Rasyonele dönüşün bir yıllık karnesi

Bundan bir yıl önce Türkiye ekonomisinde şimdikinin çok dışında, bambaşka bir görünüm vardı. Sona eren 28 Mayıs seçimlerinin ardından gözler yeni kabineye çevrilmişti ve herkes ekonominin dümeninin kime emanet edileceğini merak ediyordu. 2 Haziran akşamı, Hazine ve Maliye Bakanlığı koltuğuna 2018 yılında görevi bırakmış olan Mehmet Şimşek’in getirildiği duyuruldu. Şimşek, önceki görev süresince ortodoks politikaları benimsemiş bir isimdi. 

4 Haziran 2023’te görevi teslim alan Mehmet Şimşek, aradan geçen beş yılın ardından bakanlık koltuğuna tekrar oturduğunda kurduğu ilk cümlelerden biri “Türkiye’nin rasyonel zemine dönme dışında bir seçeneği kalmamıştır” oldu.

Bu sözler üzerine kollar sıvandı. Bakanlık ve değişen TCMB yönetimi, ortodoks ekonomik anlayışa dayanan, rasyonel ve ekonomiyi soğutmaya yönelik bir program ortaya koydu ve bunu kararlılıkla uygulamaya başladı. Bunun üzerinden bugün itibarıyla tam bir yıl geçti. 

Biz de bu yazımızda son bir yılda ekonomik göstergelerde yaşanan değişimleri ele aldık ve bir nevi rasyonele dönüşün bir yıllık karnesini çıkartmayı hedefledik. 

Büyümenin yapısı değişirken, cari açık %48 daraldı

İncelemeye gayri safi yurtiçi hasıladan başlayalım. Mehmet Şimşek ve ekibinin görevine başlamasının ardından geçen üç çeyrekte Türkiye ekonomisi yıllık bazda sırasıyla %6,1, %4,0 ve %5,7 büyüyerek 1 trilyon 158 milyar USD’lik bir büyüklüğe ulaştı. Bu dönemde kişi başına GSYH de 13 bin 465 USD seviyesine yükseldi. Uygulanan ortodoks politikalar neticesinde büyümenin yapısı da değişime uğradı. 

• Örneğin: 2023’ün birinci çeyreğinde özel tüketimin büyümeye sağladığı katkı 11,1 puanken, 2024’ün ilk çeyreğinde bu 5,5’e düştü. Aynı dönemde gayri safi sabit sermaye oluşumunun yani yatırımların sunduğu katkı ise 0,9 puandan 2,6 puana yükselirken, net ihracatın sağladığı 3,4 puanlık aşağı yönlü katkı, 1,6 puanlık yukarı yönlü katkıya dönüştü.

GSYH’nin yanı sıra işsizlik oranında da gözle görülür bir iyileşme sağlandı. 

• Öncesi: Bakan Şimşek’in göreve gelmesinden hemen önceki ay olan Mayıs ayında işsizlik oranı %9,5, işsiz sayısı ise 3 milyon 328 bin kişi seviyesindeydi. 
• Sonrası: TÜİK tarafından açıklanan son verilere göre ise işsizlik oranı %8,6’ya, işsiz sayısı ise 3 milyon 57 bin kişiye gerilemiş durumda. Bu dönemde istihdam oranının %49,5’le, işgücüne katılma oranının ise %54,2’ye tarihî zirveyi kaydettiğini de not etmekte fayda var.

Dış dengelerde de gözle görülür iyileşmelerin olduğu söylenebilir. TCMB tarafından yayımlanan son verilere göre Türkiye’nin yıllıklandırılmış cari açığı Mayıs 2023’teki seviyeye kıyasla %48,0 azalışla 31,2 milyar USD’ye, cari açık / GSYH oranı ise 2,73 puan azalışla %2,69’a geriledi. Bu dönemde yıllıklandırılmış dış ticaret açığı da altın ve ara malı ithalatındaki azalışların etkisiyle %28,7 gerileyerek 87,1 milyar USD’ye inse de, yıllıklandırılmış tüketim malı ithalatının yıllık bazda %36,9 artışla 51,7 milyar USD’ye çıkması dikkat edilmesi gereken başka bir konu.

Bunların yanı sıra enflasyon tarafında hâlâ istenen gelişmeler sağlanabilmiş değil. TÜİK verilerine göre 2023 yılının Mayıs ayında %39,59 seviyesinde gerçekleşen yıllık manşet enflasyon 2024 Mayıs’da %75,45’e çıkmış durumda. Bu yükselişte çoğunlukla bir yıl içinde 21,78’den 33,60’a giden sepet kur etkili olmuş olsa da, yüksek talep, katılaşan hizmet enflasyonu ve yüksek enerji fiyatları da yukarı yönlü baskı oluşturuyor. 

• 💾 Cep bilgisi: TCMB’nin yıl sonu enflasyon beklentisi %38,0 seviyesinde, yine TCMB tarafından düzenlenen Piyasa Katılımcıları Anketi’nin son sonuçlarına göre ise piyasa yıl sonunu %43,6 ile tamamlamayı bekliyor.

Sepet kurun hızlı bir yükselişe geçmesinin sebeplerinden biri olarak TCMB’nin kamu bankaları aracılığıyla yaptığı döviz müdahalelerini azaltarak durdurması olarak gösterilebilir. Müdahalelerin durdurulması ve rezerv inşasına geçilmesi, TCMB’nin net döviz pozisyonunda 40 milyar USD’nin üzerinde iyileşme sağlayarak net uluslararası rezervleri -5,7 milyar USD’den 40,3 milyar USD’ye taşıdı. Bu dönemde swap hariç net rezervler ise -60 milyar USD seviyelerinden toparlanarak 4 yıl sonra ilk kez pozitif bölgeye geçti. 

KKM stoku erirken, TL mevduat payı %50’ye yaklaşıyor

Rasyonel politikalara dönüş kapsamında TCMB, politika faizini kademeli ve peş peşe artışlarla %50,0 seviyesine kadar çıkardı. Politika faizinin yükseltilmesi ve kredi faizlerinde artışları sınırlayan makroihtiyati düzenlemelerin de kaldırılmasıyla piyasada faizler yükselişe geçti. TCMB verilerine göre ortalama 3 aya kadar vadeli mevduat faizi %61,77’ye yükselirken, ortalama tüketici kredisi faizi %84,85’e, ticari kredi faizi ise %63,83’e yükseldi. 

TL mevduat faizinin beklenen enflasyonun üzerinde reel getiri sunması ve döviz kurlarının sakin seyretmesi nedeniyle birikimlerini değerlendirmek isteyen vatandaşlar—özellikle seçimlerden sonra—vadeli mevduata yöneldi ve toplam mevduatlar içindeki KKM hariç TL mevduat payı %47,86’ya kadar yükseldi. Bundan bir yıl önce bu TL mevduatlar toplam mevduatlar içinden %34,87’lik bir pay alıyordu.

Bu dönemde TCMB’nin rahatça rezerv birikimi yapabilmek için KKM’den TL mevduata dönüşüm hedefi getirmesi ise KKM stokunun erimesini sağladı. Kurlarda yaşanan artış sonucunda yapılan kur farkı ödemeleriyle Ağustos 2023’te 3,4 trilyon TL ile zirveyi gören toplam KKM stoku, Mayıs 2024 itibarıyla 2,16 trilyon TL’ye kadar geriledi. 

Aynı dönemde portföy girişleri de hızlandı. Düşen kredi risk primi (CDS), kredi notlarının artırılması, programın istikrarlı bir biçimde sürdürülmesi, mevduat ve DİBS faizlerinin yüksek olması, ayrıca döviz kurlarının da seçim sonrasında nispeten sakin seyretmesi nedeniyle yabancı yatırımcılar için TL’de carry trade fırsatı öne çıktı. TCMB verilerine göre 2023 Haziran’a girildiğinde eksi 3,4 milyar USD seviyesinde olan yıllıklandırılmış yabancı portföy girişleri, 2024 Haziran’a girildiğinde 12,9 milyar USD’ye çıktı. Bu sırada Türkiye’nin 5 yıllık CDS priminin 720 bps’den 260 bps’ye kadar düşmesi ise Türk firmalarının ve devletin yurt dışında çıktığı eurobond ihraçlarını hızlandırdı. 

İş dünyası ne düşünüyor?

Konuyla ilgili Aposto’ya görüşlerini aktaran İstanbul Ticaret Odası (İTO) Başkanı Şekib Avdagiç, genel olarak ihracatın ve yatırımlar kaleminin ekonomik büyümeye katkısına odaklandıklarını, net ihracat ve yatırımlardaki büyüme oranının GSYH büyümesinin üzerinde olmasını önemsediklerini ve Türkiye’nin net ihracatla yatırımlara dayanarak büyüme oranlarını muhafaza etmesi gerektiğini söyledi.

TCMB rezervlerinin artış göstermesini de takdirle karşıladıklarını söyleyen Avdagiç, bunun yanı sıra döviz kurları ile enflasyonun belirli bir korelasyon içinde artış göstermesi gerektiğini düşündüklerini, aksi takdirde ihracatçıların zor durumda kaldığını ve maliyetlerini karşılayacak bir kura ihtiyaç duyduklarını ifade etti. 

Konuyla ilgili Aposto’ya konuşan Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) Başkan Vekili ve İstanbul Demir ve Demir Dışı Metaller İhracatçıları Birliği (İDDMİB) Başkanı Çetin Tecdelioğlu, TCMB’nin faiz oranlarını artırarak sıkı bir para politikası uygulamasının tüketim ve yatırımları frenleyebileceğini, ancak bunun enflasyonu düşürmek için etkili bir araç olduğunu kaydetti. Son dönemde Türkiye'ye yabancı sermaye girişlerinde artışlar gözlemlediklerini söyleyen Tecdelioğlu, bunun ülkenin ekonomik potansiyeline duyulan güvenin bir göstergesi olduğunu söyledi.

“Enflasyonun kontrol altına alınması, ekonomik istikrar için hayati öneme sahip. Sonuç olarak, bu gelişmeler, Türkiye'nin ekonomik yönetimindeki dinamizmi ve enflasyonla mücadeledeki kararlılığı yansıtıyor.”

“Son dönemde Türkiye'de ihracat konusunda yeni yaklaşımların ve perspektiflerin önemi giderek artıyor” ifadelerini kullanan Çetin Tecdelioğlu, Türkiye’de ihracatın sürdürülebilir bir biçimde büyüyebilmesi için döviz kurlarında istikrarın sağlanması, maliyetlerin kontrol altına alınması ve üretim altyapısını güçlendirecek uzun vadeli stratejilere odaklanılması gerektiğini söyleyerek, “Özellikle, belirli sektörler dışında dövizin artışını istemenin diğer sektörlere zarar verebileceği gerçeğini göz önünde bulundurmalıyız. Örneğin, döviz kurlarındaki artış, dış ticarette belirli sektörler için rekabet avantajı sağlayabilirken, diğer sektörler için maliyetleri artırabilir ve rekabet gücünü azaltabilir” dedi.

“İlginç bir nokta olarak, son dönemde döviz kurlarındaki artışla birlikte Türkiye'nin ihracatının %50 arttığını görüyoruz. Ancak, bu artışın önemli bir kısmı döviz kurundaki değerlenmenin sonucu olarak ortaya çıkıyor. Aslında miktar olarak değil de değer olarak bir artış söz konusu oluyor ki bu da sürdürülebilir değil. Diğer yandan da döviz kurundaki artış, ihracat gelirlerini artırırken, aynı zamanda ithal girdi maliyetlerini de artırıyor. Bu da enflasyonu tetikleyebiliyor.”

Ülke ihracatının bölgedeki jeopolitik gerilimler ve istikrarsızlıklara rağmen artış gösteriyor olmasının Türkiye'nin ekonomik direncini ve dış ticaretteki çeşitliliğini gösterdiğini de ifade eden Tecdelioğlu şöyle konuştu:

“Bu süreçte, Türkiye'nin dış ticaretteki çeşitliliği ve pazarlara erişim stratejileri önemli bir rol oynuyor. Ülke, sadece yakın coğrafyasındaki değil, aynı zamanda dünya genelindeki pazarlara da odaklanarak ihracatını çeşitlendiriyor. Ayrıca, hükümetin ve iş dünyasının aktif dış politika ve ticaret diplomasisi de Türkiye'nin ihracatını destekleyen faktörler arasında yer alıyor.”

Konuyla ilgili Aposto’ya konuşan İntegral Yatırım Araştırma Müdürü Seda Yalçınkaya Özer ise  2023’ün yılının ilk yarısı ile ikinci yarısında alınan politika kararlarında büyük farklılıklar bulunduğunu, ikinci yarıda faiz artırım dönüsü, makroihtiyati tedbirlerde sadeleşme ve KKM stokunu azaltma gibi politikaların uygulandığını ifade ederek şöyle konuştu:

“Genel olarak yılın ikinci yarısında ortodoks politikalara geçiş için uygun zemin hazırlandı. Burada en temel unsur sadeleşme ve normalleşme olarak öne çıkarıldı. Yeni ekonomi politikası ve sadeleşme adımları, Türkiye’nin yeni bir hikaye yazmasını destekledi. 2023 yılında uluslararası kredi derecelendirme kuruluşlarından not artırımı ve sıcak para gelebileceği beklentisi arttı.”

2024 yılında oluşan beklentilerin sonuçlarının alınmaya başladığını da kaydeden Özer, “Kredi derecelendirme kuruluşlarından not artırımı gelmeye başladı. Bunun, yıl genelinde sürmesine yönelik güçlü beklentiler bulunuyor. Hem genel hem de yerel seçimler sıkı para politikasının yanında sıkı maliye politikalarını görmemizi ötelese de burada oluşan tasarruf paketinin etkilerini izliyor olacağız. Bunlarla birlikte Merkez Bankası’nın sterilizasyon kapsamında likidite sıkılaştırma adımları piyasada hissedilmeye başladı. Aynı zamanda, ortodoks politikaların yanında daha şeffaf bir ekonomi politikası oluştu diyebiliriz” ifadelerini kullandı.