Piyasa değeri 1 trilyon doları aşan ilk ilaç şirketi: Eli Lilly’nin 149 yıllık tarihi

Yaklaşık 150 yıl önce kurulan ABD merkezli ilaç üreticisi Eli Lilly, yakın zamanda piyasa değeri 1 trilyon doları aşan ilk ilaç şirketi oldu. Hisseleri yılın başından bu yana %40’a yakın değer kazanan şirket, teknoloji firmalarının domine ettiği ve Meta ile Tesla’nın da içinde bulunduğu 1 trilyon dolarlık şirketler grubuna katıldı. 

Sağlık sektöründeki yukarı yönlü ivmenin rüzgarını arkasına alan şirket ayrıca, Berkshire Hathaway’den sonra piyasa değerinde 1 trilyon dolar eşiğini aşan ikinci teknoloji dışı şirket oldu. 

Arka plan: Şirketin zayıflama ilacı kategorisinde son bir yılda elde ettiği satış başarısı, piyasa değerine önemli bir katkı sağladı. Yılın üçüncü çeyreğinde diyabet ilacı Mounjaro’dan elde ettiği gelir yıllık bazda %109 artarak 6,52 milyar dolara, zayıflama iğnesi Zepbound’dan elde ettiği gelir ise %184 artarak 3,59 milyar dolara ulaşan firma, Temmuz-Eylül ayları arasında iki ilacın satışlarından toplam 10,1 milyar dolar gelir elde etti ve satışlarını geçen yılın aynı dönemine göre iki katından fazla artırmayı başardı. 

• Şirket ayrıca, popüler zayıflama ilaçlarının oral versiyonunu gelecek yıl piyasaya sürmeyi beklediğini açıkladı. Yeni versiyonların, erişimi ve kullanım kolaylığını artırarak satışları daha da yukarı çekeceği tahmin edildi. 

Geniş açı: Eli Lilly, güncel olarak pazarda diyabet iğnesi Ozempic ve zayıflama ilacı Wegovy ile varlık gösteren Danimarka merkezli ilaç üreticisi Novo Nordisk ile rekabet ediyor. Kısa bir süre önce obezite ilacı üreticisi Metsera’yı 10 milyar dolara satın alan Pfizer da pazarda Eli Lilly’ye güçlü bir rakip hâline gelmeye hazırlanıyor. 

Fakat Alzheimer tedavisine yönelik çalışmaları büyük oranda hayal kırıklığıyla sonuçlanan Novo Nordisk’in hisseleri bu yıl %45’e yakın değer kaybetti. Yalnızca geçen hafta Ozempic’in aktif bileşeni semaglutidinin son aşama deneylerde Alzheimer’ı tedavi etmede başarısız olmasının ardından hisseler %11 düşüş gösterdi. Novo Nordisk, bileşenin Alzheimer’ın ilerlemesini yavaşlatabileceğini umuyordu. 

• Şirket hisseleri, geçen yıl da neredeyse üçte iki değer kaybetmişti. 

• Novo Nordisk’teki kötü gidişat, şirketin Eli Lilly ile rekabet ettiği obezite ve diyabet ilacı pazarında ciddi bir pay kaybı yaşamasını da tetikledi.

Analistler, 2030’ların başında 150 milyar dolar büyüklüğe ulaşmasını bekledikleri zayıflama ilacı pazarında Eli Lilly’nin baskın bir oyuncu olmaya devam edeceğini tahmin etti. 

Profil: Dünyanın en yüksek Ar-Ge harcaması yapan ilaç şirketlerinden biri olan Eli Lilly’nin CEO koltuğunda 2017’den bu yana David A. Ricks oturuyor. Kurucu Lilly ailesinin 1937’de kurduğu Lilly Endowment adlı yardım kuruluşunun %10 hissedarı olduğu şirketin ilaçları, 110 ülkede satışa sunuluyor. Genel merkezi ABD’nin Indianapolis kentinde yer alan şirketin, güncel olarak 18 ülkede ofisi bulunuyor. 

Dünya genelinde 40 binden fazla çalışan istihdam eden Eli Lilly’nin 9 bin 600 çalışanı, Ar-Ge operasyonlarında görev alıyor. 55’ten fazla ülkede klinik çalışmalar yürüten şirket, 7'şer ülkede Ar-Ge tesisleri ve üretim tesisleriyle de varlık gösteriyor. Operasyonları küresel arenaya yayılmış olsa da şirketin, 2024 yılındaki gelirinin %67’sini ABD pazarından elde ettiği biliniyor. 

Rakamlar: Gelir açısından en büyük 11’inci biyomedikal şirketi ve dünyanın en değerli ilaç şirketi olan firma, Fortune 500 listesinde 100’üncü sırada yer alıyor. Diyabet ilacı Mounjaro, zayıflama iğnesi Zepbound ve ileri ya da metastatik meme kanseri tedavisinde kullanılan Verzenio, şirket gelirlerinin yarısından fazlasını oluşturuyor. 

Bu yılın üçüncü çeyreğinde gelirini yıllık bazda %54 artırarak 17,6 milyar dolara çıkaran şirketin, 5,58 milyar dolara ulaşan net kârında da geçen yılın aynı dönemine göre %475’lik devasa bir artış deneyimlediği biliniyor. Şirket ayrıca, Temmuz-Eylül ayları arasında Ar-Ge giderlerinin de %27 artarak 3,47 milyar dolara çıktığını söylüyor. 

İlk insülin ilacından zayıflama iğnesine 

Eli Lilly, 1876 yılında Amerikan İç Savaşı sırasında Birlik Ordusu’nda görev alan ilaç kimyageri Eli Lilly tarafından kuruldu. Lilly, 1898 yılında vefat edene kadar şirkette başkanlık görevini yürüttü. Indiana eyaletine bağlı Indianapolis’te kurulan şirket, 1886’da kimyager Ernest G. Eberhardt’ı ilk tam zamanlı araştırmacı bilim insanı olarak işe aldı. Ardından Eli Lilly’nin ürettiği ilk ilaçlardan biri, sıtma tedavisinde kullanılan Kinin oldu. 

^{Eli Lilly}

1890’lı yıllarda Eli Lilly, şirketin yönetimini yavaş yavaş oğlu Josiah’a devretmeye başladı. Daha sonra Josiah Lilly, 34 yıl boyunca şirket yönetiminde kaldı. Bu süreçte Eli Lilly’nin oğlu Josiah ve kardeşi James’e ek olarak kuzeni ve torunları da genç yaşta şirkete katılarak yönetimdeki aile üyesi sayısını artırdı.

Dönüm noktası: Eli Lilly, tarihi boyunca 1906 San Francisco depremi, I. Dünya Savaşı, II. Dünya Savaşı ve 1936 Johnstown sel felaketi gibi pek çok toplumsal olaya tanıklık etti. Şirket, tüm bu olaylarda acil yardım çalışmalarına aktif olarak katkı sağladı. 

Fakat şirket tarihindeki ilk büyük dönüm noktası, 1919’da Josiah Lilly'nin biyokimyacı George Henry Alexander Clowes'u biyokimya araştırma direktörü olarak işe almasıyla yaşandı. Clowes’un tıbbi araştırmalardaki uzmanlığı ve bilimsel araştırma topluluğuyla kurduğu bağlantılar, şirketin ABD ve diğer ülkelerdeki araştırmacılarla işbirlikleri yapmasına yol açtı. Toronto Üniversitesi bünyesinde insülin geliştiren araştırmacılarla yapılan ilk büyük işbirliği, şirketin geleceğini de önemli ölçüde şekillendirdi. 

• Clowes, Eli Lilly adına 1922’de Toronto Üniversitesi’ndeki bilim insanlarıyla insülinin seri üretime sokulmasının önünü açacak bir anlaşmayı müzakere etmek üzere biraraya geldi. 

• 1923’te şirket, ABD’de diyabet tedavisi için ticari olarak üretilen ve satılan ilk insülin ilacı İletin’i piyasaya sürdü.

İnsülin üretimindeki başarısı Eli Lilly’nin sektördeki konumunu sağlamlaştırdı. Bu da şirketin daha fazla sayıda bilim insanı ve araştırmacıyı bünyesine katmasının ve tıbbi araştırmalarda daha fazla sayıda üniversiteyle işbirlikleri yapmasının önünü açtı.

Ek olarak: Yeni ilaçlar geliştirmesinin yanı sıra Eli Lilly, üretim tesislerinde otomasyon kullanmak ve montaj hattını modernize etmek gibi hamlelerle üretim alanında da önemli teknolojik ilerlemeler kaydetti. Kapsül üretiminde de pek çok ilke imza atan şirket, ilaçları boş jelatin kapsüllere yerleştiren ve bu sayede daha net bir dozaj sunabilen ilk üreticilerden biriydi. Kendi operasyonları için kapsül formda ilaç üreten şirket, üretim fazlasını başka şirketlere satmaya başladı. 

• 1917’de Scientific American dergisi, Eli Lilly’nin tesisini dünyanın en büyük kapsül fabrikası olarak nitelendirdi ve şirketin günde 2,5 milyon kapsül üretebildiğini aktardı. 

• Şirket, haplar ve kapsüller için jelatin kaplaması yaparak sektörde bir ilke imza atmasının yanı sıra ilaçların yutulmasını kolaylaştırmak için kapsülleri meyve aromaları ve şekerle kaplayarak hap hâline getiren ilk üreticilerden de biri oldu. 

Indianapolis’te yer alan bugünkü genel merkezine 1881’de taşınan şirket, 1900’lü yıllarda araştırma ve üretim faaliyetleri için pek çok ek tesis satın aldı. Resmî adı Eli Lilly and Company olarak değiştirilen şirket, bu süreçte bir yönetim kurulu oluşturarak Lilly ailesi üyeleri ve yakınlarına hisse de tahsis etti. 

Eli Lilly, 1952’de halka açıldı 

Eli Lilly, 1928’de Harvard Üniversitesi araştırmacıları George Minot ve William P. Murphy ile işbirliği yaparak pernisyöz anemiyi tedavi etmeye yönelik Liver Extract 343'ü piyasaya sürdü. 1930 yılında ise Rochester Üniversitesi'nden George Whipple ile işbirliği yapılarak Liver Extract No. 55 satışa sunuldu. 

İlk yurt dışı iştirak: İlk yurt dışı iştiraki Eli Lilly and Company Limited’i İngiltere’nin başkenti Londra’da kuran şirket, Basingstoke’da da bir üretim tesisi açtı. 1943 yılında ise yurt dışındaki ticari faaliyetleri büyütmek amacıyla Eli Lilly International Corp. adında bir yan kuruluş daha kuruldu.

1950’lerde iki yeni antibiyotik piyasaya süren firma, 1950’ler ve 1960’lar boyunca tarım, veterinerlik, kozmetik ve tıbbi cihaz üretimi gibi alanlara da girdi. Şirket, 1952 yılında da hisselerini New York Menkul Kıymetler Borsası’nda (NYSE) listeleyerek halka açıldı. 

• 1953 yılında Eugene N. Beesley, şirketin başkanlığına atanan ilk aile dışı üye oldu. 

İlk çocuk felci aşısı: 1955 yılına gelindiğinde Eli Lilly, Jonas Salk tarafından geliştirilen çocuk felci aşısını seri üretime sokan ilk şirket olarak bir dönüm noktasına daha imza attı. 

1968 yılında ise şirketin ABD dışındaki ilk araştırma tesisi Lilly Araştırma Merkezi, İngiltere’nin Surrey bölgesinde açıldı.

• 1970’lerden itibaren satın alımlara başlayan şirket, IVAC Corporation, Cardiac Pacemakers, Physio-Control, Advance Cardiovascular Systems, Hybritech, Devices for Vascular Intervention, Pacific Biotech, Origin Medsystems, Heart Rhythm Technologies, PCS Systems, Icos, CoLucid Pharmaceuticals, Armo Biosciences, Loxo Oncology, Dermira, Disarm Therapeutics, Prevail Therapeutics, Akouos, Emergence Therapeutics, Versanis ve Point Biopharma gibi pek çok firmayı bünyesine kattı.

Depresyon tedavisi: Eli Lilly, ilk ticari insülin ilacı ve çocuk felci aşısı kadar depresyon tedavisine yönelik ilaçlarıyla da öncü konumdaydı. Bugün Prozac adıyla bilinen ve 1986’da piyasaya sürülen Fluoksetin, kısa sürede şirketin depresyon tedavisinde en çok kullanılan ilacı hâline geldi. 1996’da satışa sunulan ve ağırlıklı olarak şizofreni ve bipolar bozukluk tedavisinde kullanılan Zyprexa da 2010 yılına kadar Eli Lilly’nin en çok satan ürünü oldu. 

• Depresyon, anksiyete ve obsesif kompulsif bozukluk tedavisinde kullanılan Cymbalta da 2004’te piyasaya sürüldü ve şirketin depresyon tedavisi alanında elde ettiği ticari başarıya önemli bir katkı sağladı. 

2020 yılında biyoteknoloji şirketi Amgen, COVID-19’a yönelik antikor tedavileri geliştirmek üzere Eli Lilly ile işbirliği yapsa da şirket, koronavirüs tedavisinde kayda değer bir başarı elde edemedi. 

Asıl ticari başarı zayıflama ilaçlarıyla geldi 

Son yıllarda Eli Lilly’nin ticari başarısı, büyük oranda 2022’nin Mayıs ayında Mounjaro adı altında satılan tirzepatidin diyabet tedavisinde kullanımının onaylanmasıyla geldi. Bu gelişmeyle birlikte şirket, zayıflama ilacı pazarına giriş yaptı. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2023 yılında tirzepatidin Zepbound markası altında obezite tedavisinde de kullanılmasını onayladı. 

Öte yandan: Eli Lilly, diyabet ve obezite tedavisinde yenilikçi bir yol izledi. Tirzepatid, temelde bağırsakta üretilen “GLP-1” ve “GIP” adlı iki hormonu taklit ediyor. GLP-1, iştahı ve dolayısıyla gıda alımını azaltırken GIP, hem iştahı bastırıyor hem de vücudun şekeri ve yağı parçalama mekanizmasını iyileştiriyor. 

• Rakip Ozempic ve Wegovy'nin aktif maddesi olan semaglutid ise yalnızca GLP-1'i taklit ediyor. 

Bugün: Şirket, son yıllarda Ar-Ge çalışmalarındaki odağını obezite ve diyabet tedavisinin yanı sıra Alzheimer, otoimmün hastalıklar ve meme kanserinde de yoğunlaştırıyor. Geçen yıl diyabet, obezite ve migren tedavisinde kullanılan belirli ilaçlarda eve teslimat hizmeti sunmak üzere Amazon ile işbirliği yapan şirket, her dönemde operasyonlarını teknoloji odağında iyileştirmesiyle de adından söz ettiriyor.

Fakat Eli Lilly’nin 149 yıllık tarihi, esasında toplumsal travmaların nasıl ilaç şirketleri için yüz milyarlarca dolara dönüşebildiğini ortaya koyuyor. Toplumsal koşulların ürettiği ruhsal çöküntüleri iyileştirme vaadiyle geçen yüzyılın sonunda “mutluluk hapı” olarak pazarlanan Prozac, bugün yerini hem geleneksel hem sosyal medyada görmeye alıştığımız “ideal bedenlere” kavuşma vaadi sunan Mounjaro ve Zepbound’a bırakıyor. 

Toplumsal baskının yönü değişse de paranın rotası hiç değişmiyor. Bu istikrarlı sermaye akışı, bugün Eli Lilly’yi trilyon dolarlık ilk ilaç şirketi hâline getiriyor.