Enerji maliyetlerine yapay zeka çözümü

Ezgi Eylül Hasvatan Gavas

Maliyetlerin son iki yıl içinde sekiz kat artmasıyla enerji, öncelikli gündemlerimizden biri haline geldi. 

Bu artışın bazı gerekçeleri var; 2020 yılının hemen başında pandeminin etkisiyle enerji emtiaları tarihi dip seviyeleri gördü. 2021 yılının ikinci çeyreğinde yeni normal dönemde enerji fiyatları yukarı yönlü hareketlendi. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali ile de enerji fiyatları rekor seviyelere ulaştı. Tüm bu faktörler enerjinin stratejik önemini bir kez daha gözler önüne serdi. Bu sebeple enerjide sürdürülebilirliği ve tasarrufu artık daha çok konuşuyoruz. 

Peki, ne yapmalı?

Enerji, artık yeni bir para birimi. Enerji maliyetlerindeki öngörülemez artışın önüne geçmek adına şirketler, dövizi ve borsayı takip ettiği gibi enerji borsasını da yakından takip ediyor. Enerji faturalarının tahmin edilemez oluşu hesapları altüst ediyor. Böyle bir ortamda enerjide tasarrufa dair ne gibi önlemler alınabilir? Hiçbir yatırım maliyetine katlanmadan ve tüketimi düşürmeden enerji maliyetlerini azaltmak mümkün mü? 

Türkiye’de enerji piyasasında Piyasa Takas Fiyatı (Sistem Gün Öncesi Fiyatı), gösterge fiyat olarak kabul ediliyor. Bu göstergenin belirlenmesinde en büyük etken doğalgaz fiyatı. Peki, doğalgaz fiyatlarında nasıl bir durum var? Pandemi öncesinde 20-30 Euro/MWh seviyelerinde seyreden Avrupa doğalgaz fiyatı, pandemi sürecinde 10 Euro/MWh’a kadar geriledi. Pandemi sonrası Rusya-Ukrayna Savaşı, doğalgaz tedarikine olumsuz yansıdı ve doğalgaz fiyatı 340 Euro/MWh’lere kadar yükseldi. Bu rakam, pandemi sürecine göre doğalgaz fiyatlarında yaklaşık 35 kat artış anlamına geliyor! 

2022-2023 döneminde son yılların en sıcak kış aylarını yaşıyoruz. Ayrıca, doğalgaz depolarının kış öncesi doldurulmuş olması sebebiyle piyasa rahatladı ve doğalgaz fiyatları 45 Euro/MWh’e kadar düştü. Avrupa’nın LNG tedarikine ağırlık vermesi ve ABD’nin Rusya’ya ekonomik yaptırım için Brent petrol fiyatını baskılamasının da doğalgaz fiyatlarındaki düşüşte rolü var. Doğalgaz ve ithal kömür fiyatlarındaki bu değişimler, Piyasa Takas Fiyatını da benzer şekilde etkiledi. Aşağıdaki tabloda görüleceği üzere pandemi sürecinde 200 TL/MWh civarında oluşan fiyat, 2021 yılının sonlarında 1000 TL/MWh’leri gördü. 2022 yılının ikinci yarısında ise neredeyse 4000 TL/MWh seviyesine kadar ulaştı. 

Enerji maliyetlerini oluşturan faktörleri ve enerji borsasını takip etmeden enerjiyi yönetmek neredeyse imkansız hale geldi. Bu noktada şu soruların cevaplarına ihtiyaç var:

• Kullanılan elektriğin tarifesi doğru seçiliyor mu?
• Elektrik faturasında hata olabilir mi? 
• Elektrik uygun fiyatlı saatlerde kullanılıyor mu?
• Reaktif (kompanzasyon) ceza ödüyor muyum?

Bu sorulara sırasıyla cevap verelim:

Doğru tarifede miyim?

Elektrik tüketicilerinin yaklaşık %80’i yanlış tarife ve yanlış terim seçiyor. Bu sebeple şirketler, olması gerekenden %40 daha pahalı enerji tedarik ediyor. Şirketler enerji tüketim karakteristiğine en uygun terim ve tarife seçtiğinde %40’tan fazla tasarruf sağlayabilir. Enerji maliyetlerini etkileyen Tek Terim, Çift Terim, Çok Zaman, Sabit Fiyat, PTF+Yekdem gibi faktörlere çok iyi karar vermek gerekiyor. 

Elektrik faturası hatalı mı?

Her tüketici gibi şirketlerin de enerji tüketiminde en büyük handikaplarından biri elektrik faturalarını kontrol edememek ve doğruluğundan emin olamamaktır. Enerji yoğun tesislerde enerji ticareti alanında niş bir personel bulundurmak neredeyse imkansız, bu sebeple de elektrik faturaları kontrol edilemiyor. Bu sebeple yüz binlerce liralık faturaların hatalı olup olmadığı konusunda hiçbir garanti yok. Hele çoklu tesisatı olan tesislerde bu imkansıza yakın.

Elektrik kullanım saatleri uygun mu?

Serbest piyasadan enerji alanlar için her gün saat 14:00’te, bir sonraki gün gerçekleşecek enerji maliyetinin bedeli belirleniyor. Üretim planı ve vardiyalar bu plana göre düzenleniyor ve böylece enerji maliyeti düşürülebiliyor.

Yukarıdaki görselde 12:00-15:00 saatleri arası enerji maliyetinin ”0 TL” olduğu görülebilir. Bu şekilde çoğu firma kendi üretimini regüle edebiliyor. Mesela oteller ve hastaneler; çamaşırhanelerini ve ütülerini bu saatlerde çalıştırdı, soğuk hava depoları şoklamalarını bu saatlerde yaptı; fabrikalar vardiya planını ve üretimini uygun saatlere kaydırdı.

Yukarıda görüldüğü gibi müşteri, sektördeki diğer müşterilere göre elektriği ortalamanın %13 üzerinde pahalı kullanıyor. Yani sektördeki diğer tüketiciler kullanım saatlerini optimize ederken, yukarıdaki şirketin elektrik saatlerini pahalı saatlerde tükettiği görülüyor. Elektrik fiyatlarına dair sunulabilecek saatlik yapay zeka tahminleri ile enerji maliyetlerini düşürmek mümkün.

Reaktif ceza ödeniyor mu?

Reaktif ceza, endüktif kapasitif ceza veya reaktif bedel aslında “kompanzasyon” cezasıdır. Ticarethaneler veya sanayi tesisleri, anlık olarak kompanzasyonu takip etmek durumundadır. Anlık bir ceza, faturaları yükseltebilir. 

Şirketlere 360 derece enerji projeksiyonu gerekiyor!

Piyasa Takas Fiyatı seçimden sonra yükselişe geçecek. Buna gerekçe olarak; kuraklık, döviz kuru dalgalanmaları, deprem sonrası sanayi işletmelerinin enerji talebinin artması ve Rusya-Ukrayna Savaşı’nın spot doğalgaz fiyatlarını tekrar yükseltmesi gösteriliyor. Bu sebeple şirketler, 360 derece enerji projeksiyonu ile bu faktörlerin etkisini ve enerji maliyetlerini minimize edebilir.