Uruguay'a giden gemi: İlk Dünya Kupası macerası nasıl demir aldı?

Dünya Kupası denince bugün 48 ülkenin aynı takvime kilitlendiği, milyarlarca insanın ekran başında nefes bile almadan takip ettiği küresel bir ritüel akla geliyor. Oysa final biletlerinin saniyeler içinde tükendiği, 39 gün boyunca hayatın durma noktasına geldiği "47 ayın sultanı"nın ilk adımları, 96 yıl önce çok daha mütevazı bir noktada atılmıştı. 

Takvimler 1920’li yılların ortasını gösteriyordu. Savaştan yeni çıkan Avrupa'da futbol sahaları yeniden canlansa da henüz bir "dünya kupası" fikri kimse tarafından dillendirilmemişti. Avrupa’da yaşayan Uruguaylı zengin bir diplomat olan Enrique Buero, FIFA Başkanı Jules Rimet'ye değişik kıtaların temsilcilerinin katılacağı bir futbol turnuvası düzenlemeyi öneren ilk isimlerden biriydi. Sığır ticareti sayesinde çok zengin olan Güney Amerikalı futbol meftunu, Olimpiyat’ta altın kazanan ülkesinin kafile başkanıydı. Sporun nelere kadir olduğunu çok yakından görmüştü.

^{Enrique Buero}

Fransa Futbol Federasyonu Genel Sekreteri Henri Delaunay de benzer bir hatta yürüyordu. O günlerdeki tek uluslararası sahnesi Olimpiyat Oyunları olan futbol henüz emekleme dönemindeydi. Ancak Delaunay'in heyecanı kabına sığmıyordu. 1916’dan bu yana kendi şampiyonasını düzenleyen Güney Amerika’dan esinlenerek Avrupa’nın da millî takımlar düzeyinde böyle bir organizasyonu olması gerektiğini hararetle başkanına anlatmaya başlamıştı. 

Kartvizitinde hem FIFA hem de Fransa Futbol Federasyonu Başkanı yazan, 1919’dan beri Fransız, 1921’den beri dünya futbolunun patronu olan Jules Rimet, o gün bu fikirlere "hayır" dedi; 8 yıl boyunca da bu fikirden dönmedi. Rimet, ancak 28 Mayıs 1928'de düzenlenen FIFA Kongresi'nde düğmeye basacak; ilk Dünya Kupası’nın 1930’da düzenlenmesine karar verilecekti. 

Peki futbol tarihine geçecek ilk turnuvaya ev sahipliği yapma onuru kime bahşedilecekti? 1929’da Barselona'da düzenlenen FIFA Kongresi'nin gündeminde bu soru vardı. Uruguay’ın yanı sıra Macaristan, İtalya, Hollanda, İsveç ve İspanya da ilk turnuvaya talipti. Ancak Buero'nun maddi destek sözü, ibrenin Uruguay'dan yana dönmesine neden oldu. Rimet de Güney Amerika ülkesi için kulis yapan isimler arasındaydı. 

• 18 Mayıs’taki oylamanın sonunda karar açıklandı: Turnuva, son iki Olimpiyat’ta altın madalya kazanan Uruguay’da oynanacak; bir yandan da Uruguay’ın bağımsızlığının 100. yılı kendi sahasında kutlanacaktı.

Ne var ki tarih yaklaştıkça çatlak sesler de yükselmeye başlamıştı. Turnuvaya üç ay kalmışken hiçbir Avrupa ülkesi resmen katılımını açıklamamıştı. Kıtadaki çoğunluk, futbolun ilk büyük bayramının Roma’da kutlanması gerektiğini düşünüyor; Atlantik’in öte yanına yapılacak uzun ve masraflı yolculuğa burun kıvırıyordu. İtalya’nın faşist lideri Benito Mussolini için de bu yeni organizasyon, kaçırılmayacak bir propaganda fırsatıydı. Ama FIFA kararından geri adım atmadı. Mussolini rejimi emeline ulaşmak için 1934'ü beklemek zorunda kalacaktı.

^{Conte Verde güvertesinde tarihçi Pierre Billotey (solda), FIFA Başkanı Jules Rimet (beyaz saçlı) ile hararetli bir sohbette. Sağda hakemler Henri Christophe, Dünya Kupası finalini yönetecek John Langenus (ortada) ve Thomas Balvay.}

Sonunda Buero’nun sponsorluğunda Avrupa'dan kalkan transatlantik 4 Temmuz 1930’da Montevideo limanına yanaştığında güvertede sadece dört Avrupa ülkesi, üç hakem, FIFA Başkanı ve delegeler vardı; bir de birkaç hafta sonra sahibini bulacak ilk Dünya Kupası... Üstelik tevatüre göre Uruguaylı diplomat, Dünya Kupası’na katılan tüm kafilelerin seyahat masraflarını üstlenmiş, ayrıca futbolculara yevmiye ödemişti. Çoğu amatör olan oyuncular için şüphesiz bu büyük bir jestti.

Okyanus üzerinde bir yeşil kont

İskoçya’da inşa edilen Conte Verde, zamanının en lüks gemilerindendi. Floransa’dan getirilen sanatçılar tarafından yapılan iç tasarımı, o günlerin gazetelerinde anlatıla anlatıla bitirilemiyordu. The Times, transatlantiği "İtalyan saraylarının görkemini Atlantik’e taşıyan bir gemi" olarak tarif ediyor, adının da 14. yüzyılda yaşamış Savoy Kontu Altıncı Amadeus’un lakabından geldiğini hatırlatıyordu: Yeşil Kont.

^{İlk Dünya Kupası’na dört ülke, üç hakem, FIFA Başkanı, delegeler ve şampiyonun kaldıracağı kupayı götüren Conte Verde gemisi.}

Cenovalı bir şirket tarafından yaptırılan geminin hikayesi de en az o gün taşıdığı yolcular kadar ilginç. 1936’da Çin Olimpiyat kafilesini Berlin’e götüren de oydu; birkaç yıl sonra Kristal Gece sonrasında Almanya ve Avusturya’dan kaçan 17 bin Yahudi’yi Şangay’a taşıyarak bambaşka bir hikayenin parçası olan da... İkinci Dünya Savaşı başladıktan bir yıl sonra İtalya savaşa girince transatlantik de rafa kaldırıldı. 1942 yılının Mayıs ayında Japonya ile Amerika, diplomat ve sivillerin değiş tokuşu konusunda anlaşınca, Conte Verde yeniden seyre çıktı. Ancak bu son uzun yolculuklardan biriydi.

3 Eylül 1943’te, İtalya ile Müttefik Devletler arasındaki ateşkes haberini alan mürettebat, geminin Japonların eline geçmesini engellemek için radikal bir karar verdi. Conte Verde, Şangay’da batırıldı; limanı tıkayan gövdesi deniz trafiğini felce uğrattı. Japonlar büyük uğraşla gemiyi yeniden yüzdürdü, ama 8 Ağustos 1944’te bu kez bir bombardıman uçağı tarafından vurulup sulara gömüldü. Tekrar yüzeye çıkarıldı, tamir edildi, Kotobuki Maru adını aldı. Ancak 1945’te yeniden vurulan bu bir zamanların gözde transatlantiği, 1949’da sessizce hurdaya ayrıldı.

^{İlk Dünya Kupası’nda sahne alan Romanya takımına dair bir posterde Conte Verde yine başrolde…} 

Tabii 20 Haziran 1930’da Cenova’dan demir alırken bütün bunların yaşanacağına dair kimsenin fikri yoktu. Herkesin bambaşka dertleri vardı. Örneğin Romanya kafilesi oldukça sıkıntılı bir tren seyahatinden sonra gemiye binebilmişti. Takımı adeta kendi elleriyle seçen Kral 2. Carol, futbolculara ne zaman dönerlerse dönsünler, işlerini kaybetmeyeceklerinin garantisini de vermişti. 

Dönüş demişken… Turnuva sonrasında Avrupalılar geldikleri gemiyle dönmüşlerdi. Yolculuk sırasında zatürre teşhisi konan Romen oyuncu Alfred Eisenbeisser Feraru, Cenova’da indirilip hastaneye yatırılmıştı. Bundan bihaber Bükreş’te tren istasyonunda toplanan kalabalık, futbolcularını bağırına basarken birisinin eksik olduğu hemen fark edilmiş; Alman azınlığa mensup delikanlının öldüğü haberi kulaktan kulağa yayılmıştı. Hattâ yıkılan annesi cenaze hazırlıklarına bile başlamıştı ki törenin düzenleneceği gün oğlunu birden karşısında görünce bayılıp kalmıştı. Ayıldığında ise dünyanın en mutlu insanı olmuştu.

• İlk Dünya Kupası’nın en tuhaf, en dokunaklı anekdotlarından birinin kahramanı olan Feraru, yıllar sonra ülkesini bu kez buz pateni sporcusu olarak iki Avrupa Şampiyonası’nda ve bir Olimpiyat'ta temsil edecek; 1991’de hayata veda edecekti.

Yeniden gidiş yolculuğuna dönersek... Villefranche-sur-Mer’de transatlantik epeyce dolmuştu. Fransa Millî Takımı dışında FIFA Başkanı Rimet, yetkililer ve turnuvada görev yapacak üç hakem de buradan gemiye binmişti. Barselona’dan Belçika kafilesi binmiş, “Yeşil Kont” lakaplı transatlantik Rio de Janeiro’ya uğrayıp Brezilyalıları da aldıktan sonra, Atlantik’i aşmak üzere rotasını Uruguay’a çevirmişti.

^{Belçikalı futbolcular, Conte Verde'de güneşin tadını çıkarırken...}

Tesadüf bu ya Dünya Kupası tarihinin ilk golünü atan futbolcu da transatlantiğin yolcularından biriydi. Fransız Lucien Laurent, Conte Verde’de geçirdikleri günleri şöyle anlatıyordu: 

“Taktik konuşması vs. yoktu. Sadece güvertede koşuyorduk. Hep koşuyorduk. Arada zıplıyor, merdivenleri koşarak çıkıyor ve ağırlık kaldırıyorduk. Hava soğuyuncaya kadar yüzme havuzunu da kullandığımız oluyordu. Bazen çalışırken bizi komedyenler ya da müzisyenler eğlendiriyordu. Tam bir yaz kampı gibiydi. Ancak yıllar sonra tarihteki yerimizi anladık. Yolculuğumuz 15 gün sürdü. 15 çok mutlu gün...” 

Fransa turnuvaya gazeteci göndermediği için, Kupa'daki ilk maçlarını kazandıktan sonra ülkelerini arayıp zafer haberini yazdıranlar da bizzat futbolcular olmuştu. Peugeot fabrikasında çalışan ve Uruguay’a özel izinle giden Laurent, birkaç yıl sonra 2. Dünya Savaşı’nda esir düşecek, harbin bitiminde evine döndüğünde ise bütün eşyalarının çalındığını görecekti. Kaybolan eşyalar arasında tarihin ilk Dünya Kupası’nda terlettiği forması da vardı.

^{Conte Verde’de Fransız futbolcular}

Belçika cephesinde ise ülkenin Futbol Federasyonu’nun çiçeği burnunda başkanı Rodolphe William Seeldrayers, tarihin ilk Dünya Kupası’nda sahne almanın ne kadar önemli olduğunu çoktan fark etmişti. Arkadaşı Buero’nun verdiği güvencelerin de rahatlığıyla kamuoyunu, kulüpleri ve amatör oyuncuların işverenlerini ikna eden idareci, 1954’te Rimet’nin yerine FIFA’nın başına geçecekti.

Diplomat gibi hakem

Yeri gelmişken anımsatmalı, ilk şampiyonada düdük çalan 15 hakemin 11’i Uruguaylıydı. Buna rağmen, tarihin ilk finalini yöneten isim, Conte Verde’nin Avrupalı misafirlerindendi. Belçikalı John Langenus, Güney Amerikalıların gergin geçmesi neredeyse garanti randevusuna çıkmadan önce kendini güvenceye almış; limanda her an hareket etmeye hazır bir gemi bekletilmesini şart koşmuştu. Final bitip de son düdüğü çaldığında sahadan kaçmış; sis yüzünden bir gün rötar yapan Avrupa seferini beklerken o ekstra günü de saklanarak geçirmişti.

^{İlk Dünya Kupası finalini yöneten Belçikalı John Langenus, "diplomat" kıyafetiyle.}

Langenus’un finalde giydiği golf pantolonu, ceket ve kravatla sahadaki hâli, hakemden çok kriz çözmeye gönderilmiş bir diplomatı andırıyordu. Bir türlü aynı fikirde buluşamayan iki komşu, Arjantin ile Uruguay, finalin kendi toplarıyla oynanmasında diretince Langenus, görüntüsüne yakışan diplomatik bir karara imza atmıştı: İlk 45 dakika Arjantin’in, ikinci yarı ise Uruguay’ın topuyla oynanacaktı. İlk yarıyı 2-0 geride kapatan ev sahibi Uruguay, ikinci yarıda kendi topuyla sahne alıp maçı 4-2’ye çevirmiş ve tarihin ilk dünya şampiyonu olarak kupayı kaldırmıştı.

^{İlk dünya şampiyonu Uruguay, zaferini kutlarken.}

Zaferin adından Uruguay’da resmî tatil ilan edilmiş, muzaffer futbolculara birer ev verilmişti. Karşı kıyıda ise tablo bambaşkaydı. Arjantin’deki Uruguay Büyükelçiliği’ne taşlar yağıyor, iki ülkenin federasyonları ilişkileri askıya alıyordu. Tangonun kralı Carlos Gardel’in nereli olduğundan en iyi eti kimin pişirdiğine hemen hiçbir konuda anlaşamayan komşular, bir daha uluslararası arenada final oynamayacaktı.

^{İlk Dünya Kupası finalisti Arjantinli futbolcuların ceketleri ve ceketlerin üzerinde forma numaralı bir fotoğrafı.}

İlk Dünya Kupası’na katılan dört Avrupa temsilcisinden yalnızca Yugoslavya, Conte Verde’yle Uruguay’a gitmemişti. Onlar da aslında “Yeşil Kont”u tercih etmek istemiş ama işi son ana bırakınca rezervasyon bulamamışlardı. Kafile üç günlük bir tren yolculuğuyla Marsilya’ya gitmiş, oradan sıradan bir turist gemisiyle Uruguay yollarına düşmüş, turnuvada da yarı final görmüştü. 

• Onları o tarihî organizasyona götüren Florida gemisi, aslında bir ülkeyi daha şampiyonaya götürecekti. Ancak Mısır, Akdeniz’deki kötü hava koşulları nedeniyle seferi kaçırmış; bu yüzden de organizasyona katılamamıştı. 

Bu yüzden tarihin ilk Dünya Kupası, yalnızca 13 takımla oynanmıştı. Uruguay gemisini kaçıran Mısır, dört yıl sonra İtalya’da sahne alarak kıtasının turnuva tarihinde boy gösteren ilk temsilcisi oldu.

Atlas Okyanusu’nun öte yanında Meksika kafilesi ise Havana aktarmalı bir rota izleyerek New York’a uçmak yerine uzun bir deniz yolculuğuna çıktı; orada ABD takımıyla buluşup Montevideo’ya doğru aynı gemiye bindi. Amerika’nın teknik direktörü Robert Millar, yıllar sonra bu yolculukta bindikleri kargo ve yolcu gemisi Munargo’yu yerden yere vuracaktı zira gemi küçüktü, doğru dürüst idman yapılacak bir alan yoktu, tuvaletler ise faciaydı.

^{FIFA Başkanı Jules Rimet, ilk Dünya Kupası’nı Uruguay Federasyon Başkanı Paul Jude'a takdim ediyor.}

Sözün özü, Enrique Buero olmasa belki de ilk Dünya Kupası hiç oynanmayacaktı. Öte yandan serüven onun sponsorluğunda başlasa da dünya futbolunun patronu, zamanla elinde altın yumurtlayan bir tavuk tuttuğunun farkına vardı. Katılımcı sayısı arttıkça, televizyon ekranları çoğaldıkça gelirler de katlandı. Katar’da düzenlenen son turnuvada FIFA’nın kasasına giren 7,5 milyar dolarlık gelir ise ilk turnuvaya kıyasla akıllara zarar bir resim çizdi.

Dünya Kupası tarihinin ilk sayfaları böyle yazıldı. Futbolun ateşi kısa sürede tüm yeryüzünü sarsa da o büyülü ilk yolculuk biraz unutuldu.