Yapay zeka dağınık odaya girdiğinde: Şirketler ajanlara ne kadar hazır?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Misafir kapıyı çalmadan hemen önce evin içindeki dağınıklığı aceleyle kilitli bir odaya tıkıştırdığım çok olmuştur. Salon pırıl pırıl. Misafir “Evin ne düzenliymiş” der. Günü kurtarırız. Peki ya gerçekler? O kilitli odada neyin nerede olduğunu ara ki bulasın. Ertesi gün o kapıyı açmak zorunda kalacağını, ihtiyacın olanları bulmak için bütün o dağınıklığı yeniden karıştıracağını düşünmek bile insanın içini sıkar.
Bugün kurumsal dünyada yapay zeka ajandası da böyle ilerliyor gibi görünüyor. “Yapay zekayla ne yapıyorsunuz?” sorusuna verilen yanıtlar genellikle birbirine benziyor… Toplantı notları toparlanıyor, uzun raporlardan iki paragraflık özetler çıkarılıyor, e-posta taslakları hazırlanıyor.
- Peki bunlar şirketin işleyişindeki hangi sorunları çözüyor? Dağınıklık gerçekten toparlandı mı, yoksa sadece salon mu temiz görünüyor? Belki de işleyişi aksatan ne varsa hâlâ o kilitli odada, üst üste yığılmış hâlde duruyor.
İş, metin özetlemekten çıkıp operasyonun içine girdiğinde, o kilitli odayı görmezden gelmek zorlaşıyor. Şirketler artık yapay zekayı yalnızca içerik üreten değil, kendileri adına iş yürüten bir ajan olarak kullanmak istiyor. Ama sisteme “O odaya gir, doğru belgeyi bul ve süreci ilerlet” dediğimiz anda, bilginin nerede olduğu, hangi belgenin güncel olduğu ve bir sonraki adımın kimin onayına bağlı olduğu önem kazanıyor. Artık salonun temiz görünmesi yetmiyor. O kapıyı açıp içerideki dağınıklıkla yüzleşmek gerekiyor.
Heves %57, güven %8: Rakamlar ne anlatıyor?
Bu noktada yaşanan duraksama sadece kişisel bir gözlem değil. The Modern Data Company’nin 66 ülkeden 540’ın üzerinde veri profesyoneliyle yaptığı araştırma, yapay zekayı kullanma hızıyla bu kullanıma hazır olma arasındaki mesafeyi net rakamlarla gösteriyor:
- Katılımcıların %57,3’ü, kurumlarında yapay zeka ajanlarının veri ve analiz süreçlerinde denendiğini ya da kullanıldığını belirtiyor.
- Buna karşılık yalnızca %8,4’ü, yapay zeka sistemlerini besleyen verinin gerçek iş süreçlerinde kullanılabilecek kadar güvenilir olduğunu söylüyor.
- Katılımcıların %75,9’u ise veri kalitesi ve veriye güveni, ajanları gerçek iş süreçlerine taşımanın önündeki en büyük üç engelden biri olarak görüyor.
Araştırmanın bir başka dikkat çekici bulgusu da bağlamla ilgili. Katılımcıların yaklaşık %61’i, kurum içi tanımları, ilişkileri, verinin kaynağını ve kullanım kurallarını biraraya getiren bir “bağlam katmanını” yapay zeka ajanları için gerekli görüyor. Ancak bu katmanı bilinçli olarak tasarlayıp geliştirenlerin oranı %16’da kalıyor. Yapay zekanın kullanımında kimin hangi sorumluluğu üstlendiğini açıkça tanımlayan ve yazılı hâle getirenlerin oranı ise yaklaşık %18.
Yani ajana eksik veya bağlamsız kurumsal bilgi verildiğinde, sistem sadece hatalı bir metin üretmekle kalmayabilir. O eksik bilgiye dayanarak hatalı bir operasyonel adım da atabilir.
İncik cıncık etmek ile sınırsız yetki arasında bir yerlerde buluşmak
Tabii suçu sadece şirketlerin altyapısına atmak da meselenin diğer tarafını gözden kaçırmak olur. Dürüst olmak gerekirse yapay zeka da henüz her şeye hazır değil.
- Bazen ekran başında kendimizi “Sana bin tane veri verdim, şirketin dilini anlattım, hâlâ nasıl böyle saçma sapan cevaplar verebiliyorsun?” diye modele bağırıp çağırırken buluyoruz. İnsanın sezgisini, durumun hassasiyetini veya o anki ince bağlamı yakalamakta zorlanan modellere de bazen insaflı olmak gerekiyor.
İki uçtan da uzak durmakta fayda var. Sisteme sınırsız yetki verip tamamen geri çekilmek de her cümlesini mikroskopla denetleyip süreci en başından tıkamak da işi zorlaştırıyor. Daha makul olan, yapay zekayı tekrar eden işlerde, rutin veri aktarımlarında ve günün enerjisini tüketen mekanik angaryalarda bir destekçi olarak konumlamak. Kritik yol ayrımlarında ve son kararda ise insanın muhakemesine alan bırakmak.
Kazandığımız zamanı değere dönüştürmek
Stajyer ya da junior olduğum zamanları hatırlıyorum. Ajansta iş olmasa da meşgul görünmek zorundaydım. Ekranımın duvara dönük olduğu bir masada oturuyorsam çok şanslıydım. İster oyun oyna, ister bir şeyler oku, ister birileriyle mesajlaş. Gerçekten iş yapıyor olsam bile çoğu zaman mekanik rutinlerden oluşan, sadece kutucuk işaretlemeye yarayan ufak tefek işleri hallediyordum. Sadece kaytarmak için değil, iş verilmeyince böyle davranıyordum, ne yapayım.
İlerleyen zamanlarda tecrübe kazandım, unvanlar geldi, sorumluluklar arttı. Bir saniye bile boş kalamadığım gibi, “Hiçbir şey yetişmiyor, delireeeeeceğim” diye çırpındığım günler başladı. Yapay zeka ajanlarını tam olarak istediğimiz noktaya getirdiğimiz bir ütopyada yine boş vakitlerimiz artacak… İtiraz istemem, “ütopya” dedim bile.
- Yapay zeka o rutinleri üzerimizden aldığında açılan zaman, insanın potansiyeline yer açabilir fakat bunun nasıl olacağını da düşünmek gerekiyor.
Şirketlerin verimliliği sadece “Aynı işi daha az zamanda yaptık” diye ölçmeyi bırakıp şu soruyu sorması gerekiyor: Çalışanın omuzlarındaki bu yük hafiflediğinde, arta kalan zamanda nasıl daha nitelikli bir değer ortaya çıkacak?
Daha hızlı çalışabilmek, kazandığımız zamanı nasıl değerlendireceğimizi kendiliğinden belirlemiyor. Aynı sürede daha fazla iş yapmayı da seçebiliriz; düşünmeye, öğrenmeye ve ilişki kurmaya daha fazla zaman ayırmayı da. İnsanın muhakemesine alan bırakmaktan söz ediyorsak o muhakemeyi kullanabilecek zamanı da bırakmamız gerekiyor.
Nihayetinde yapay zeka dönüşümü, kurumların kendi işleyişine daha dikkatli bakmasını gerektiriyor. Bir yöneticinin “Ben bu görevi bir insana devretseydim onun doğru yapabilmesi için hangi bilgiyi ve bağlamı hazırlamam gerekirdi?” diye sorması iyi bir başlangıç. Hangi bilgiye güveniyoruz, hangi kuralla ilerliyoruz, nerede kimin kararını bekliyoruz? Bunları açıkça konuşmak, işi hem insan hem de ajan için daha anlaşılır hâle getirebilir.
Ama açılan zamanı nasıl değerlendireceğimiz de en az bunun kadar önemli. Yıllar önce ekran başında meşgul görünmeye çalışırken eksik olan yalnızca iş değildi. Öğrenebileceğim, katkı sunabileceğim, aklımı kullanabileceğim bir alandı. Yapay zekanın kazandırdığı zamanı yeniden “ıvır zıvır” işlerle doldurursak insanın potansiyeline pek de yer açmış olmayacağız.
O kilitli odayı sakin sakin düzenlemeye başladığımızda, hangi işleri yapay zekaya devredebileceğimizi daha iyi göreceğiz. Ardından sıra, insanın zamanına ne kadar değer verdiğimizi göstermeye gelecek. Daha iyi düşünmek, ilişkileri güçlendirmek, zor kararları tartmak için alan açabilecek miyiz? Salondan sonra asıl buraya bakmak gerekiyor.










