Limitaryanizm tartışmaları: Yoksulluk sınırı varsa zenginlik sınırı da olmalı mı?

Haziran ayının ortalarında Elon Musk, SpaceX'in 75 milyar dolarlık halka arzının ardından tarihin ilk dolar trilyoneri oldu. SpaceX'in halka arzı, sadece sermaye piyasalarında değil, küresel servet sıralamasında da tarihî bir dönüm noktasına işaret etti. 

• Halka arz sonrasında SpaceX'in ilk işlem günündeki yükseliş, Elon Musk'ın net servetini bir süreliğine de olsa 1,11 trilyon doların üzerine çıkararak, onu dünyanın ilk trilyoneri konumuna da taşımış oldu. 

Uzmanlar, SpaceX'in ulaştığı piyasa değerinin yalnızca finansal performansla açıklanamayacağını belirtiyor. Son yıllarda piyasalarda sıkça dile getirilen ve "Elon primi" olarak adlandırılan kavram, yatırımcıların Elon Musk'ın vizyonuna duyduğu güvenin şirketlerin geleneksel değerleme yöntemlerinin üzerinde fiyatlanmasına katkı sağladığını ifade etmek için kullanılıyor. 

Tabii büyük başın büyük derdi olur derler. Her ne kadar halka arzı izleyen günlerde SpaceX'in hisselerinde yaşanan yüzde 16'lık düşüş tek günde Musk’ın servetinden 152 milyar dolar kaybettirse de, Musk’ın servetinin büyük bölümü artık SpaceX hisselerinden kaynaklanıyor. 

• Küresel piyasalarda teknoloji sektörü hisselerinde gözlenen geniş çaplı satış dalgası, dünyanın en zengin iş insanı konumundaki Elon Musk’ın servetinde ister istemez bir erimeye yol açtı. Bloomberg Milyarderler Endeksi tarafından açıklanan verilere göre, ünlü girişimcinin net serveti 957 milyar dolar seviyesine kadar geri çekildi. 

Yaşanan bu sert düşüşte, Musk'ın en büyük varlıkları arasında yer alan SpaceX ve Tesla şirketlerinin hisselerinde meydana gelen değer kayıpları doğrudan belirleyici rol oynadı.

'Yoksulluk sınırı varsa zenginlik sınırı da olmalı'

Musk’ın dünyanın ilk dolar trilyoneri olması başka bir tartışmayı da beraberinde getirdi. Dünyanın tıpkı “yoksulluk sınırının” temel yaşam için gerekenleri belirlemesi gibi, aşırı zenginliğin ne zaman zararlı hâle geldiğini gösteren bir “zenginlik sınırına” da ihtiyacı var gibi görünüyor.

• Bunun için oluşturulmuş bir kavram da var: Limitaryanizm.

Bir adım geriden: Bu tartışma daha önce 2008 küresel finans krizi döneminde çok hararetli şekilde yapılmıştı. 2008 krizi, milyonlarca insanı işsizliğe ve evsizliğe sürüklerken, büyük banka CEO'larının kriz öncesi milyarlarca dolarlık kârlar ve kriz sonrası ise devlet destekli rekor primlerle zenginleşmeye devam etmesi, büyük bir küresel servet adaletsizliği tartışması başlatmıştı. Krizle birlikte trilyonlarca dolar buharlaşırken ve insanlar yoksullaşırken birileri zenginleşmeye devam ediyordu. 

Hâliyle bu tablo, ödül ve ceza mekanizmasının ahlaki açıdan tamamen tersine döndüğü eleştirilerini beraberinde getirdi. Bugünlerde ise tartışma boyut değiştirdi. Şimdi Elon Musk’ın 1 trilyon dolar seviyesindeki servetinin ne anlama geldiğine, getirdiği tehlikelere ve neden limitaryanizme ihtiyaç olduğuna bakalım.

Bu kavram Utrecht Üniversitesi’nden filozof ve ekonomist Ingrid Robeyns tarafından 2023’te kaleme alınan Limitarianism: The Case Aganist Extreme Wealth adlı kitabında anlatılıyor. Türkçeye limitçilik ya da sınırcılık şeklinde çevrilebilir.

Kavram temel olarak, aşırı zenginlik demokrasiyi baltalar, ekolojik aciliyetlerle bağdaşmaz, neredeyse çoğu zaman hak edilmemiştir ve süper zenginler de dahil olmak üzere herkesin çıkarlarına zarar verir mesajı içeriyor. Yoksulluğun eşiği varsa zenginliğin de bir eşiği olması gerekiyor. Robeyns, limitaryanizmin özellikle sosyalizm veya komünizmle aynı şey olmadığını da vurguluyor. 

Robeyns’e göre, sistemin hedeflemesi gereken bir siyasi sınıra, bir servet tavanına ihtiyaç var. Çünkü aşırı servet yoğunlaşması hükümetlerin eğitim, sağlık hizmetleri ve iklim kriziyle mücadele gibi kamuya yatırım yapma kabiliyetlerini sınırlıyor. Aşırı servet eşitsizliği bir nesilden diğerine aktarıldığında meritokratik vaatler tehlikeye giriyor. İnsanların zenginliği nasıl algıladıklarını inceleyen Robeyns’in önerisi şöyle:

Hükümetler kişi başına 10 milyon euro veya dolar düzeyinde bir servet sınırı belirlemelidir. Peki servet neden 10 milyon euro ya da dolar ile sınırlandırılmalı? Yazarın Avrupa çapında yaptığı araştırma, bu seviyenin ya da daha düşük bir zenginlik sınırının halk tarafından geniş ölçüde kabul edileceğini gösteriyor. 

• Örneğin Robeyns ve ekibi, Hollandalılardan oluşan temsilî bir örneklemde her 10 katılımcıdan 9’unun 4 kişilik bir aile için 4 milyon euroyu aşan bir serveti “süper zenginlik” olarak nitelediğini saptamış. Düşük gelirli ülkelerde bu eşik çok daha düşük olabilir.

Elon Musk trilyon dolarlık servetiyle gündeme oturunca elbette Ingrid Robeyns’in ortaya attığı kavram tekrar konuşulur oldu. Robeyns, Guardian’da kaleme aldığı makalesinde şunları yazdı: 

“Kişisel servete bir üst sınır getirilmesi hakkında kitap yazdığımda servet biriktirmek için kazanılması gereken ücret olan 'eşdeğer saatlik ücret2 kavramını önerdim. Başka bir deyişle, Musk örneğinde, 1 trilyon dolar biriktirmek için ne kadar ücret alması gerekir? Cevap şu ki, 20 yaşından 75 yaşına kadar haftada 70 saat çalışsa ve hiç tatil yapmasa bile, saatlik ücreti yaklaşık 5 milyon dolar olmalıdır. ABD’de saatlik ücret ortalama 25 dolar.”

Robeyns, bu tür bir servet yoğunlaşmasının adaleti zedelediğine, milyarderlerin ortalama çalışanlara göre çok daha düşük vergi oranlarına tabi olduğuna dikkat çekerek bunun nedeninin de yasal sistemlerin vergi kaçırma için çok fazla olanak içermesi olduğunu söylüyor. Zenginler, şirketlerinin faaliyet gösterdiği farklı ülkeler arasında finansal akışları değiştirerek, yasalardaki boşluklardan yararlanarak veya servetlerini vergi cennetlerine aktararak düşük vergi ödeme yoluna gidiyor. 

Milyarderlere ve trilyonerlere karşı ikinci bir argüman ise israf olarak ele alınıyor. Robeyns’e göre, bir bireyin bu kadar çok paraya sahip olmasının hiçbir anlamı yoktur ve bu skandal niteliğindedir çünkü birçok insan, sadece en zenginlerin toplum olarak birlikte ürettiğimiz servetin aslan payını alması nedeniyle erken yaşta ölmekte veya çok az fırsatla kısıtlı bir yaşam sürmektedir. Dünyadaki servetin daha eşitsiz dağılımı, insanlığın iklim krizi gibi önemli küresel zorluklarla karşı karşıya gelmesine de sebep olmaktadır. 

Üçüncü argüman ise zenginlerin yol açtığı zararlara daha çok dikkat etmek gerektiği yönünde. Çünkü aşırı servet yoğunlaşması demokrasileri baltalar. İnsana yakışır bir yaşam sürmek için gerekli olmayan devasa sera gazı emisyonlarına ve çevresel zararlara yol açar. Bu zararlar sosyal sorunlara ve hatta ekonomik hasara neden olur çünkü orantısız kurumsal güç, ekonomiyi daha az adil ve rekabetçi hâle getirme riski taşır. 

Zarara odaklanmak, servet birikimi söz konusu olduğunda sınırın gökyüzü olduğu varsayımına dayanan, para hakkındaki baskın düşünce biçimine yabancıdır. Ancak aşırı servet yoğunlaşmasının olumsuz etkileri hakkında düşünürken bir paradigma değişikliğine ihtiyaç var.

Robeyns, Guardian’daki makalesinde bazı gelişmeleri hatırlatarak şu görüşleri de paylaşıyor:

“Dünyanın en zengin insanı olan Musk, bu tehlikelerin açık bir örneğidir. Donald Trump'ın 2024 başkanlık kampanyasına 290 milyon dolar harcayarak bir başkanlık kampanyasına tarihteki en büyük bağışı yaptı. Ardından ABD kamu hizmetlerinde büyük bir yıkıma yol açan Devlet Verimliliği Departmanı’nı (DOGE) kurmak için gücünü ve nüfuzunu kullandı. Musk, çok çeşitli insani yardım ve kalkınma programlarını finanse eden ve işleten ABD Kalkınma Ajansı’nın (USAID) faaliyetlerini durdurdu.

Aşırı servet yoğunlaşması, aşırı güç anlamına gelir. Ve Musk, sosyal medya platformu X de dahil olmak üzere bu gücü ırkçı ve yabancı düşmanı duyguları güçlendirmek için kullanıyor. Korkunun ve şiddet içeren söylemlerin yayılmasına olanak tanıyarak, seçmenleri aşırı sağa iten mantıksız kaygıları körüklüyor. Örneğin, Almanya'daki aşırı sağcı AfD'yi destekleyerek ve İngiltere Başbakanı'nı suçlu ilan ederek Avrupa’nın iç siyasetine müdahale etti.

En büyük tehlike, gücün süper zenginler arasında yoğunlaştığı sözde oligarşik son oyun teorisidir. Dünyanın en zenginlerinin eline geçen hükümetler, bu grubun ve destekçilerinin ayrıcalıklarını korumak için her şeyi yaparlar. En zenginler arasında güç yoğunlaşmasının ima ettiği katı sosyal hiyerarşi gerçekleşirse demokrasinin kendisi de tehlikeye girer. Bunun olmasını engellemek istiyorsak, mevcut servet yoğunlaşması seviyelerini dizginlemenin yollarını bulmalıyız. Sadece Musk'ın trilyon dolarlık servetiyle sınırlı kalmamalıyız. 

Mevcut bilimsel kanıtlara dayanarak servetin zarara yol açmaya başladığı eşiği ve tıpkı insanların geçinmesi için yeterli geliri belirlemek için kullandığımız 'yoksulluk sınırı' gibi, 'servet sınırını' nereye yerleştireceğimizi bulmayı amaçlayan 'aşırı servet sınırı' projesi gibi girişimlere ihtiyacımız var. Her şey, milyarderleri başarı göstergesi olarak görmek yerine, onları hayatlarımıza zarar veren işlevsiz bir sistemin işareti olduğunu anlamakla başlar.”

“Kimse toplumun desteği olmadan kendi başına süper zengin olamaz” diyen Robeyns, şuna dikkat çekiyor: “Servet sınırı fikri aslında tüm ekonomik sistemi eşitsizliği azaltacak şekilde reforme etmeye çalışmaktır.”