Apartheid'e karşı: Tarihin en büyük spor boykotu

Paris’te boykot çağrıları yapılan ve boğucu güvenlik önlemleri altında oynanan Fransa-İsrail maçı kazasız belasız geride kaldı. Golsüz sona eren Uluslar Ligi maçında tribünler boş kalırken Paris sokaklarında Filistin destekçilerinin eylemleri vardı. Geçen hafta Punto’da değindiğimiz İsrail karşıtı eylemlere hafta boyunca Avrupa spor sahalarında rastlamaya devam ettik. Türkiye, İrlanda ve Celtic tribünlerini saymazsak EuroLeague’de Atina’da Panathinaikos-Maccabi Tel Aviv maçında da “Soykırıma son, Filistin’e özgürlük” pankartlarının kendine yer bulduğunu gördük. Boykot, Tecrit ve Yaptırımlar Hareketi (BDS) de İsrail’in 7 Ekim’den bu yana Gazze’de 344 futbolcuyu öldürdüğünü belirterek FIFA ve UEFA’ya İsrail’e karşı harekete geçme çağrısı yaptı.

Geçen hafta Punto'da merkeze Beşiktaş-Maccabi Tel Aviv maçının tarafsız bir stadyumda, seyircisiz oynanması kararını ve Amsterdam’daki çatışmaları alarak “İsrail’in uluslararası spordan men edilmesi” talebinin yaygınlaştığını belirtmiş, tarihten Güney Afrika örneğini vermiştik. Haklı olarak bu konuda daha açıklayıcı olmamızı isteyenler, Güney Afrika örneğinin tam olarak ne olduğunu merak edenler oldu. Öyleyse spor tarihinin en büyük boykot hareketinde kısa bir gezintiye çıkalım.

Apartheid rejiminin spor politikası

Güney Afrika, 1948’de Ulusal Parti’nin Nazilerden ve ABD’de segregasyon politikalarını yaşatan eyalet yönetimlerinden aldığı ilhamla ırksal ayrım temelli politika ve uygulamaları hayatın her alanında hakim hâle getirdi. Rejimin adı “ayrım” anlamına gelen “apartheid” kelimesiyle özetleniyordu. 2. Dünya Savaşı’nın hemen arkasından, dünyanın önemli bir ekonomik merkezinde böylesi açık bir ırkçı yönetimin kurulabilmiş olması kulağa şaşırtıcı geliyor. Ama Batı’nın hakimiyetindeki uluslararası spor örgütlerinin önde gelen figürlerinin spesifik olaylara verdiği tepkiler ve yaptıkları açıklamalar dahi dönemin hakim ruhunu anlamak için yeterli.

1950’lerin sonunda Güney Afrika’nın siyah sporcuları ayrımcılığa maruz bırakarak Uluslararası Olimpiyat Komitesi (IOC) tüzüğünü çiğnediği gerekçesiyle yükselen şikayetler sonrası IOC Başkanı Avery Brundage, Güney Afrika Olimpiyat Komitesi’ne (SANOC) bir mektup yazmış ve “Bakış açınızı anlıyorum, bizim de ABD’de benzer sorunlarımız var ve bunlarla akıllıca baş edemedik” demişti.

Boykotu getiren koşullar: İç muhalefet ve bağımsızlığına kavuşan uluslar

1963’te Güney Afrikalı Irkçılık Karşıtı Olimpiyat Komitesi’nin (SANROC) başkanı Dennis Brutus’ün, Uluslararası Olimpiyat Komitesi’ne (IOC) yaptığı, “ırkçı rejime boykot uygulanması” talebi dönemin Yeni Zelandalı IOC üyesi Arthur Porritt tarafından “Brutus’ün meşhur bir baş belası” olduğu gerekçesiyle gözardı edilmişti. Aynı dönemde Brutus’le görüşen ve IOC’ye konu hakkında bir rapor yazan İsviçreli Rudolf Balsiger, Güney Afrika’daki sistemin beyazların ve siyahların, “barışçıl ve düzenli gelişimini” sağladığını savunmuştu. Balsiger’in bu görüşleri sadece dönemin IOC Başkanı, eski Nazi hayranı, ABD’li Avery Brundage tarafından değil birer “Beyaz Aristokratlar Kulübü” kıvamında olan uluslararası spor örgütlerinin tamamı tarafından paylaşılıyordu. Ancak IOC, kendi kurallarının kendi üyesi tarafından çiğnenmesini daha fazla meşrulaştıramadı çünkü bu yıllar aynı zamanda Afrika ve Asya’da çok sayıda ülkenin bağımsızlığını kazanarak kendi spor federasyonlarını kurduğu ve en azından delegeler yoluyla politikaların belirlenmesinde etkili olabildiği yıllardı. Post-kolonyal politik atmosferin uluslararası spor kurumlarının iç dengeleri üzerinde doğrudan sonuçları olmuştu. Bu sayede Güney Afrika, 1964 Tokyo Olimpiyat Oyunları’na siyahları da içeren bir kafile gönderme zorunluluğuyla karşı karşıya kaldı. Ancak SANOC bu talebi yerine getirmeyi reddedince oyunlardan men edildi.

1968 manevralarına örgütlü yanıt

1968 Mexico City Olimpiyat Oyunları öncesi Güney Afrika, diplomatik çabalarını artırdı ve birkaç değişiklikle yasağın üstünden atlayabileceğini düşündü. Ancak sosyalist bloğun, Afrika ülkelerinin ve ABD’li siyah sporcuların öncülüğünde başlayan boykot hareketi (‘68’in meşhur kahramanları Tommie Smith ve John Carlos da bu hareketin üyeleriydi) üstün geldi ve IOC, Güney Afrika’nın 1968 Olimpiyatları’nda yer alamayacağına hükmetti. Bu dönem, aynı zamanda Güney Afrikalı boksör Ronnie van der Walt’ın eşinin melez olduğunun tespit edilmesi(!) üzerine spordan men edildiği dönemdi. Van der Walt, ülkesinde spordan uzaklaştırılmakla kalmamış, beyaz olmayan bir kadınla evlenerek Ahlak Yasası’nı çiğnediği gerekçesiyle hapis cezasıyla yüz yüze gelmişti. Bu yüzden ülkeden kaçarak İngiltere’ye gitmiş ve onun hikayesinin acımasızlığı, absürtlüğü ve medyatikliği, Batı’da “Güney Afrika sorunu”nun daha kolay anlaşılmasını sağlamıştı.

Bu noktadan sonra Güney Afrika’nın ırkçı rejiminin uluslararası çevrelerde meşru görülmesini sağlamanın imkanı yoktu ve 1970’lerin başına gelindiğinde rejimin spor komiteleri neredeyse tüm olimpik sporların federasyonlarınca dışlanmıştı. Güney Afrika, tarihin en büyük spor boykotuyla karşı karşıyaydı.

• 1976 Montreal Boykotu: Yeni Zelanda ragbi takımının Güney Afrika’yı ziyareti sonrası çok sayıda ülke IOC’den Yeni Zelanda’nın da 1976 Montreal Olimpiyat Oyunları’ndan men edilmesini talep etti. IOC bu isteği, ragbinin olimpik spor olmaması gerekçesiyle reddetti bunun üzerine 26 Afrika ülkesi, Irak ve Guyana, 1976 Montreal’i boykot etti.

1970’lerin ortalarından itibaren Güney Afrika yönetimi, belli adımlarla spordaki ayrımcı politikaları gevşetmeye çalışsa da apartheid rejiminin sonuna kadar “olimpik aile”den dışlandı. 1960 Roma sonrası Güney Afrika’nın ilk olimpiyat oyunları 1992 Barcelona oldu.

• Bilgi notu: BM Genel Meclisi, 10 Aralık 1985’te Sporda Apartheid’a Karşı Uluslararası Sözleşme’yi imzaladı. IOC de 21 Haziran 1988’de sporda apartheid’a karşı deklarasyonu kabul etti.