Ekonomik büyüme ve kalkınma aynı şey mi?

Büyüme ve kalkınma çoğunlukla birbiriyle karıştırılan iki kavramdır. Birbirine yakın gözükseler de kalkınma ve büyümenin çok farklı anlamları vardır.

Ekonomik büyüme; bir ülkenin üretim kapasitesinin ve ekonomik faaliyet hacminin artmasıdır. Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH) artışı ile ölçülür. Kişi başına düşen gelir artışı da (GSYH artışının doğal sonucu olarak) bir büyüme ölçüsüdür. Temelde odaklanılan konu “Ne kadar üretim yaptığımız” ya da “Ne kadar harcadığımız”dır. Bir ülkenin GSYH’si yüzdesel olarak artmışsa o ülkenin ekonomisi büyümüş demektir. Siyasetçiler bu kavramı çok severler. Bu onlar açısından bir başarı öyküsüdür.

Büyümeyi sağlamak hükümetler için çok zor değildir. Zira altyapı yatırımları, köprü, otoyol, havaalanı yatırımları ekonomiyi büyütür. Bu yatırımların akılcı olması beklenir ancak her zaman öyle olmayabilir. Büyüme sağlama amaçlı yatırımlar bazen hükümetlere yakın sermaye sahiplerine bir kazanç kapısı haline dönüştürülebilir. Örneğin, bir ülkenin 1’e mal ettiği bir köprü başka bir ülkede 3 katı fiyata yapılıyorsa, rakamsal olarak ekonomik büyüme artmış olur ancak toplumun kaynakları belirli çıkar gruplarına transfer edilmiştir.

Akılcı olmayan kamu yatırımları aslında o ülkenin herkes için ortak olabilecek yatırımlarını ortadan kaldırmış, toplumsal refaha hizmet etmemiş olur. Böylece rakamsal büyüme için şişirilmiş kamu yatırımları bir taraftan büyümeyi abartırken, diğer taraftan iktidara yakın sermaye sahiplerini zengin eder ama ülkenin kalkınmasından alarak yapar bunu. Örneğin uçulmayan yere yolcu garantileri ile havaalanı yapmak hep büyüme adına yapılan ama aslında kalkınma sağlamayan yatırımlardır.

O halde nedir bu ekonomik büyüme ile çokça karıştırılan ekonomik kalkınma?

Ekonomik kalkınma; sadece üretim ve gelir artışı değil, aynı zamanda toplumsal refahın, yaşam kalitesinin, eğitimin, sağlık hizmetlerinin, adaletin, fırsat eşitliğinin, gelir dağılımının iyileşmesi, ülkenin refah toplumuna doğru ilerlemesidir. Ülke insanlarının mutlu olmasını sağlamaktır. Ekonomik kalkınma, “Nasıl bir yaşam standardı sağlıyoruz?” sorusu ile ilgilenir.

Ekonomik kalkınmayı, ekonomik büyüme gibi kolayca ölçmek mümkün değildir. Eğitim düzeyi, okullaşma, sınıflardaki öğrenci sayısı, PISA sonuçları, internete erişim, sağlık hizmetlerine ulaşım, İnsani Gelişmişlik Endeksi, gelir dağılımı istatistikleri, yoksulluk oranı, yolsuzluk endeksi, demokrasi endeksi, basın özgürlüğü gibi onlarca endekse bakılarak ülkenin hangi kalkınmışlık düzeyinde olduğu anlaşılabilir.

Siyasetçilerin ekonomik büyümeyi kalkınma olarak sunduklarına da çoğu kez şahit oluruz. Geçmişle şimdiyi kıyaslayarak toplumu kalkınmış bir ekonomi içerisinde yaşadıklarına ikna etmeye çalışırlar. Oysa gerçekte ülkenin eğitim düzeyi düşüyorsa, katılımcı demokrasi geriliyorsa, bireysel hak ve özgürlükler kötüleşiyorsa, adalet gücü olanlara göre farklı kararlar veriyorsa, pahalı ama düşük hızlı internet kullanılıyorsa, Anayasa Mahkemesi kararları tanınmıyorsa, orada kalkınmadan söz edilemez.

Her ekonomik kalkınma ekonomik büyümeyi içerir; ancak her ekonomik büyüme beraberinde kalkınmayı getirmez. Örneğin büyümeden gelen gelir artışı sadece zenginlere gidiyorsa ya da ekonomi politikaları zengini daha zengin, fakiri daha fakir yapıyorsa, ekonomi büyümüş ama kalkınma olmamıştır.

Ekonomik büyüme ve kalkınma kavramlarını netleştirdiğimize göre toplumsal refahın nasıl sağlanabileceğine kısaca bakmakta fayda var. Ekonomik refahın temel kaynağı kişi başına düşen üretimin artmasıdır. Buna verimlilik artışı da diyebiliriz.

Ancak bu verimlilik artışı kendiliğinden oluşmaz. Nitelikli işgücü gerekir. Nitelikli işgücü için eğitimin bilim ve fennin esas alındığı yapıya dönüşmesi, mahalle kütüphanelerinin sayısının artması, üniversitelerin özgürlüğe kavuşması, deneysel öğretimin artırılması, lise düzeyinde meslek seçimine yönelik altyapının tamamlanmış olması gerekir.

Bu da yetmez; teknoloji ve inovasyonun ülkenin temel politikası olması gerekir. Yeni üretim yöntemleri, araştırma-geliştirme, dijitalleşme özellikle şirketler boyutunda sağlanmalıdır. Altyapı yatırımları da (ulaşım, enerji, iletişim ağları) bu teknolojilere uyumlu planlanmalıdır.

Ülkede mülkiyet haklarının güvence altında olması, hukukun herkes için aynı uygulanması, şeffaf ve hesap verebilir bir yönetim ve istikrarlı bir ekonomi toplumsal refah için olmazsa olmazdır. Buna rekabetçi piyasa düzeni, girişimciliğin teşvik edildiği bir ortam, sağlık hizmetlerinin yaygın ve erişilebilir olması da eklenebilir.

Ama en önemlisi; toplumu oluşturan bireyler, kalkınmaya ulaşamamanın kader değil siyasetçilerin tercihleri olduğunu anladığında, işte o zaman ekonomik kalkınma adına en büyük adım atılmış olur.