Pürüzsüz bir dünyada insan kalmak: Yeni mezunların yapay zekaya öfkesi neden büyüyor?

20. yüzyılın belki de en ağır varoluşsal krizlerinden birini göğüslemiş Viktor Frankl’ı düşünün. Auschwitz dehşetinden sağ çıkan Avusturyalı nörolog ve psikiyatrist, kurucusu olduğu logoterapi (anlam terapisi) felsefesiyle insanlığa çok güçlü bir miras bıraktı. Özetle dedi ki: 

“İnsanın elinden her şeyini alsanız bile, en ekstrem koşulda o acıya hangi anlamla tutunacağını yani seçme özgürlüğünü asla elinden alamazsınız.”

Albert Camus ise konuya  farklı bir açıdan yaklaştı:

“Hayatın anlamı manlamı yok, absürt bir şeyler yaşıyoruz.” 

Fakat bu anlamsızlığa teslim olmak yerine inatla yaşamayı ve isyan etmeyi bir insanlık onuru olarak gördü Camus.

Diğer yandan o meşhur şarkı sözü de var: "Acılara yürüyor korkmuyorum..." Şarkının söz yazarı, varoluşçu felsefe metinleri okuyor mudur bilemem ancak felsefe tarihinin en elit dehlizlerine bu popüler, kimine göre de oldukça yüzeysel dizeleri bulaştırıvermiş ve çok da doğru bir noktaya parmak basmış.

Tüm bunlar ne alaka demeyin! Yapay zeka çağının tam ortasında bazı insanların vermeye çalıştığı kavga bu: Bizi uyuşturan “sahte” kusursuzluklara karşı, insani sızılarımıza sahip çıkmak.

Yapay zeka çağının bize vadettiği en büyük lüks “pürüzsüzlük”. Raporları saniyeler içinde yazan, görselleri anında çizen, zihnimizin boşluğa düşeceği o tek bir saniyeyi bile kaçırmamaya yemin etmiş, bizi sürekli yeni içeriklerle avlayan bir otomasyon düzenindeyiz.

Bu teknolojik kusursuzluk arayışı, insanı işini kaybetme korkusundan çok daha derin bir varoluşsal sarsıntıyla baş başa bırakıyor:

"Eğer makine bunu benden daha hızlı ve kusursuz yapabiliyorsa ben ne işe yarıyorum?"

Pürüzsüzlük faşizmi ve kürsülerdeki çatlak

Yüzyıllardır insan, kendini ürettikleriyle ve o üretime harcadığı emekle tanımladı. Bugün ise o üretim bandı elimizden kayıyor. Kurumsal dünya, insanı da yapay zeka gibi boşluksuz, duraksamasız, sadece kendine verilen senaryoyu oynayan pürüzsüz birer makineye dönüştürmek istiyor.

Güney Koreli filozof Byung-Chul Han’ın "Pürüzsüzlük Toplumu" (The Smooth Society) teorisine göre dijital kültür; hayatın içindeki tüm pürüzleri, yani acıyı, direnci, çatışmayı ve olumsuzluğu bilinçli olarak yok ediyor. Akıllı telefonların dokunmatik ekranlarından yapay zeka çıktılarına kadar her şeyin pürüzsüzleştirilmeye çalışılmasının nedeni, sistemin bizim hiçbir dirençle karşılaşmamızı istememesi... Çünkü pürüzler durup düşünmeyi, sancı çekmeyi ve zaman harcamayı gerektirirken sistem, pürüzsüz bir akış, mutlak bir uyum ve hızlı bir tüketim talep ediyor.

Ancak sistemin bu pürüzsüz başarı illüzyonu, son dönemde ABD’nin en prestijli üniversitelerinin mezuniyet kürsülerinde fena şekilde çatlıyor. Üniversite kampüslerinde mezuniyet konuşması yapmak için sahneye çıkan kurumsal elitlerin, ana akım siyasetçilerin ya da sistemin yüzü olan figürlerin öğrenciler tarafından protesto edilmesi tesadüf değil.

Yuhalamalar sadece dönemsel bir politik tepki değil. Kurumsal dünya, çiçeği burnunda mezunlara "pürüzsüz, uysal ve sistemle uyumlu başarı şablonları" vaaz ederken, yeni nesil ise o hazır senaryoları reddediyor. Kendi sesini, kendi ritmini ve hata yapma hakkını, yani insani pürüzlerini korumak için o kürsüleri yuhalıyor.

Pürüz yoksa anlam da yok

Bu toplumsal isyan, son dönemde yapılan bilişsel psikoloji ve davranış bilimi araştırmalarıyla da kanıtlandı. American Psychological Association (APA) ve Harvard Business School’un yapay zeka çağında anlam üzerine yaptığı güncel çalışmalar, karşımıza iki kavram çıkarıyor: Bilişsel Yük Boşaltma ve Psikolojik Sahiplik.

Araştırma sonuçları net: Bir insan bir metni yazarken, bir problemi çözerken ne kadar zorlanırsa, süreçte ne kadar "pürüz ve sürtünme" yaşarsa, ortaya çıkan ürünü o kadar çok benimsiyor ve insan hayatına o kadar büyük bir varoluşsal anlam katıyor. Yapay zeka süreci tamamen pürüzsüzleştirip önümüze hazır koyduğunda ise beyin o sancıyı çekmediği için çıktıya yabancılaşıyor. 

• Kısacası bilim felsefeyi doğruluyor: Pürüz ve sürtünme yoksa, sahiplik duygusu, sahiplik duygusu yoksa anlam da yok.

Camus’nün Yabancı romanının hayata karşı tamamen uyuşmuş, hissiz kahramanı Meursault, bugün elindeki telefonla sonsuza kadar ekranı kaydıran modern insanın ta kendisi. Nörobilim, beynin anlam üretebilmesi için "derin sıkıntı" evresine geçmesi gerektiğini söylüyor. Can sıkıntısı, zihnin kendi hikayesini yazmasının kuluçka dönemi… Her boşluğu yapay içeriklerle doldurmak ise bizi derin bir anlamsızlığa mahkum ediyor.

Frankl’ın reçetesi: 'Acıyı halletmek'

Peki, bu pürüzsüz uyuşma döngüsünden nasıl çıkacağız? Viktor Frankl, toplama kamplarındaki o en karanlık ıstırabın içindeyken şair Rilke’nin bir dizesine sığınmıştı:

"Halledilecek ne çok acı var!"

"Acıyı halletmek” ne ilginç bir ifade! Modern insan bugün sadece işleri, e-postaları, projeleri "halletmenin" peşinde. Hayatı bir görev listesi hafifliğinde pürüzsüzleştirmeye çalışıyor.

Oysa Frankl, anlamın kolaylıkta değil, hayatla girdiğimiz o pürüzlü sürtünmede gizlendiğini söylüyor. Gözyaşı dökmek ve zorlanmak, insanın en büyük cesaretine yani acı çekme cesaretine sahip olduğunun kanıtıdır.

Yapay zeka bizim yerimize e-postaları halledebilir ama hayatın getirdiği o pürüzlü acıları, zihinsel sancıları bizim yerimize halledemez. Çünkü makine çıktı üretebilir ancak niyet taşımaz, veri işleyebilir ancak o verinin arkasındaki sorumluluğu ve vicdanı üstlenmez.

• Günün sonunda, o meşhur pop şarkısındaki "Acılara yürüyorum korkmuyorum" feryadı isteyerek mi istemeyerek mi bilmem ama tam da bu varoluşsal hakikate çarpıyor.

Robotlaşan ve pürüzsüzleşen bir dünyada insan kalmanın tek yolu, kurumsal kürsülerin pürüzsüz yalanlarını yuhalamak; çabanın, zorluğun ve can sıkıntısının üzerine inatla yürümektir.

Bugünün gerçek başkaldırısı teknolojiyi reddetmek değil, onun bizi tamamen düzleştirmesine, ritmimizi bozmasına izin vermemekten geçiyor. Örneğin yapay zeka saniyeler içinde profesyonel bir metin üretebiliyorken, inatla oturup kendi kelimelerinle, kendi kusurlarınla yazma sancısını ve emeğini üstlenmek felsefi bir direniştir.

Ekran bizi sürekli yeni bir uyarana çağırırken, telefonu kapatıp o derin can sıkıntısı içinde sessizlikte kalabilmek, o boşluğun içinde kendi insani pürüzlerimizle yüzleşebilmek varoluşsal bir zaferdir.

"Ben ne işe yarıyorum?" sorusunun cevabı, makinelerden daha hızlı koşmakta değil, makinenin asla sahip olamayacağı o insani pürüzlerde, o yavaş, sancılı ve tamamen bize ait olan boşluklarda saklı…