İki otokratın gölgesinde Dünya Kupası neye benzeyecek?

Bir şenliktir Dünya Kupası… Gerçek bir futbolsever yaz aylarının o heyecan verici günlerini ne büyük bir sabırsızlıkla bekler! Dört yıllık bekleyişten sonra dünya futbolunun yıldızlarını aynı anda izleyebilme fırsatı nihayet gelmiştir. Mesela ilkokul veya ortaokul öğrencisiyseniz ve öğrenim yılı henüz bitmemişse okuldan eve geldiğiniz gibi çantayı bir tarafa, üniformayı diğer tarafa fırlatıp Brezilya ya da bir İtalya maçı için keyifle ekran karşısına kurulursunuz. 

Yetişkinler içinse ayrı zevki vardır akşam ailece veya dostlarla kurulmuş bir sofrada Arjantin’i ya da Almanya’yı izlemenin. Türkiye gibi kupaya pek katılamayan bir ülkedenseniz favori takım ve oyuncular seçmişsinizdir kendinize. Onları desteklersiniz, finale doğru ilerlediklerinde hop hop eder yüreğiniz. Futbolseverliğin en güzel hatıraları arasında yer alır bu Dünya Kupası maçları.

Ben de 1982’de bacak kadar bir çocukken efsanevi İtalya-Brezilya maçını hangi ortamda izlediğimi hâlâ hatırlarım mesela. O günden görüntüler gözümün önüne gelir 40 küsür yıl geçmesine karşın. Ya da 1990 Dünya Kupası’nda Mos Productions’ın Rumelihisarı’nda organize ettiği Dünya Kupası gecelerinde izlediğim İngiltere-Kamerun maçındaki heyecanı ve coşkuyu halen unutmuş değilim. Bu Türkiye’ye özgü bir heyecan değil. Sanırım dünyanın her köşesinde, özellikle Avrupa ve Güney Amerika’da da aynı hisler yaşanıyor. 

Sonradan Afrika ve Asya’nın eklenmesiyle milyarlara varan bir kitle için adeta büyük bir festivale dönüşür Dünya Kupası’nın oynandığı yaklaşık bir ay. Hele Avrupa’da düzenlenen kupalara müthiş bir seyirci akını olur. Özellikle ucuz uçuş dönemin başladığı 1990’larla beraber on binlerce, hatta yüz binlerce futbolsever ev sahibi ülkeye akın eder. Maç bileti fiyatları nispeten erişilebilir düzeydedir. 

Uzaktan izleyenler içinse 52 ya da 64 maçın tümünü açık TV kanallarından izleme kolaylığı vardır. Zaten kupa Amerika kıtasında yapılsa bile maç saatleri genelde Avrupa’ya göre ayarlanmıştır. Bazı maçlar kitlesel olarak izlenir. Görkemli bir galibiyet veya iyi biten turnuva sonunda halk sokağa dökülür. Ne de olsa futbol halkın oyunudur. Halkın böyle keyif alıp coşmasından daha doğal bir davranış da olamaz.

Ama… Büyük bir ama var işte burada… Bu yaz keyfi, adım adım halkın elinden alınıyor bir süredir. Bu yaz ABD, Kanada ve Meksika’da düzenlenecek Dünya Kupası’nda fazlasıyla göreceğimiz üzere bırakın maçları yerinde takip etmeyi, ekran başında izlemek bile başlı başına bir sınava dönüşmüş durumda. 

Gelin, halkın oyunu futbolun ve halkın turnuvası Dünya Kupası’nın nasıl bir tehdit altında olduğuna; biri siyasi, diğeri sportif iki otokratın bu güzel oyunu nasıl kukla ustaları gibi yönetme peşinde olduğuna birlikte bakalım.

FIFA’nın gözü doymuyor

Bir kere, dünya futbolunu yöneten ya da yönettiğini zanneden Uluslararası Futbol Federasyonu'nun (FIFA) büyüklük hatta bir devasalık hevesine kapılmasıyla beraber işler iyice çığırından çıkmaya başladı. 

Hatırladığım ilk yıllarda Dünya Kupası, 24 takımla oynanırdı. Sonra Afrika ve Asya ülkelerinin baskısı ve yayıncıların ısrarıyla 1998’de bu sayı 32’ye çıktı. 24 yıllık istikrardan sonra şimdi de 48 takıma çıkıyoruz! FIFA bunu futbolu dünyaya yayma hedefinin bir parçası olarak gerekçelendirse de aslında asıl amaç "daha fazla maç, daha fazla bilet ve yayın hakkı bedeli" üçlüsünü oluşturmaktı. 

• Bu yıl ilk kez turnuvayı üç ülke paylaşıyor ama bundan sonraki her ev sahibinin 104 maçlık turnuva takvimini göze alması gerekecek.

Bir de tabii kıtalararası paylaşım meselesi var. Futbolun dünyadaki iki yetenek ve ilgi merkezi Avrupa’yla Güney Amerika olagelmiştir hep. FIFA, paylaşım ilkesini esas gösterip bu merkezden adeta kaçırıyor turnuvayı. Sırf bu sebeple Katar 2022’de Kuzey Yarımküre'de kış aylarına denk gelen bir Dünya Kupası izledik. Dünya nüfusunun neredeyse yüzde 90’ının yaşadığı yarımkürede halk, öğretim yılına veya işlerine daha fazla konsantre oldukları bir dönemde maçları takip etmek zorunda kaldı. Suudi Arabistan’ın ev sahibi olacağı 2034 Dünya Kupası’nda da bir benzeri olacak.

Çünkü bu eskisi gibi bir turnuva değil artık. FIFA’nın dev bir kurumdan ziyade bir dernek gibi çalıştığı yıllarda bu kadar çok takım olmadığı gibi, memnun etmek gereken bu kadar çok paydaş da yoktu. Şimdiyse ulusal federasyonlardan futbolculara, sponsorlardan yayıncılara, seyircilerden kurumsal konuklara çok geniş bir yelpazeyi hoş tutmak lazım. 

• Bununla beraber devasa bir ekonomiden söz ediyoruz. Kendi raporlara göre FIFA’nın 2026 Dünya Kupası döneminden elde edeceği toplam gelir 13 milyar doları bulacak.

İşte bu da zurnanın zırt dediği yer. FIFA’nın yöneticilerinin gözünü öyle bir para kazanma hırsı bürümüş durumda ki futbolun gerçek sorunlarını görmezden geliyorlar. FIFA Başkanı Gianni Infantino, geçen aylarda Washington DC’deki Semafor Summit’te bunun kendince sebebini çok iyi açıklamıştı “Bir ay para kazanıp geri kalan 47 ay harcıyoruz” diyerek. Kısacası bu bir ayda FIFA kasasını dolduracak ve bununla dört yılı çevirecek. Fazla şikayet gelmesin diye de paydaşların ağzına bir parmak bal çalacak.

Peki bu para nereden geliyor ve FIFA kimin üzerinden bu geliri elde ediyor? Tabii ki tüm dünyadaki futbolseverleri… Futbolseverler ya doğrudan bilet gişesinde ya da dolaylı olarak ekran başında bu maliyeti üstleniyorlar. Özellikle bilet konusu son derece çarpıcı bir tablo görüyoruz bu Dünya Kupası vesilesiyle. FIFA, bu kupa için rekor sayıda yani yaklaşık 7 milyon bilet satılacağını ilan etmişti. Bu rekorda maç sayısının artmasının ve Kuzey Amerika’daki stadyumlarının yüksek kapasitesinin payı var. 

İlk biletler geçen yıl 10 Eylül’de FIFA resmî sitesinde satışa çıktı. Ancak o günden beri bilet piyasasında tam bir keşmekeş hâkim. En başta, resmî satış sitesinin işleyişi sıkıntılı. FIFA’nın peyderpey satışa çıkardığı biletlere hücum edenler ilk günlerde sitede sürekli hata sinyaliyle karşılaştı geçen aylarda. Bazı arkadaşlarım bu sitede saatlerce beklemek zorunda kaldı ve sonuçta elleri boş ayrıldı.

17 dolardan 10 bin dolara

Belki bundan daha büyük sorun ise doğrudan biletlerin fiyatlarıyla ilgili. 2018’de henüz ev sahibi ülkeler belli değilken adaylık dosyalarında bahsi geçen 60 dolarlık en ucuz kategori biletleri ara ki bulasın! Geçen Aralık ayında küçük bir miktarın satışa sunulduğu söyleniyor. Ama sanki bu ucuz yerler devasa stadyumların en üst katında bir köşeye iliştirilmiş bir avuç koltuktan ibaret. Bunun dışındaki biletlerin fiyatları yüzlerce dolardan başlıyor, final maçında on binlerce dolara kadar çıkıyor.

Elbette eski dünya kupalarında biletler hiç bu kadar pahalı olmamıştı. Satın almak için bugünkü dijital yöntemler yoktu belki ama biletler daha uygun fiyatlıydı. Bu vesileye biraz eski dönemleri karıştırınca iki örnek çıktı karşıma: 

• İlki 1982 Dünya Kupası’ndan: Madrid’deki Bernabeu Stadyumu’nda oynanacak final maçının kağıt bileti Ebay’de satıştaydı. Fiyatı 2.000 İspanyol pesetasıydı, yani o günün kuruyla sadece 17,75 dolar. 
• Keza Amerikalı bir futbolsever olan Tyler Lang de X hesabında yine ABD’deki 1994 Dünya Kupası’ndan bir bilet görüntüsü paylaştı. Öyle görünüyor ki Washington DC’deki İspanya-İsviçre 2. tur maçının bileti sadece 85 dolarmış.

Bugünkü durumu görmek için ben de FIFA resmî bilet kanalına üye oldum ve küçük bir deneme yaptım. 10 Mayıs günü 29.064.651’inci müşteri numarasıyla sıraya girdim ve çok kısa bir beklemeyle maçların listesine ulaştım. Özellikle Türkiye’nin oynayacağı grup maçlarına göz attım. Mesela Paraguay maçında 3.100 dolarlık VIP biletler haricinde seçenek göremedim. Los Angeles’taki ABD maçındaysa 3.700 dolarlık "Trophy Lounge" biletlerini gördüm. Bunun yanında 990 dolarlık normal tribün biletleri mevcuttu. Final maçı biletlerinin fiyatıysa 10 bin ila 30 bin dolar seviyesindeydi.

Haydi ben sadece deneme için sistemde dolaştım, kesenin ağzını açmaya yeltenmedim ama bilet satın almış olanların çilesi devam ediyor. Çünkü verilen sözler tutulmuyor, yeni masraf kalemleri çıkıyor seyircinin karşısına… Mesele bu akıbetle karşılaşan Boston Globe gazetesi yazarı Billy Baker, geçen 10 Nisan’daki köşesinde mağduriyetini dile getirirken şu zehir zemberek sözleri kullandı: 

“Futbolu her zaman takip ettim, bu yüzden FIFA'nın suç örgütü olduğunu uzun zamandır biliyordum. Ama Dünya Kupası şehre gelince, dayanamadım ve bilet aldım.” 

Baker, Boston'daki ilk maç için, Gillette Stadyumu'nda 1. kategoriden, tanesi 410 dolardan dört adet bilet almış. Ama aylar sonra hem biletlerin vadedilen yerlerden olmadığını fark etmiş hem de 175 dolarlık otopark parası gibi ilave masraflardan bezmiş.

Dinamik fiyatlandırmaya geçiş

Üstüne üstlük FIFA bu turnuvada iki farklı uygulamaya daha gitti. Birincisi, sabit fiyatlandırmadan dinamik fiyatlandırmaya geçiş. Katar 2022’de bile final maçı dahil biletlerin fiyatları sabitti. Bu kez talebe göre bilet fiyatlarında anlık ayarlama yapılıyor. 

İkincisi de ABD’de çok yaygın ikinci el satış sitelerinden satışı teşvik etmek. Böylece tüm dünyadan milyonlarca futbolseveri bu ikinci el platformlarının kucağına bıraktılar. Buralarda nasıl akıl almaz rakamlar talep edildiğini tahmin edersiniz. 

Mesela Wall Street Journal’ın haberine göre 28 Haziran’da Miami’de Portekiz ile Kolombiya arasında oynanacak maça talep şaşırtıcı boyutlara çıkmış durumda. Resmî ikinci el satış sitesinde bu maçın bilet fiyatları 2.300 dolardan 5,7 milyon dolara kadar çıkıyor. Doğru okudunuz, beş milyon doların üzerine satışa konmuş bilet var bu maça! Muhtemelen o fiyata kimse satın almayacaktır ama Florida eyaletinde yaklaşık 500 bin Kolombiyalı göçmenin yaşaması bu fahiş rakamda etkin belli ki.

Bu kadar da değil: Özellikle ABD’ye ülke dışından gelenleri, bilhassa Avrupalıları bir de toplu taşıma sürprizi bekliyor. Çünkü ABD şehirlerinin çok büyük bölümünde toplu taşıma sistemi yetersiz, ayrıca mesafeler çok uzun. Buna ilaveten New York ve Boston gibi şehirlerde mevcut toplu taşıma sistemlerine kupa maçları süresince uygulanacak aşırı yüksek tarife can sıkıcı. Final dahil sekiz maçın oynanacağı New Jersey’deki MetLife Stadyumu’na ulaşımı WSJ yazarı Jason Gay şöyle tanımlamış: 

“Manhattan'dan Meadowlands bataklığına 150 dolarlık Dünya Kupası tren yolculuğu…” 

Çünkü New Jersey transit şirketi normalde 12,5 dolarlık fiyatı 150 dolara çıkarmıştı. Sosyal medyadan gelen tepkiler üzerine fiyat önce 105, sonra 98 dolara indirildi ama bunun bile fahiş olduğu ortada. Keza İskoç ve İngiliz seyircilerin Boston, Dallas ve New York gibi şehirlerde şimdiden okul otobüsleri kiralayıp kendi başlarının çaresine baktıklarını da okuduk geçen haftalarda.

Tüm bunlar maçları yerinden izlemek isteyen futbolseverlerin kazıklanması hakkındaydı. Ama "FIFA harikalar diyarı"nda sorunlar tükenmez elbette. En başta bahsettiğim gibi uzun yıllardır Dünya Kupası, milyarlarca kişi için aslında bir TV etkinliği. Maalesef bu etkinlik bir süredir darbe yiyor. Son 20 yılda Dünya Kupası canlı yayınlarının bir kısmı açık kanallardan aboneli kanallara kaymıştı zaten. Bu yıl da Fransa, İspanya, İtalya ve Japonya gibi büyük ülkelerde maçların önemli bir kısmı aboneli kanallarda ya da platformlarda yayımlanacak. Kısacası ilave bir ödeme yapmadan eskisi gibi her maça erişmek en azından bazı ülkelerde artık mümkün değil.

Bundan daha vahimi ise henüz yayın anlaşması yapılmamış çok sayıda ülkenin olması. Mayıs ayı ortasında FIFA; Pakistan, Bangladeş, Tayland veya Myanmar ile Karayipler’deki 20 kadar ada ülkesiyle bir anlaşmaya varamamıştı. Daha önemlisi Dünya Kupası’nda ekran süresinin yaklaşık dörtte birini oluşturan iki dev ülke olan Çin ve Hindistan’da henüz bir yayıncı yoktu. Kısacası toplam 3,3 milyar kişinin 2026 Dünya Kupası maçlarına erişimi risk altındaydı. Çin devlet kanalı CCTV, FIFA’nın 250 milyon dolarlık teklifini 60 milyon dolara kadar çekmesiyle anlaşmaya yanaştı. Mayıs ortasında Hindistan’dan gelen 25 milyon dolarlık teklifi FIFA kabul etmemişti.

Saldırgan ve tehlikeli

Şimdi gelelim futbolseverlerin başını ağrıtacak diğer otokrata: FIFA Barış Ödülü sahibi Başkan Trump’a. Geçen 5 Aralık’ta FIFA başkanı Infantino bir oldubittiyle bu ödülü Trump’a takdim etmişti. Trump da yeni yıla sanki bu ödülün ne kadar uyduruk olduğunu kanıtlamak istermişçesine başladı. 

• Filistin’i yakıp yıkıp harabeye çeviren İsrail’e sonsuz desteği ve Rusya’nın Ukrayna işgaline kayıtsız kalması bir yana 3 Ocak’ta Venezuela baskınına girişti. Devlet başkanı Maduro birkaç saat içinde derdest edilip ABD’ye kaçırıldı. Kolombiya, Küba, Meksika’ya yönelik tehditlerine devam ederken Grönland’a dair agresif tutumunu sürdürdü. 28 Şubat’ta ise bu kez İran saldırısı başladı ki, bu satırların yazıldığı günlerde barışa giden yol çetrefilliydi hâlâ.

Ne kadar iç açıcı bir bilanço değil mi? Yılın yarısı gelmeden dört ayrı kıtada barışı ayaklar altına almış bir ABD başkanı ve ondan beter yönetimi... Trump yönetimi bir buçuk yıl içinde koca ülkeyi, kendi vatandaşlarından dünyanın en ücra köşesindekilere kadar herkes için bir tehdit hâline getirdi. Hatta Robert Kagan, 30 Mart’ta The Atlantic’teki yazısında "Amerika artık serseri bir süper güç" diye tarif ediyordu bu yönetim biçimini. 

Aslında ABD şu anda büyük bir demokratik bunalımın içinde. Göteborg Üniversitesi Demokrasi Çeşitleri (V-Dem) Enstitüsü’nün her yıl yayımladığı demokrasi raporuna göre “ABD yarım yüzyıldan fazla bir süredir ilk kez liberal demokrasi statüsünü kaybetti.” Hatta raporun yazarlarına göre ülke şu anda "otokratlaşma" olarak adlandırdıkları hızlı bir süreçten geçiyor. Bunun etkileri sadece ülke içinde değil, tüm dünyada hissediliyor.

Baksanıza şu Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza Teşkilatı ICE’ın yaptıklarına! Sadece bu yıl ICE ile yaşanan olaylarda sekiz kişi hayatını kaybetti. Minneapolis sakinleri Alex Pretti ve Renée Good cinayetleri, bu ölümlerden sadece ikisi. Geçen yıl da ICE gözetiminde en az 32 kişi ölmüştü.

Tehdit altındaki seyirci

2026 Dünya Kupası’nın üç ev sahibi olmasına karşın 104 maçın 78’i ABD’de oynanacak. Dolayısıyla tüm bu tehditler ülkeye gelecek futbolseverler, gazeteciler ve hatta futbolcular için de geçerli. Bir kere ülkeye girmek bile başlı başına bir dert. Mayıs ortası itibarıyla katılımcı 48 ülkeden en az dördünün vatandaşları ABD'ye seyahat yasağıyla karşı karşıya: Fildişi Sahili, Haiti, İran ve Senegal. 

Bu ülkelerden millî takım futbolcuları ve personeli dışında herhangi bir kimsenin vize alabilmesi zaten mümkün değil. Hatta ABD ile savaş hâlindeki İran’ın millî takımına nasıl davranılacağı konusunda derin şüphelerim var. Bir sınır kapısında yere yatırılmış ve gözaltına alınmayı bekleyen İranlı futbolcuları veya personeli görürsek hiç şaşırmam.

Haydi bu saydığımız ülkelere ABD yönetimi zaten bir önyargıyla yaklaşıyor. Ya diğer ülkelere ne demeli? Mesela Florida Immigration Coalition adlı sivil toplum kuruluşu daha birkaç ay önce tüm yabancı turistleri şöyle ikaz etmişti: 

“Florida artık uluslararası turistler için güvenli bir destinasyon değil. 2026 FIFA Dünya Kupası'nın Miami'de düzenlenecek olmasıyla birlikte, seyahat edenler yasal seyahat statüsüne bakılmaksızın, ırksal profilleme, insanlık dışı koşullarda haksız gözaltı ve konsolosluk erişiminin olmaması gibi benzeri görülmemiş risklerle karşı karşıya kalabilir.”

Zaten son bir yılda ağırlıkla Batı’da 10’dan fazla ülke vatandaşlarını ABD seyahatlerine dair uyardı: Almanya, Avustralya, Belçika, Çin, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hollanda, İngiltere, İrlanda, Kanada, Portekiz, Yeni Zelanda. Mesela Danimarka transları uyarırken İrlanda kimlik taşıma hassasiyetine dikkat çekti. Zaten ülke içinden de benzer uyarılar geliyor. 

Belli ki futbol seyircisi diken üstünde olacak. Öte yandan gazetecilerin durumu da pek parlak sayılmaz. Rusya ve Katar’daki dünya kupaları öncesinde birçok teknolojik tedbir almıştı spor muhabirleri. Spor yazarı Simon Kuper’in kitabı World Cup Fever’ı okurken Rusya’ya yedek bilgisayar ve tek kullanımlık telefonla gittiğini okudum geçenlerde. Play The Game’in konuştuğu iki kaynak, ABD’ye gideceklere de aynı tavsiyeyi veriyor. Keza Gazetecileri Koruma Komitesi CPJ, sosyal medya hesapları konusunda tedbirli olmalarını salık veriyor: 

“Gazeteciler sosyal medya hesaplarında mevcut yönetimin onaylamayabileceği yorumlara da çok dikkat etmelidir.”

Türkiye’den şu ana kadar konuştuğum gazeteciler en azından vize aşamasında başlarına böyle bir sorun geldiğinden bahsetmedi ama kupa sırasında olmayacağı anlamına gelmez tabii. 

Son olarak BBC’nin Dünya Kupası’nda görev alacak tüm personeline saldırı eğitimi aldırdığı haberini okuyunca medya paketinin tamam olduğuna iyice kanaat getirdim. Kursta olası bir saldırı ve ayaklanma hâlinde ne yapacaklarına dair eğitim alıyor BBC personeli. Aslında ABD’nin Dünya Basın Özgürlüğü endeksinde küme düştüğünü hesaba katınca tüm bunlar çok şaşırtıcı değil. 

• 2020’de 180 ülke arasında hiç parlak gözükmeyen 45’incilikten bu yıl 64’üncülüğe kadar gerilediler. Hâliyle haber alma özgürlüğü ve habercilerin durumu pek parlak değil.

Biri sportif, diğeri siyasi iki otokratın performansına bakmaktan gözümüzü sahaya çeviremedik bir türlü… Sonuçta dünyanın en büyük yıldızları, ki aralarında artık çaptan düşmüş Messi ile Cristiano da var, sahaya çıkacaklar arasında. Uzun bir sezonun yorgunluğu üzerine gereksiz genişlemiş bir kupada hünerlerini sergilemeye çalışacaklar. Çok sayıda zayıf ülkenin bulunduğu grup aşaması ve ikinci turda değil ama son 16 turdan itibaren futbolseverlerin yüzünü güldürecek maçlar oynanacağına eminim.