Savaşın emtia faturası: Piyasalar, arz zinciri ve ABD’nin yeni hesabı

Brent petrol varil fiyatının 110 dolar seviyesine yükselerek son 4 yılın zirvesini kaydetmesi, Avrupa LNG fiyatlarının 60 avro düzeylerine yaklaşması ve Hürmüz’den geçen emtia fiyatlarının her gün peş peşe zirveler kaydetmiş olması küresel piyasalar için enerji krizi riski çanlarını en şiddetli şekilde çaldı. G7 Maliye Bakanları enerji fiyatları gündemiyle acil bir toplantı düzenlerken, Uluslararası Enerji Ajansı 400 milyon varillik petrol müdahalesi kararını onayladı. 

Savaşın yan etkileri ABD için de ağır gelmiş olacak ki ABD Başkanı Trump, CBS muhabirine yaptığı açıklamada, “Savaşın büyük ölçüde tamamlandığını düşünüyorum” ifadelerini kullandı ve 4-5 haftalık dönemde ulaşılacağını düşündükleri pek çok hedefe erkenden ulaştıklarını söyledi. 

• Nitekim piyasa bunu bekliyor olacak ki; brent petrol varil fiyatı kısa süre içinde hızlı şekilde gerileyerek 90 dolar seviyelerine geri indi. Trump’ın bu sözlerini geri alıp almayacağı veya bunun tam aksine bir açıklamada bulunup bulunmayacağı ise meçhul. 

Ancak Trump, çok daha ses getirecek bir açıklamada bulunarak Hürmüz Boğazı’nın kontrolünü ele geçirmeyi planladığını da söyledi. Axios da geçen hafta, Trump yönetiminin İran petrol ihracatının merkez noktası olan Harg Adası’nı kontrol etmeyi gözden geçirdiğini haberleştirmişti. 

Hürmüz Krizi nasıl etkilemişti?

Küresel emtia piyasaları son bir haftada, dünyanın en kritik enerji transit noktası olan Hürmüz Boğazı’nın resmî olarak kapatılmış olmasının etkilerini yaşadı. İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun bölgeden geçmeye çalışan en az 9 tankeri vurmuş olması küresel denizcilik devlerinin Hürmüz çıkışlı sevkiyatları durdumasına ve büyük sigorta şirketlerinin Hürmüz’den geçecek tanker veya gemilere teminat sağlamayı bırakmasına neden oldu. ABD Başkanı Donald Trump’ın Hürmüz’den geçecek gemilere koruma sağlama ve 20 milyar dolarlık reasürans planının ise ciddi bir etkisi olmadı. 

• Hürmüz Boğazı günlük 20 milyon varillik ham petrol sevkiyatıyla, tam manasıyla dünyanın en kritik enerji transit noktası. Boğazdan geçen petrol ve LNG, küresel tüketimin yaklaşık %20’sini tek başına sağlıyor. 

• Hürmüz’den çıkan petrolün en büyük alıcısı ise Asya ülkeleri. Körfez kaynaklı ham petrolün %84’ü, LNG’nin ise %83’ü Asya pazarına ihraç ediliyor. Nitekim savaşın başlangıcından bu yana acil durum planlarını gündeme almayı değerlendiren Asya’da, ana borsa endeksleri arasında sayılan Nikkei 225 %10, KOSPI ise %16 kayba uğradı.

Durum yalnızca bununla da sınırlı değil. İran ile ABD-İsrail koalisyonu arasında yaşanan savaş adeta bütün Körfez ülkelerine sıçradı. Bu çatışmalar sırasında Suudi Arabistan’ın en büyük petrol rafinerisine sahip olan Ras Tanura sahası, Birleşik Arap Emirlikleri’nin Hürmüz dışında petrol sevkiyatı için kullanabileceği tek bölge olan Füceyra Limanı ve Bahreyn’in Al Ma'ameer sahasında yer alan petrol rafinerisi gibi pek çok kritik tesis de isabet aldı. 

Hürmüz’ün kapanması nedeniyle depoların dolması ve saldırı tehditleri sonucunda dünyanın en büyük LNG üreticilerinden biri olan QatarEnergy, LNG ile birlikte üre, polimer, metanol ve alüminyum gibi kritik materyallerin üretimini durdurma kararı aldı. Katar’ın ardından Kuveyt ve Bahreyn petrol şirketleri de mücbir sebep ilan ederek üretimi askıya aldı.

• Reuters’a konuşan kaynaklar, Suudi Arabistan’ın ulusal petrol şirketi Saudi Aramco’nun da depoların dolu olması nedeniyle üretimi kısmaya başladığını ifade etti. 

• Katar kaynaklı LNG'nin kesilmesi nedeniyle Hindistan, mücbir sebep ilan ederek doğalgazın dağıtımında kritik sektörlerin önceliklendirileceğini, öncelik dışı sanayi kullanıcılarının arzının ise kısılacağını açıkladı. Spot piyasadan görece pahalı LNG alımına yönelen Pakistan ve Bangladeş, doğalgaz kıtlığı nedeniyle kamu kurumlarında çalışma sürelerini düşürdü ve okulları tatil etti. Çin ise büyük rafinerilere akaryakıt ihracatını yasakladı. 

Bu üretim kesintileri ve tedarik aksaklıkları yalnızca petrol ve doğalgaz sevkiyatı açısından sorun oluşturmuyor. Küresel üre sevkiyatının üçte biri, alüminyum tedarikinin ise %23’ü Hürmüz Boğazı üzerinden geçiyor. Bu nedenle arz kesintisinin ardından alüminyum fiyatları son 4 yılın zirvesini görürken, gübre yapımında kullanılan üre fiyatları da %40’ın üzerinde artış gösterdi. 

• Ortadoğu kaynaklı üre arzının kesintiye uğramasının ardından Bangladeş 5 gübre fabrikasının 4’ünü kapatma kararı aldı. Yine bu konuyla ilgili açıklamada bulunan Rus hükümet yetkilileri, Rus üreticilerin kapasite sınırları, iç piyasa yükümlülükleri ve ihracat kısıtları nedeniyle Ortadoğu kaynaklı muhtemel küresel açığı tam olarak telafi edemeyebileceklerini söyledi. 

ABD’nin Hürmüz’e girmesi teknik olarak mümkün mü?

ABD böyle bir operasyonu 1987 yılında Operation Earnest Will adı altında yaparak bölgeden petrol akışını yeniden sağlamıştı. Ancak askerî uzmanlar, bugün boğazın üzerindeki yükün döneme göre çok daha fazla olduğunu ve bölgede ciddi bir konvoy düzeni kurmanın günler, hatta haftalar alabileceğini ifade ediyor. 

Uzmanlar teknik olarak ABD 5. Filosu’nun Hürmüz Boğazı’nda belirli ölçüde askerî kontrol kurabilecek kapasiteye sahip olduğunu, ancak bunun boğazı tamamen ele geçirmek anlamına gelmeyeceğini, yalnızca sınırlı süreli ve yoğun askerî koruma altında, kontrollü bir geçiş düzeni kurulabileceğini söylüyor. Bunu haftalar boyunca kesintisiz biçimde sürdürmenin çok maliyetli ve yıpratıcı olacağı, üstelik askerî koruma sağlansa bile, armatörler ve sigorta şirketlerinin tehdit sürdüğü sürece gemi göndermekte isteksiz kalabileceği de belirtiliyor. 

Bölgeyi ele geçirme çalışmalarının sürdürülebilir olmayacağını söyleyen uzmanlar, İran’ın boğazın kontrolünü elde tutabilmek için ABD donanmasını açık deniz savaşında yenmesinin gerekmediğini, boğaza mayın döşeme ihtimalinin, kıyıdan atılan füzelerin, drone saldırılarının, elektronik karıştırma cihazlarının ve küçük sürat teknesi saldırılarının ticaretin tekrar normale dönmesini zorlaştıracağını da ifade ediyor.