Murat Daltaban: 'Sanatın taşradan yeniden doğacağına inanıyorum'

2005 yılında İBB Şehir Tiyatroları'ndan istifa ettiniz. Daha sonra DOT hayatımıza girdi. Bu yeni oluşumla bağımsız tiyatroların öncüleri arasında oldunuz. Şimdi yıllar sonra sizi tekrar bir kurumun başında görüyoruz. DOT gibi bağımsız bir tiyatroyu bırakıp Bursa'ya gelmeye nasıl karar verdiniz? Kamu kurumlarına bağlı şekilde tiyatro yapmak farklı mı?

Kurum tiyatrolarının iç sorunları hep olmuştur. Bu sorunlar tiyatroya ayıracağınız zamandan yer hep. Bu sorunlarla boğuşmak istemediğimden DOT’u açtık, Özlem ve Süha Bilal’le… DOT, bizi her anında çok mutlu etti. Sanatla, tiyatroyla dolu dolu yaşadık 2005’den beri. Şimdi DOT sürüyor, ekonomisi çok zorladığı için mekansız sürdürmeye devam ediyoruz projelerimizi. Uluslararası başarılarımız da oldu seneler içerisinde. Daha çok İskoçya’ya yöneldik.

NKT’yle, 2018 de Yangınlar'ı yaptıktan sonra tanıştım. Ekip o kadar tiyatro odaklıydı ki 2021’de teklif geldiğinde çok düşünmedim. Yönetimle prensiplerde anlaşmamız çok önemliydi. Tiyatronun özgürlüğüne zarar verecek herhangi bir müdahaleyi kabul etmeyeceğim ön koşuluyla görevi kabul ettim ve şahane bir yönetimle beraber üç sene içerisinde NKT’yi çağdaş ve Türkiye’nin en parlak, gelecek vadeden tiyatroları arasına soktuğumuza inanıyorum. Kurumlarda sorun, özgürlük sorunudur. Her kurumda olduğu gibi. Gerisi sanatsal yeterlilikle ölçülür.

Nilüfer Kent Tiyatrosu yıllardır hayatımızda olan fakat özellikle son yıllarda sahneledikleri oyunlarla adından söz ettiren bir topluluk. Yakın tarihteki 1984 oyunu buna en iyi örneklerden. NKT’nin bu yükselişini neye bağlıyorsunuz?

Tamamen özgür bir tiyatro olmasına. İş bilmeyen, sanatçı olmayan, suistimale yatkın yönetimlerin ve yöneticilerin, sanatın otoritesine teslim olması söz konusu değildir.

Sanatın “doğru” kabulleri insanlık için, doğa için evrensel kazanımlardır. Coğrafyaların, zamanların ve değişken normların ötesinde “doğru”lardır. Bu ön kabulle sanata teslim olursanız kişilerin üstünde bir tek sanatın otoritesini kabul ederseniz yolun büyük bir kısmını almış olursunuz. Sanat size yol gösterir. Sonrası da, bir klişe, çok çalışmak. Çok çalışarak bir standart koymanın mümkün olduğunu tecrübe ettim hayatta. Dahası için ise yetenek ve mutluluğa ihtiyacımız var. Biraz romantizm iyidir.

^{Murat Daltaban}

1984 geçen sezon Afife Tiyatro Ödülleri’nde 10 dalda aday olarak büyük bir başarı yakaladı. Bu 10 daldan da 4 ödülle döndü. Çok tartışılan bir konuyu buraya taşımadan edemedim. İki sene önce Kocaeli Şehir Tiyatrosu, geçen sene Nilüfer Kent Tiyatrosu ödül törenlerinde ciddi bir başarı yakaladı. İstanbul dışındaki sahnelerin İstanbul’daki oyunlara gövde gösterisi yaptığını söylesem nasıl olur? Ya da siz bu durumu nasıl tanımlarsınız?

“Gövde gösterisi” abartılı olur… İstanbul çok zor bir şehir. Bir konuda odaklanmak ve tek bir konuda derinleşmek asla mümkün değil. Türkiye’de özellikle İstanbul’da hayatta kalma savaşı veriyor insanlar. Bu şartlarda sanatın hiç bir çeşidi hayat bulamaz. Sanatı bir meta olarak tasarlarsanız her adımınız vakit kaybıdır, güzellikleri ertelemektir. Pandemi sırasında düşünmek için çok vaktim oldu. Sanatın taşradan yeniden doğacağına inanıyorum. NKT’ye gelmekteki kararlığımızın sebebi de bir parça oydu.

Afife Ödülleri kim ne derse desin, kurumsal ödüllerin en güçlüsü. Verdiği her kararın sonuçları oluyor; ufak ya da büyük… Ticari tiyatronun büyük bütçelerle başarısız sonuçlar almasının sebebi altyapıdan gelen sanatçıların sorgulanabilirliğindendir. Televizyon yıldızlarına oyun yaparak gişeyi merkeze koyan bu kapkaç işler televizyonun yan sektörüdür. Tiyatrodan önce “TV yan sanayi” olarak peşinen kabul etmek zorundayız. Bir çeşit fason üretim. Bunu kabul ettikten sonra, o noktadan mesafe alarak sanatsal özgürlüğü ele geçirebiliriz.

Afife Ödülleri’nin dikkat çektiği nokta bu. Her ödül bir mesaj taşır. Meydan okumak, gövde gösterisi yapmak, rekabet etmek ergen erkek heyecanlarıdır.

Bizim görevimiz ödül kovalamak değil geleceğe bu insanlık mirasını yol gösterici olarak taşımaktır. Sanat bir öğretidir.

Festival, “Şimdi tam tiyatro zamanı” sloganıyla başlıyor. Tiyatronun “tam zamanı” ne demek? Her zaman yapılan, yapılması gereken bir sanat dalı değil mi? Bu sloganı seçerken nereden yola çıktınız?

Gerçeklerin ortalığa saçılması ve bir direniş alanı olarak tiyatronun parlamasının vaktidir. Döneme göre izleme alışkanlıkları değişir. Bugünün insanı kendini kaybolmuş hissediyor. Gerçeğe ulaşmak, bir yol bulmak için tiyatro/sanat en doğru yoldur. Paylaşılır, yalnızlıktan kurtarır, kitlesel heyecan yaratır; ufak dalgalar yaratır, çapı genişledikçe o dalgalar büyür etkili olur. Zamanı ve mekânı yavaş yavaş ele geçirir. Kitlesel olduğundan iktidar sahiplerinin korkulu rüyasıdır tiyatro. Hızla yer değiştirir, mesajı verir yok olur, başka bir topraktan yeniden doğar.

Nilüfer Tiyatro Festivali, en son 2019 yılında düzenlenmiş. Pandemiyle beraber de bir ara vermesi söz konusu. Şimdi sizin genel sanat yönetmenliğinizde festival kaldığı yerden devam ediyor. Nasıl bir hazırlık süreci oldu? 

Festival fikri başlı başına bir problem. Festival nedir, işlevi nedir buradan başlamak lazım. Tiyatrolara turne yaptırmanın ötesine geçmek zorunda. İKSV bu işi Türkiye’de dünya çapında bir kaliteyle yapan kurum. Türkiye’nin en önemli kurumlarından. Festival odur. Hazırlanırken çok konuştuk “festival” kavramı üzerine. Elbette koşullar içerisinde, takipçilerin “festival seyircisi” olma lezzetini yaşaması için elimizden geleni yaptık. Gelecek sene için hazırlığa başladık bile… Seneye çok “daha”larımız var. Nilüfer’in bir sanat ilçesi olması, büyük şehirlere yakınlığı avantaj. Festivalin çapını büyütmek istiyoruz, seyirci ve sanatçı katılımı açısından.

Festival programını incelediğimde geçen sezon ve bu sezon adından söz ettiren iddialı yapımlar gördüm. Oyunları seçerken nasıl bir yol izlediniz? Oyunları tercih ederken bir kriteriniz oldu mu?

Türkiye’de çıtayı belirleyen oyunları seçmeye özen gösterdik. Çeşitli türlerde eser veren ve sürekliliği, tiyatroda ısrarcı olan sanatçıları bir araya getirmeye özen gösterdik.

İki haftalık festivalde oyunlar dışında tiyatroseverler ne gibi deneyimler yaşayacak? Gördüğüm kadarıyla iki önemli dans grubu; Tork Dans Topluluğu-Sır ve Taldans’ın Andan Daha Kısa isimli gösterileri de arka arkaya seyircilerle buluşacak. Başka neler göreceğiz?

Oyunların yanı sıra Tork ve Taldans da katılıyor festivale. Gelecek senelerde dans projelerini daha da çoğaltacağız. Dans alanı çok yalnızlaştı. Türkiye’nin önemli dans kumpanyalarından ikisi Tork ve Taldans. Uluslararası başarıları olan, ufkumuzu genişleten sanatçılar. Seyirciyle buluşmalarını çok istedik. Elbette atölyeler ve oyun sonrası sohbetlerle seyirci sanatçı paylaşımını artırmak istiyoruz. Bir seri video sohbetleri var: “40 Dakika”. Yönetmenlerin, kadın oyuncuların moderatörsüz, kendi aralarındaki samimi sohbetlerine tanık olacağız. Medyascope’da yayınlanacak videoların sosyal medyadan duyuruları yapılacak, meraklılarının NKT’nin sosyal medyalarını takip etmelerini tavsiye ederim.

Önemsediğimiz bir başka festival hazırlığımız da genç tiyatro öğrencileriyle ilgili. Kasım ayında yaptığımız “100 yıllık Söz” performansının “Türkiye’den 100 konservatuvar öğrencisi”nden, 10 tanesini NKT’de ağırlamak; Bursa Uludağ Üniversitesinden 10 öğrenciyle de bir araya getirip festivale katılımlarını sağlamak. Gelecek senelerde bu sayıyı artırmayı da çok istiyoruz. 

“40 Dakika Serisi” dikkat çekici. Biraz daha açabilir misiniz? Neler bekliyor festival takipçilerini?

“40 Dakika”, seyircinin tiyatroda yönetmenin yeriyle ilgili eksik olduğunu düşündüğüm bilgisini zenginleştirmek için yapıldı. Tiyatroyu iyi oyunculuk ötesinde de değerlendirebilmeleri için seyir zevkini arttırmak için hazırlandı. Bu videolardan bazılarıysa, seyircinin, kadın oyuncuların sahnede ve sanatçı olarak sektörde yaşadıklarına şahit olmaları için çekildi. Videolar ilgi çekerse, İlerideki festivallerde tiyatronun diğer alanlarıyla ilgili de videolar yapmayı istiyoruz. Bu videoların seyir zevkini ve paylaşımı zenginleştireceğine inanıyoruz. Tiyatronun seyretmekten öte paylaşmak olduğunu merkeze taşımak amacımız.

Kaş Tiyatro Günleri, Bergama Tiyatro Festivali, Bozcaada Tiyatro Festivali, Bodrum Tiyatro Festivali, Deniz Seviyesi Tiyatro gibi İstanbul dışında festivallere daha sık denk geliyoruz. Tiyatro festivallerine bakışınız nasıl?

Festivaller insanları biraraya getirdiği sürece, paylaşımı artırdığı sürece görevini yerine getiriyordur. Ticari girişimlerin ötesinde ritüel alanlarıdır. Buna uygun olan her festival çok kıymetlidir

Festival biletlerinin çoğu neredeyse iki haftadan önce tükendi. Bu kadar ilgi bekliyor muydunuz? Festivale gelecek olan ya da henüz bilet almayan seyircilere ne söylemek istersiniz?

Nilüfer’in seyircisi festivalleri bekliyor. Nilüfer’de festivaller önemli. Bu ilçe kültür belediyeciliğinin belki de Türkiye’deki tek örneği. Bazı biletler satışa çıktıktan 2 dakika sonra tükendi. Çok cesaret veren bir hız. Seyirci bu kadar hızlı kapalı gişeye düşen oyunların biletine ulaşamamaktan üzüntü duyuyor. Ama festivali festival yapan şeylerden biri de gişe ritüelidir. Seyircilerin pasif değil, videoları seyrederek, sanatçılarla sohbet ederek, atölyelere katılarak aktif olmalarını tavsiye ederim. Sanatı paylaşarak daha zengin bir bakışa sahip olmak, seyir alışkanlıklarını daha zevkli hâle getirmek seyircinin aktif olmasıyla mümkün.

“Düşünmek” bir yanıyla da öğrenilecek bir şeydir. Sanat size bunu kazandırır. Tecrübenizi eğlenmekten öteye taşımak size elinizde.

Not: “40 Dakika Serisi”ni buradan takip edebilirsiniz.