Geride bıraktığımız yılın değişim, yükseliş ve tehlike anları

2023, pop ve R&B’nin yeniden yükseldiği, canlı müzik endüstrisinin pandemi sonrası en güçlü hâline geldiği ve teknolojinin artık sanatta adım adım başrolü üstlenmeye başladığı bir yıldı. Yılı kapatırken 2023’ün müzik gündemini değişim, yükseliş ve tehlike başlıkları altında değerlendirdik.

DEĞİŞİM 

Hızlanan müzik

Dünyamız değişip gelişirken müzik de yerinde saymıyor. Müziğin insanlığın aynası olduğunu düşünürsek, yaşamlarımız hızlandıkça, hızlandırılmış müziğin popülerleşmesi de şaşırtıcı değil. Çevrimiçi içerik üreticileri de görsel içerikleriyle eşleşecek, hızlandırılmış müziklerin daha duygusal ve heyecan verici olduğu kanısında. 

Bu yıl bu parçaların, tüm Instagram ve TikTok akışlarında başrole oturduğuna şahitlik ettik. Yükselişin arkasındaki en önemli platformlardan biri şüphesiz TikTok’tu. Hızlandırılmış remikslerin platformdaki popülaritesini yakın zamanda kaybetmesi de beklenmiyor. Zira kullanıcılar bu şekilde, sevdikleri parçaların daha fazlasını TikTok videolarına sığdırabiliyor. #spedupsounds hashtag’inin 14.8 milyar görüntülemeye ulaşması; yüzlerce hesabın şarkıları hızlandırdıkları videolarla milyonlarca takipçi kazanması bunun göstergelerinden. 

R&B yıldızı Miguel, 2010 yılındaki single’ı Sure Thing’in resmî hızlandırılmış versiyonunu yeniden dinleyiciye sundu. Bu single, yıllar sonra tekrar Billboard Top 20 listesine 15. sıradan girdi. Bu tür, eski şarkılara yeniden hayat vererek de müziğin değişimini bize gösterdi.

Bu tarz hızlandırılmış remikslere nightcore adı veriliyor. Ancak nightcore, bir alt tür olmaktan çıktı ve değişerek 2023’te kelimenin tam anlamıyla bir trend hâline geldi. 

Bağımsızlığı elde etmek

Sanatçıların büyük plak şirketleriyle bağlarını güçlendirdiğini gördük, ama yıla damga vuranlar kendi özgürlüklerini ilan eden ve müzikal bir değişim yaratanlar oldu. Tabii aralarında öncülük rolü, 2023’ün yıldız ismi Taylor Swift’e aitti. Swift, müzik kariyerine başladığı Big Machine Records ile 6 albümlük bir anlaşma imzaladı; anlaşması bitince de eski albümlerinin telif haklarını almak istedi, ama reddedildi. Swift, yaşadığı sorun sonrası büyük bir hamle yaparak plak şirketini satın almak istedi, fakat bu da reddedildi. Şirket, dünyaca ünlü menajer Scooter Braun’a satıldı. Swift’e bu 6 albümdeki şarkıları bir yerde söylerse telif ihlali davası açılacağı bildirildi. 

Eski albümlerini Taylor’s Version adıyla yeniden kaydeden sanatçı, bu yıl da 2014 yılında yayınlanan 1989’ü Taylor’s Version olarak yeniden kaydedip yayınladı. Albüm yeniden müzik listelerinde ilk sıraya yerleşti. Swift, sanatçıların albümlerinin kontrolünü kazanıp tüm gücü elinde toplama ihtimalini net bir şekilde gösterdi. Seneye telif haklarını elinde tutamayan sanatçıların bu yönteme daha çok başvurduğuna şahit olacağız gibi görünüyor.

Karbon salım konserleri

Ünlü İngiliz grubu Coldplay’in başlattığı çevre dostu dünya turu sadece bu yıl değil gelecek yıllar için de müzik sahnelerinde yaşanabilecek değişimi bize gösterdi. Grup, turun sebep olacağı karbon emisyonlarını %47 azalttı ve şunları söyledi: 

“Turun ilk 12 ayına ait emisyon verileri, Prof. John E. Fernandez tarafından derlendi, değerlendirildi ve bağımsız olarak doğrulandı. Bütün gösterileri karşılaştırırsak, Music Of The Spheres Tour şu ana kadar son stadyum turumuza (2016-17) göre yüzde 47 daha az CO2 emisyonu üretti. Gösterinin tamamını (ses, ışık, lazer vb.) yüzde 100 yenilenebilir enerjiyi mümkün olduğu kadar verimli kullanmamıza olanak tanıyan bir elektrikli batarya sistemi üzerinden yürütmeye başladık. Bunların yanında elektrikli araçlar ve alternatif yakıtlar kullandık.” 

Grup, mümkün olan her yerde, atık üretimi ve plastik kullanımını en aza indirdiklerini de vurguladı. Alınan her biletle bir ağaç dikildi. The Ocean Cleanup ve ClientEarth gibi çevre kuruluşlarına bağış yapıldı. 

Coldplay, net sıfır turneyi hedefleyen ilk grup değil. Massive Attack da yıllardır tutulan tur verilerini Manchester Üniversitesi’ne devrederek “süper düşük karbonlu” etkinlikler düzenlemenin yollarını keşfetmek üzere iklim bilimcilerle birlikte çalışıyor. Grup, müzik endüstrisi için prototip görevi görmesi için, yüzde yüz yenilenebilir enerjiyle çalışacak bir günlük bir festival de planladı. 25 Ağustos 2024’te Clifton Downs’ta düzenlenecek etkinlik, tamamen yenilenebilir enerji kaynaklarından faydalanacak. Sahadaki bütün enerji kaynakları pil veya güneş enerjisi kullanacak; yemek stantlarında yerel ürünler kullanılacak; gösteriden sonra ormanlık alan oluşturulacak. Massive Attack, bilet konusunda yerel hayranlara öncelik tanıyacak, tren yolculuğu teşvik edilecek ve daha uzak yerlerden gelen katılımcıları Bristol Temple Meads İstasyonu’na geri götürmek için ücretsiz elektrikli otobüsler kullanılacak. Çevre bilincine sahip konser turnelerinin önümüzdeki yıllarda daha da artacağı kesin…

YÜKSELİŞ

Stadyum konserleri ve tourdrobe yılı

Madonna, Taylor Swift, Beyoncé, The Weeknd, Harry Styles, Red Hot Chilli Peppers, Bruce Springsteen, Depeche Mode, Ed Sheeran, Metallica ve daha nicesi... 2023 tam anlamıyla canlı müziğin ve stadyum konserlerinin yükselişte olduğu yıldı. Yıl boyunca, dünya çapındaki en iyi 100 turun toplam brüt hasılatı, bir önceki yıla göre 6,28 milyar dolardan %46 artışla 9,17 milyar dolara yükseldi. Ortalama brüt hasılatlar, gösteri başına %53,2 artışla 1,54 milyon dolardan 2,37 milyon dolara; toplam bilet satışları %18,4 artışla 59 milyondan 70 milyona çıktı. Gösteri başına ortalama bilet satışı %24,25 artışla 14.570’ten 18.103’e yükselirken, beklendiği gibi ortalama bilet fiyatları da yüzde 23,33 artışla 106,07 dolardan 130,81 dolara yükseldi. 2023, müzik endüstrisinin uzun zamandır gördüğü en iyi rakamların yılı oldu.

Bu yılı zirveye taşıyan ise gişe rekorları kıran turlar oldu. Taylor Swift’in “Eras Tour”u, Beyoncé’nin “Renaissance Tour”u ve Bruce Springsteen’ın “Springsteen and E Street Band 2023 Tour”u, dünya çapında hasılatın %21,8’ini oluşturdu ve üç turun toplamı 2 milyar dolara ulaştı. 

15 yıldır ilk kez iki kadın müzisyenin yılın en yüksek hasılatını elde etmesi, sektör için son derece olumlu bir işaret oldu. Taylor Swift ve Beyoncé hem klişeleri yıktı hem de sanatçılar için daha kapsayıcı bir çatı yarattılar. 

Turnelerle birlikte “tourdrobe” kavramı da geri döndü. 1960’larda Beatles üyelerinin saç kesimlerini taklit eden hayranlarıyla başlayan akım, sanatçıların sahne kıyafetlerine ilginin yükselmesiyle yeniden gündeme geldi. Tourdrobe hakkında yazan Business of Fashion’dan Tiffany Ap, “İnsanlar pandemide uzun bir süre konser deneyimlerinden mahrum bırakıldığı için bundan çok daha fazla keyif alıyorlar. Birçok insan sanatçıların turnede giydiği elbiseleri görüyor. Ve sosyal medya aracılığıyla mesaj tüm dünyaya yayılıyor. Yazın Harry Styles, Beyoncé ve Taylor Swift’in aynı anda yaptığı dünya turları sayesinde 2023 hızla ‘tourdrobe’ yılı hâline geldi. Hayranlar sosyal medyayı kullandı. Kıyafet planlamak ve bunları paylaşmak konser deneyiminin önemli bir parçası oldu” açıklamasını yaptı.

Gerçekten de hayranlar konser modası içeriklerini iştahla yuttu. TikTok’ta 157 milyondan fazla izlenen #loveontouroutfit etiketinde, arkasında pullarla Styles’ın baş harflerinin yazılı olduğu kot pantolonlar, tüylü kovboy şapkaları gördük. 1,2 milyardan fazla görüntülenen #erastouroutfits etiketli videolarda, Swiftie’lerin kovboy çizmeleri, pastel renkler ve yanardöner payetlere tutkusu ortaya çıktı. 36,8 milyon kez izlenen #renaissanceoutfit etiketli videolarda ise hayranları Beyoncé için gümüş kaplamalı kot pantolonlarını ve disko topuna benzeyen kovboy şapkalarını sergilediler. 2024’te neler göreceğimiz ise merak konusu…

Pop ve R&B’nin yükselişi

Bu yıl, pop müzik etkisi 90’lardan aşağı kalmadı. Listelerde ve ödüllerde, özellikle kadın müzisyenlerin şarkılarının en tepede yer alması dikkat çekiciydi. TikTok’ta eski pop şarkıları Z kuşağı arasında viral hâle getirildi. Eski klasik pop hitleri yeniden listelere girdi.

Colbie Caillat’ın 2007’de yayınladığı Bubbly single’ı Z kuşağı tarzında trend hâline geldi. TikTok kullanıcıları bu duygusal şarkıyı esprili bir şekilde Travis Scott, Justin Bieber ve Tyler, The Creator gibi yüksek enerjili performans videolarının üzerine yerleştirdi. Caillat, TikTok düetleri yaparak ve hatta şarkının akustik versiyonunu YouTube sayfasında paylaşarak ivmeyi korudu. 

Bridgit Mendler’in 2013 tarihli single’ı Hurricane de 10. yıldönümünde ikinci bir rüzgarı arkasına aldı. Jessie J’nin 2011’deki hit şarkısı Price Tag ve Lana Del Rey’in 2012’deki Radio şarkısı da aynı şekilde ünlendi.

Fakat bir isim vardı ki, bu yılın R&B yıldızı desek yanlış olmaz. SZA’nın 2022’nin Aralık ayında çıkardığı fakat etkisini bu yıl gösteren R&B türündeki SOS albümü ve Kill Bill şarkısı neredeyse her yerdeydi. Gelecek yıl verilecek Grammy’lerde de 9 adaylıkla başı çekti. Albüm, 10 hafta boyunca Billboard 200 albüm listesinin zirvesinde kaldı. Bu, Mariah Carey’nin 1990’da yayınladığı kendi adını taşıyan ilk albümüyle 11 hafta zirvede kalmasından bu yana bir kadının yazdığı, en uzun süre liste başı olan R&B albümü oldu. SZA, eski erkek arkadaşa göndermelerde bulunan, hatalarını dile getirme konusunda çekinmeyen şarkı sözleriyle kıtalararası tanınırlık kazandı. Ardından da Snooze şarkısı popüler oldu.

Spotify’ın R&B türünün başındaki Alaysia Sierra, “Bu yıl R&B’de pek çok büyük an yaşadık, tabii ki SZA da bunlardan biri. O pop, alternatif, R&B bir müzik ortaya koydu. Belli bir müzik türünün kutusuna kapatılmak istemiyor ama köklerini de inkar etmiyor” diyor. 

Bağımsız sanatçılar ve kendi müziğini kendin yap dönemi

2023 yılında teknoloji ile müzik arasındaki bağlantıyı gözardı etmek mümkün değildi. Geçmişte büyük bir plak şirketine bağlı olmadan ilerleyemezdiniz. Artık ev stüdyoları ve teknolojinin imkanlarıyla kendi müziğini kendi yayınlayan müzisyenler ön planda. Şarkıların teknoloji platformları aracılığıyla dağıtımı da daha hızlı ve kolay. Teknoloji, bağımsız sanatçılara yalnızca kendi müziklerini yaratmaları için değil, kendi hızlarında özgürce dünyaya yaymaları için de güç verdi. Dijital müzik dinleme platformları da algoritmalarıyla dünyanın dört bir yanından farklı müzik zevklerine hitap edecek şekilde odak noktasını değiştirdi ve keşfedilmeyi bekleyen bir yetenek okyanusunun ortaya çıkmasını sağladı. 

Böylece heyecan verici bir müzik çeşitliliği ortaya çıktı. Bağımsız sanatçılar, müziklerini viral hâle getirdi. Yaratıcı süreçlerini sınırlandıran kısıtlayıcı sözleşmelere de bağlı kalmadılar. Kendi müziklerini ev stüdyolarında kaydedip aynı şekilde de sosyal medya araçlarıyla pazarlayarak çok daha hızlı bir dönemin yükselişini yaşadılar. Kickstarter, Indiegogo ve Patreon gibi platformlar bağımsız müzisyenler için basamak oldu. Kısa sürede bağışçı hâline gelen hayranlarla doğrudan etkileşim kurmanın yolu da açıldı.  

Film müzikleri

Film müzikleri her zaman popüler bir etkiye sahip olmuştur. Ama bu yıl pop kültürünün belirleyicisi olan Barbie filmiyle bu etki zirveye çıktı. 17 şarkılık Barbie: The Album’de Lizzo, Charli XCX, Dua Lipo, Tame Impala, Nicki Minaj, Ryan Gosling, Billie Eilish, PinkPantheress, Sam Smith, Ice Spice, GAYLE ve FIFTY FIFTY yer aldı. Billie Eilish‘in What Was I Made For’u, Dua Lipa'nın Dance the Night’ı, Ryan Gosling'in I’m Just Ken’i ve Nicki Minaj ile Ice Spice'ın Aqua uyarlaması Barbie World’ü 7 kategoride, yılın şarkısı ve kaydı dahil, 11 Grammy adaylığı elde etti. 5 adaylıktan dördü Görsel Medya için Yazılmış En İyi Şarkı dalında aday gösterildi.

‘N Sync, Trolls filmi için yeniden biraraya gelerek Better Place şarkısını seslendirdi. Halle Bailey de başrolünde de yer aldığı Disney klasiği Küçük Deniz Kızı filminde seslendirdiği şarkılarla ön plandaydı. 

TEHLİKE

Hayranların görünür olma arzusu

Müzik endüstrisinin en güçlü isimlerinin turnelerinde sahneye atılan cisimler de bu yılın ana konularındandı. Pink’in Londra konserinde bir hayranı annesinin küllerini sahneye attı. Bir diğer Londra konserinde ise devasa bir peynir kutusu sahneye doğru elden ele uzatıldı. Bebe Rexha’nın yüzüne New York’taki konseri sırasında telefon fırlatıldı. Rexha’nın kaşına üç dikiş atıldı. Ava Max, Los Angeles’taki konserinde sahneye fırlayan bir hayranı tarafından tokatlandı. Bir seyirci Cardi B’nin üzerine bardağının içindeki buzları fırlattı, sanatçı da elindeki mikrofonu hayranına attı. Harry Styles’ın Viyana konserinde gözüne bir cisim fırlatıldı. 

İzleyici, pandemi sonrası konser alanlarına dönerken sadece izleyici olarak kalmak yerine o şovun bir parçası olmayı da istemiş gibi görünüyor. Birleşik Krallık Yayın, Eğlence, İletişim ve Tiyatro Birliği’nin (BECTU) yayımladığı araştırmaya göre izleyici yüksek meblağlardaki etkinlik biletlerini aldıktan sonra sahnede olup biten üzerinde kendilerinin de hak sahibi olduklarını vurguluyor. Ankette anti-sosyal kişiliğe sahip izleyicinin zorbalık, şiddet, taciz veya alandaki personele kötü davranışlar sergilediği belirtiliyor. Bu, önümüzdeki yıllarda konser alanlarına girişte birçok yasağı da beraberinde getirebilir.

Yapay zekanın hakimiyeti

Rock tarihinin efsanevi grubu The Beatles, 1995’ten bu yana ilk defa yeni bir şarkı yayınladı. John Lennon’ın ardından George Harrison’ın da vefat etmesiyle 2 üyesini kaybeden grup, yapay zeka sayesinde yeniden biraraya geldi. George Harrison, Paul McCartney ve Ringo Starr, 1995’te John Lennon’ın 90’lı yılların ortasında evde kaydettiği Now and Then isimli bir demo üzerinde çalışmaya başladı. Ancak ekip, teknolojik yetersizlikler nedeniyle kayıt esnasında güçlük çekiyordu. McCartney’nin aktardığına göre, John Lennon’ın demo kaydındaki piyanoyu duymak zordu. Ekip, ne zaman Lennon’ın sesini ön plana çıkarmak istese, piyano ön plana çıkarıyordu. Bu da şarkının duyulmasını zorlaştırıyordu. 

McCartney, “Now and Then’i yeniden düzenlemek için doğru zamanın gelmesi neredeyse çeyrek yüzyıl sürdü” dedi. Peter Jackson’ın Disney Plus için çektiği Get Back belgeselinde kullanılan teknoloji ise The Beatles için bir dönüm noktası oldu. Jackson’ın ekibi, makine öğrenimi temelli bir teknolojiyle, şarkının tüm bileşenlerini ayrı parçalara böldü. Bu teknoloji eski demoları da kapsıyordu. 

McCartney ve Starr, Now and Then’i yeniden tozlu raflardan çıkardı. McCartney, bir bas bölümü kaydetti. Bunun üzerine Starr davulları ekledi. Yapımcı Giles Martin, babasının eski günlerde yaptığı gibi bir yaylı aranjmanı kaydetti. McCartney, Anthology kayıtlarında Harrison’ın çaldığı parçaları sakladıklarını ve bunları Now and Then şarkısında kullandıklarını söyledi. Ayrıca McCartney, Harrison’ın tarzında bir gitar solosu çaldığını belirtti. Ve yapay zeka sayesinde Now and Then yıllar sonra ortaya çıktı.

Ancak yapay zekanın sanatçılar için oluşturabileceği riskler ve telif hakları ihlallerinin ciddi zararlar verebileceği de düşünülüyor. Magenta Studio, Amper Music, AIVA, MuseNet, Jukedeck, WavTool gibi her ay ortaya çıkan binlerce uygulama, sanatçılara zahmetsizce müzik üretmeleri için bir dizi araç sağlıyor gibi görünüyor. Bu şirketlerin büyük çoğunluğu, çözümlerini etik bir şekilde geliştirdiklerini ve telif hakkıyla korunan içerik kullanmadıklarını iddia etse de halen soru işaretleri mevcut.

Bu araçlarla popüler sanatçıların vokallerini ve backtrack’lerini içeren, deepfake ve yapay zeka cover’ları ortaya çıktı. Grammy, yapay zeka tarafından üretilen müziği değerlendirmeye hazır olduğunu açıkladı. Bir sanatçı tarafından üretilmiş olması koşuluyla. 

Yapay zeka tarafından oluşturulan bir parçanın sahibi kim; yazılımın yaratıcısı mı, yoksa onu başlatan sanatçı mı? Bu sorular 2023’ün ana konularından oldu. Yapay zeka tarafından oluşturulan Drake ve The Weeknd’in sahte vokallerini içeren Heart on My Sleeve adlı şarkı, telif hakkı ihlali ve müzisyenlerin makinelerle yer değiştirmesi konusunda tartışmalara yol açtı. Endüstri, yapay zekanın sanatsal özgünlük ve mülkiyet üzerindeki etkileriyle boğuşmak zorunda kaldı.

Grimes ise hayranların sadece tüketmesine değil aynı zamanda yapay zekayla müzik üretiminde aktif olarak yer almasına da olanak tanıyan öncüler arasında yer aldı. Yapay zeka yapımı bestelerini yayınlamaları hâlinde ana kayıt telif ücretlerinden yüzde 50’lik adil bir pay kazanmalarına olanak tanıyan açık kaynaklı bir yazılım olan Elf.Tech’i kurdu, hayranların vokallerini kullandı ve bunları kendi şarkılarına koydu.  

2024’te de yaratım, dağıtım ve tanıtım süreçlerine entegre olarak dijital müzik endüstrisinin ayrılmaz bir parçası olan yapay zeka etrafındaki etik tartışmalar gündemimizde olacak gibi görünüyor.

Nick Cave’in yapay zekaya yaklaşımı da gündemden düşmeyecek. Hatırlarsanız Cave, yapay zeka ile müzik ilişkisine dair şunları söylemişti: 

“Pek çok kişi bana ChatGPT tarafından 'Nick Cave tarzında' yaratılan şarkılar gönderdi. Şu kadarını söyleyeyim, bu teknolojiyle ilgili aynı heyecanı hissetmiyorum. Şarkılar acıdan doğar, yani yaradılışın karmaşık, içsel, insani mücadelesine dayanır ve bildiğim kadarıyla algoritmalar hissetmez. Veri acı çekmez. ChatGPT'nin içsel bir varlığı yok. Aşabileceği sınırlar olmadığı için, paylaşılan aşkın bir deneyim kapasitesine sahip değil.”