etmenin daha maliyetli hale gelmesinin de durumu zorlaştırdığı belirtiliyor. Bu tabloya, yüksek navlun ücretleri ve emtia fiyatları da eklendiğinde tedarik zinciri sorunlarının daha artacağı ifade ediliyor. 

Artan gıda fiyatları

Olağanüstü hava koşulları, tüketici enflasyonu, enerji fiyatlarındaki artışlar ve iş gücündeki kısıtlar gıda fiyatlarındaki artışın ardındaki belirleyiciler olarak değerlendiriliyor. 2022’de Covid-19’a bağlı kısıtların Omicron varyantıyla süreceğine ve tarımsal üretim girdi fiyatlarının artmaya devam edeceğine dair değerlendirmeler neticesinde gıda enflasyonunun kalıcı olacağına dair endişeler artıyor. 

Birleşmiş Millet Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) Gıda Fiyat Endeksi, Kasım 2021 itibarıyla bir önceki yılın aynı dönemine kıyasla %27,3 artış gösterdi. Dört aylık ardıl artış ile endeks, Haziran 2011’den bu yana en yüksek değerine ulaştı. Enflasyondan arındırılmış endeks değerinin 2021’in ilk 11 ayı ortalaması ise son 46 yılın en yüksek değerinde. Alt endekslerde son bir senede en yüksek artış; bitkisel yağlar (%51,4), şeker (%37,9) ve tahılda (%23,3) gerçekleşti.

Krizin en önemli tehdit alanı: Güvenli gıdaya erişim

Marketlerdeki tedarik açığı ve artan gıda fiyatları tüketicilerin düşen alım gücü ile birleşince hanehalkları gıda miktarı ve kalitesinden feragat etmek durumunda kalıyor. Talep tarafındaki -özellikle güvenli gıda erişiminde- mevcut problemler daha akut hale geliyor. Gıdaya erişimde kırılgan gruplar için koşullar daha da zorlaşıyor.

• GNAFC Gıda Krizleri Küresel Raporu’na göre, gıda erişiminde dezavantajlı konumda olarak değerlendirilen sayısı 2020-2021 döneminde 155 milyondan 161 milyona en kötü durumdaki gruptakilerin sayısı ise 133 binden 584 bine artmış durumda.

• Dünya Gıda Programı’na göre, Covid-19 ile 2020-2021 döneminde  akut gıda güvensizliği ile karşı karşıya kalan insan sayısının önemli ölçüde arttığı, 272 milyon insanın halihazırda gıda konusunda ciddi bir güvensizlik yaşama riski altında olduğu tahmin ediliyor. 

• Dünya Bankası'nın 72 ülkede yaptığı hızlı telefon anketleri de önemli sayıda insanın yiyeceklerinin tükendiğini veya tüketimini azalttığını gösteriyor. 

• Bir diğer önemli tehdit ise açlık: Birleşmiş Milletler’in Dünyadaki Gıda Güvenliği ve Beslenme Durumu raporuna göre, 2020'de dünyada 720 ile 811 milyon arasında insan aç kaldı. 

Ne yapmalı?

Küresel gıda tedarik zincirinin birçok aktörün yer aldığı karmaşık bir sistem olmasından ötürü, yaşadığı şoklar da aynı karmaşıklık ve yüksek hızla sisteme doğrudan ve dolaylı yollardan etki edebiliyor. Küresel iklim krizine doğru gittiğimize yönelik tartışmalar her geçen gün artarken mevcut problemler ve şoklar karşısında gıda sisteminin uyum kapasitesinin güçlendirilmesi gerekiyor. FAO’ya göre; 

• Bu kapsamda öne çıkan en önemli başlıklardan birini ülkelerin gıda kaynaklarının çeşitliliği oluşturuyor. Gıda tedariğinde çeşitliliğe gitmeyen ülkeler, şoklardan daha fazla etkileniyor.

• Risk yönetimi ve erken uyarı sistemlerinin genişletilerek uygulanması yaşanan zararın telafisi için gerekli gözüküyor. 

• Büyük süpermarketler ve gıda tedarikçileri haricinde küçük ve orta ölçekli işletmeler, hükümet desteklerine ihtiyaç duyuyor.

• Kırsaldaki düşük gelirli hanelerin dayanıklılık kapasitelerinin eğitim, tarım dışı ve nakit transferleri ile güçlendirilebilir.

• Tarımsal  gıda dayanıklılığının artırılması için mevcut politika ve yatırımlar ile desteklenmeli.