Hızın ibadetinden yavaşlamanın devrimine: Eğlenirken köleleşiyor muyuz?

Bugün her zamankinden daha hızlıyız ama hiç olmadığımız kadar geç kalmış hissediyoruz. Gelecek nihayet geldi ancak fütüristlerin methiyeler düzdüğü o parlak yarınlarda değil, "yetişememe" hissinin kronikleştiği bir beyin sisinin içindeyiz. Çağımız ölçüyü değil, hızı bir ibadet olarak dayatıyor. Oysa Aristoteles’in phronesis dediği pratik bilgelik, hızla değil ölçüyle ilgilidir.  

İvme, verimlilik ve hız yalnızca teknik hedefler olmaktan çıktı; ahlaki, hatta varoluşsal ölçütler hâline geldi. Yavaş olan geri kalmış, duran işlevsiz, yetişemeyen “yetersiz” sayılıyor. Nâzım Hikmet’in “Makineleşmek istiyorum” dizeleri, insanın teknolojiyle kurduğu çelişkili arzunun ifadesiydi. Bugün ise makineleşmeyi istemekten çok, makine ritminde yaşamayı arzulayan özneyle karşı karşıyayız.

İnsanlık tarihini emeğin kroniği üzerinden okuduğumuzda, ihtiyaçları giderme yolumuzun radikal bir biçimde dönüştüğünü görürüz. Avcı-toplayıcı toplumlarda "çalışma", hayatta kalmaya yöneliktir. Tarım devrimiyle emek süreklilik kazanır. Sanayi devriminde disipline edilir. Bilişim çağında ise görünmezleşir. Her büyük dönüşüm, “Artık daha az çalışacağız” vaadiyle sunulur. 

• Makineleşmeyle birlikte çalışmaya neredeyse gerek kalmayacağı söylendi. Bugün yapay zeka için de benzer iddialar dile getiriliyor. Oysa daha az değil, daha çok çalışıyoruz.

Zaten Russell’ın Aylaklığa Övgü’de belirttiği gibi, çalışmanın erdem olduğuna dair inanç, egemen sınıfların köleleri uysal tutmak için uydurduğu bir masaldır. Lafargue ise Tembellik Hakkı’nda, makinelerin getirdiği verimin işçiye dinlenme olarak değil, daha fazla üretim baskısı olarak döndüğünü, arzulanan işçiliğin kölelerin yaşama standardının gerisinde olduğunu vurgular. Bu düşünceler hâlâ güncel. 

Sorun emek değil, hayatın bütünüyle çalışmaya indirgenmesidir. Çalışma, yaşamın bir parçası olmaktan çıkıp yaşamın yerine geçtiğinde, geriye yalnızca yorgunluk kalır. Bugün Endüstri 4.0 ve algoritmalar dünyasında bunca verime ve teknolojik sıçramaya karşın elimizde kalan da derinleşen eşitsizlikler, yorgunluklar, umutsuzluklar, temel yaşam haklarımızı bile karşılamakta yaşadığımız muazzam güçlükler ve bunların yarattığı kaygı dünyamız…

Russell, Aylaklığa Övgü’de sarsıcı bir mandal fabrikası örneği verir. Eğer teknolojik bir gelişme sayesinde işçiler ihtiyaç duyulan mandalı normal sürenin yarısında üretmeyi başarırlarsa rasyonel bir dünyada bu durum işçilere daha fazla boş zaman kazandırmalıdır. Ancak kapitalist gerçeklikte bu, işçilerin yarısının işten çıkarılması ve kalanların daha ucuza, daha fazla üretmeye zorlanması demektir. Çünkü kapitalizm için hız ve verimlilik, refahın değil, sermaye birikiminin yakıtıdır. Teknoloji bizi özgürleştirmek yerine, rekabeti kızıştırarak bizi daha hızlı dönen bir çarkın içine hapsederek yoksullaştırarak köleleştirir.

Endüstri devriminde söylenenler yapay zeka için de söylenmekte. Oysa türümüzün sınırları var, her canlıda olduğu gibi. Ne kadar dijitalleşsek de bedenimiz var, biyolojik bir varlığız: Uyur, yorulur, hastalanır, sevişiriz. Ne hissettiğimizi fark etme anlamında içgörü ile ne düşündüğümüzü düşünme anlamındaki refleksiyon (düşünüm), sükunet ister. 

Oysa günümüzde insan bilinci, bildirimler ve akışlar arasında sürekli tepki veren bir mekanizmaya indirgenmiş durumda. Her gün maruz kaldığımız milyonlarca uyarının kararlarımızı ve tercihlerimizi belirlememesi mümkün mü? Bu, aslında doğrudan bir özgürlük sorunudur. Çünkü özgürlük, seçenek bolluğundan çok özneleşebilme, hayata katılma kapasitesidir.

“Bilincin grameri” kavramı özgürlük sorununu belirgin biçimde görebileceğimiz yerdir. Gramer, anlamın nasıl kurulduğunu belirler. Sürekli bölünen dikkat, gramerin parçalanmasına neden olur. Parçalanan gramerin ürettiği sentakstan (sözdizim) semantik (anlam) üretilemez. 

Marshall McLuhan’ın yıllar önce söylediği gibi, mecra mesajın kendisidir. Dijital araçlar yalnızca neyi gördüğümüzü değil, nasıl düşündüğümüzü de biçimlendirir. Düşünce hızlanır ama derinleşmez; kanaat çoğalır, ama muhakeme zayıflar yani düşünme, anlamlandırma kapasitemiz kastre edilir. Ekran, artık mesajın kendisinden ziyade; dikkatimizin hammaddeye dönüştüğü bir bant sistemidir.

Bergson’un "süre" (la durée) kavramıyla vurguladığı, zamanın niteliksel derinliği, yerini niceliksel bir "hız" hesabına bırakır. Yaşanan zaman bölünemez niteliktedir. Zen geleneğinde “beginner’s mind” yani başlangıç zihni olarak adlandırılan tutum da bunu imler: Anda kalmak, deneyimi hemen kapatmamak, anlamı aceleyle tüketmemek. 

Modern insan artık bir anlam arayışçısı değil, bir fayda hesapçısıdır. Anlam, araçsallaştırılarak çıktıya feda edilir. Anlamdan uzaklaşıp "ürünleştiğimiz" oranda, Hannah Arendt’in tarif ettiği o "radikal kötülüğün sıradanlaşması" hâli kaçınılmaz olur. Çünkü anlamın olmadığı yerde, eylemin ahlaki ağırlığı da kaybolur. Radikal kötülüklerin sıradanlaşarak yapılması başka nasıl açıklanabilir ki!

Teknolojinin kazandırdığı 'boş zaman' ile ne yapıyoruz?

Peki, teknolojiyle kazandığımız o kısıtlı "boş zaman" ile ne yapıyoruz? Burada modern insanın en büyük paradoksuyla karşılaşıyoruz: Boş zaman, özgürleştirici bir alan olmaktan çıkıp ivedilikle doldurulması gereken tekinsiz bir boşluğa dönüşmüş durumda. Tıpkı militarist kurumlarda askerlerin "boş kalıp düşünmemesi" için anlamsız işlerle meşgul edilmesi gibi, kapitalizm de boş zamanı ideolojik bir dolgu malzemesiyle kapatır. Eğer bu boşluğu şiirle, felsefeyle ya da oyunun saf neşesiyle doldurmazsak sistem bizi kriminal olanın karanlığına ya da pornografinin sığlığına teslim eder. 

Adorno’nun "Kültür Endüstrisi", bugün altın çağını yaşıyor. Günümüzde insanlar çalışırken değil, eğlenirken yoruluyor. Yeni yıl tatillerinde, hafta sonlarında, sözde "dinlenme" anlarında ekranlara hapsolmuş durumdayız. "Bedava" diye önümüze konan içerikleri tüketirken, aslında dikkatimizle, kişisel verilerimizle ödeme yapıyoruz. İçeriği tüketmiyoruz; içeriği tüketme eylemimiz aracılığıyla, büyük verinin (big data) algoritmaları için hammadde üretiyoruz. 

• Bilincimizin grameri artık bu algoritmaların dikte ettiği şablonlarla şekilleniyor. Bugün "bedava" içerik tüketirken, aslında dikkatimizle ve kişisel verilerimizle ödeme yapıyoruz. Bugün mesajın kendisinden ziyade dikkatimizi hammaddeye dönüştüren ekranlardan oluşan bir bant sisteminde büyük verinin algoritmaları için görünmez birer veri işçisine dönüşüyoruz.

Bu yeni düzende, rızası üretilmiş bir kitle "dijital nomad" (dijital göçebe) olmayı bir özgürlük zirvesi olarak arzuluyor. Oysa bu imge, çoğu zaman güvencesiz, örgütsüz ve geleceği belirsiz bir "prekarya" sınıfının üstünü örtüyor. Üretimin mekansızlaşması, işyerindeki o organik sosyalleşmeyi, iş sonrası yapılan o dertleşmeleri ve ortak hak arama zeminlerini de yok ediyor. İnsan, gittikçe organikliğinden soyuluyor; bir "beyin sisi" içinde uzmanların formel dokunuşlarına ve algoritmaların pürüzsüz yönlendirmelerine mahkum ediliyor. 

• Bu sis, görüş mesafemizi "şimdi"ye hapsederken, geçmişin deneyimi ile geleceğin inşası arasındaki bağı koparıyor. Bu, bağ kuramayan, yalnızca "izleyen" bir sınıfın doğuşudur.

Hız, kapitalizmin görünmez kırbacıdır. "Vakit nakittir" düsturu, zamanı niteliğinden koparıp sadece niceliksel bir değişim değerine indirger. Verimlilik isteği, insanın kendi ritmini pazarın ritmine kurban etmesidir. Bu yüzden yavaşlamak, yalnızca kişisel bir tercih değil; zamanı sermayenin elinden geri alan politik bir reddediştir.

Tavuk çiftliğinde ayaklarının altına elektrik verilen besi tavukları gibi, biz de dijital vitrinlerde üretilen ideolojik imgeleri satın alıyoruz: sahnede görünür olmak için rekabet ediyoruz. Bu rekabet, hayata katılım değil, bir tür "imal edilmiş rıza" sürecidir. 

Antik Yunan’daki polites-idiotes ayrımı, bugünü anlamak için hâlâ en güçlü anahtarlardan biri. Polites, kamusal alana katılan, sorumluluk alan yurttaştır; idiotes ise yalnızca kendi çıkarına, keyfine odaklanan, kamusal olandan elini çeken kişidir. Günümüzde eğlenen, sürekli tüketen kişi, bir tavuk çiftliğinde önüne konanlarla hareketlenen bir nesneye benziyor. Bizler artık birer "netizen" (ağdaş) olarak, internetin labirentlerinde birer bot hesapmışçasına veri üreten-tüketen gölgeleriz. Özgürlük, tüketim seçeneklerinin çokluğuyla karıştırılıyor; oysa gerçek özgürlük, özneleşerek hayata dönüştürücü bir biçimde katılmaktır.

Bu hız ve tüketim sarmalı bizi bir çeşit müptela psikolojisine sürüklüyor. Ekran bağımlılığı, yalnızca teknolojik bir sorun değil, ontolojik bir boşluğun tezahürüdür. Erich Fromm’un sahip olmak mı, olmak mı ayrımı bugün her zamankinden daha hayati. Sahip olduklarımızın esiri olduğumuz, biriktirdiğimiz veriler ve aboneliklerle varlığımızı kanıtlamaya çalıştığımız bir evredeyiz. Ancak bu müptelalık hâli, ruhsal ve manevi ihtiyacımızı karşılamak yerine bizi daha da acıktırıyor. Junkie, uyuştuğu şeye daha fazla ihtiyaç duyar; biz de bizi hayattan koparan o ekranlara daha fazla sığınıyoruz.

Çıkış nerede?

Peki, bu distopik tabloda çıkış yolu nerede? Yanıt, belki de en basit olanda: Yavaşlamakta. Slow Food ya da Slow Città gibi hareketler, yalnızca birer yaşam tarzı tercihi değil, bu sömürü düzenine karşı devrimci ve de örgütlü birer tutumdur. Yavaşlamak; düşünmeye, hissetmeye, karşımızdakinin gözünün içine bakmaya yer açmaktır. Devrimci bir eylem olarak  yavaşlamanın özgürleştiriciliği üzerine düşünmek, düşünmekle kalmayıp bunu kolektif eylemlere tercüme etmek murad ettiğimiz çözüme giden yolun kapısını arayabilir mi? 

• Viktor Frankl’ın vurguladığı gibi anlam, bireysel bir içe bakıştan çok, başkalarıyla kurulan sahici bağların içinde filizlenir. Anlam, eylemde, "biz" olabilme becerisinde saklıdır. Bunca yoğunluk, hız ve yalnızlık bize eşitsizliğin derinleşmesinden başka ne getirdi?

Hesap sormak, hıza teslim ettiğimiz "irademizi" algoritmaların elinden geri alma eylemidir; bu da ancak durmanın kutsallığını yeniden keşfetmekle olanaklıdır. Bizi nesneleştiren algoritmalara "hayır" demekle de başlar. İlişkileri yeniden organik hâle getirmek, birbirimizi veri noktaları olarak değil, "yüzü olan varlıklar" olarak görmek, parçalanan bilincimizin gramerini restore edebilir. 

• Tavuk çiftliğinin elektrikli zemininden kurtulmanın yolu, yanımızdakinin elini tutarak birlikte yavaşlamaktır. Yaşam nedenimizi büyük verinin algoritmalarına kurban etmeyeceksek o "kızılderili ruhunun" geride kalmasına izin vermemeli, ruhumuzu hıza feda etmeden yürümeyi yeniden öğrenmeliyiz.

V. Frankl’ın hatırlattığı gibi, insanı ayakta tutan haz değil, anlamdır. Anlam, durduğumuz o ince saniyelerde gizlidir. Bu yazı bittiğinde yapacağımız ilk devrimci eylem şu olabilir: Bir sonraki yemeğimizi yalnızca tadına bakarak, elimizde ekran olmadan ve yalnızca karşımızdakinin gözlerinin içine bakarak yiyelim. 

Yavaşlamak, yapılabilecek en radikal direniştir. Çünkü hayat, tükettiğimiz içeriklerin toplamı değil, başkalarıyla birlikte yarattığımız anlamın ta kendisidir.