AYRIMCILIKLA MÜCADELE

Yunus Emre Demir

Yılda birkaç kez tık avcısı internet sitelerinde HIV’in kesin tedavisinin bulunduğuna dair haberlere rastlıyoruz — bunların HIV’in sadece medikal bir süreç olarak ele alındığı, HIV’le yaşayanların sadece hasta olarak değerlendirildiği, tek sorunlarının sağlık durumları olduğunun varsayıldığı Türkiye’de tık uğruna piyasaya sürülmesi elbette kaçınılmaz. 

HIV’in vücuttan tamamen atıldığı bir tedavi şu an için mevcut değil. Ancak HIV’le yaşayan bir kişi düzenli ilaç tedavisine eriştiğinde, viral yükü belli bir seviyenin altına iniyor ve B=B adını verdiğimiz durum ortaya çıkıyor. Yapılan testlerde virüs tespit edilemeyecek seviyeye geriliyor. Bu durumda virüs hem kişinin sağlık durumuna herhangi bir etkide bulunmuyor hem de bulaş durumu ortadan kalkıyor.

HIV, 1980’lerde tüm dünyada özellikle hem önleyici sağlık hizmetlerine hem de tedaviye erişimi kısıtlı olan belli gruplarda çok büyük yıkımlara yol açtı. Binlerce insan AIDS’in neden olduğu hastalıklar sebebiyle hayatını kaybetti; HIV’le yaşayanların beden bütünlükleri zarar gördü. Bundan 30-40 yıl önce HIV’i konuşurken HIV’in tıbbi boyutunu ön plana çıkartmanın acil ihtiyaçlar sebebiyle anlamlı olduğunu düşünüyorum. 

Günümüzde HIV’le yaşayanlar tanı aldıktan sonra tedaviye başlamaları durumunda günde alacaklar bir veya birkaç ilaçla HIV'le enfekte olmadan önceki sağlık durumlarında hayatlarına devam edebiliyorlar. Yukarıda B=B’yi anlatırken söylediğim gibi, HIV’in partnerlere aktarılması da söz konusu olmuyor. Yani tıp, HIV’e dair yapabileceklerinin çok önemli bir kısmını yaptı. Hâlâ alınacak çok yol olsa da HIV’in tıbbi boyutunu doktorlara bırakıp artık HIV’e dair ayrımcılığı daha fazla konuşmamız gerekiyor. Ayrımcılıkla mücadele de ancak öznelerin sesinin daha fazla duyulmasıyla anlamlı oluyor.

Örgütlenme

Türkiye’de HIV’e dair ilk örgütlenmeler ilk yıllarda genellikle doktorlar tarafından başlatıldı. Öznelerin çok az yer aldığı, anahtar grupların klinik vakalar olarak değerlendirildiği bu yapılanmalar kendi döneminde çok anlamlı olsa da artık günümüzde yerlerini özne temelli örgütlenmelere bırakmaları gerekiyor.

HIV’in tek başına medikal süreçler üzerinden değerlendirildiği ve HIV’le yaşayanların sosyal, ekonomik, toplumsal sorunlarıyla gündem olmadığı her türlü alan HIV pozitif kişilerin uğradıkları ayrımcılıkları tetikliyor ve hatta güçlendiriyor — kişisel olarak bunu en net gözlemlediğim alan sağlık hizmetleri. HIV’e dair çok uzun bir süre en çok söz söyleyenin doktorlar olmasına rağmen hâlâ en yoğun ayrımcılık, sağlık hizmetlerine erişirken yaşanıyor. Özellikle küçük şehirlerdeki enfeksiyon doktorlarının konuya dair bilgisizliği; HIV’le yaşayanlara çeşitli cerrahi işlemlerde verilen yüksek fiyatlar; doktorların sıklıkla tedaviden kaçınması gibi durumlar HIV’le yaşayanların sağlık hizmetlerine erişirken önünde engel olarak duruyor. 

Bunun sebeplerinden biri ne yazık ki HIV’le yaşayanların hakları, çeşitlilikleri, duyguları, sorunları ve kimlikleriyle bireyler olarak değil kan değerlerinden ibaret hastalar olarak görülmesi. Hem sağlık hizmetlerinde hem de diğer tüm alanlarda HIV’in bu derece tıbbileştirilmesi kişilerin test yaptırıp tanı almasını; tanı aldıktan sonra tedaviye başlamasını; tedaviye başladıktan sonra tedaviyi sürdürmesini de zorlaştırıyor. Ayrımcılık son bulmadığı sürece, HIV’le yaşayanların fiziksel olarak iyileşmesini sağlayacak olan test-tanı-tedavi sürecinin sürdürülebilir olması güçleşiyor. 

"Kimseye HIV statümüzü açıklamak zorunda değiliz!"
Görsel: Pozitif Dayanışma

Bulaşı önleme faaliyetleri

Alanda yaşanan sorunlardan biri de bulaşı önlemek için yürütülen faaliyetler oluyor. HIV pozitiflerin yaşadığı sorunların ve haklarının konuşulması gereken platformlar, birdenbire HIV negatiflerin kondoma erişimini konuştuğumuz alanlara dönüşüyor. Bu yolla hem HIV pozitiflerin gündemleri geri plana itiliyor hem de oldukça eksik bir yaklaşımla kurumlar bir başarı yakaladıklarını düşünüyorlar. 

Bu tutum özellikle devlet politikalarında da sıkça ahlakçı ifadelerle kendine yer buluyor: “Cinsel aktiviteden tamamen kaçınarak veya sadece enfekte olmayan partnerle monogamik ilişki sürdürülerek HIV enfeksiyonunun bulaşması önlenebilmektedir.” — bu ifadeler, Sağlık Bakanlığı tarafından 5 yılda bir yayımlanan 2019-2024 HIV/AIDS Kontrol Programı’ndan. 

Sağlık Bakanlığı’na göre hiç seks yapmamak veya sadece HIV negatiflerle seks yapmak bir korunma yöntemi olarak belirtiliyor. Kesinliği ispatlanan, HIV’le yaşayanların da HIV negatif olan ancak anahtar gruplar arasında yer alan kişilerin de cinselliklerini büyük ölçüde özgürleştiren PEP (temas sonra profilaksi), PrEP (temas öncesi profilaksi) ve B=B bu programda neredeyse hiç yer almıyor. 

Devlet kurumları ve alanda çalışan STK’lar tarafından hazırlanan bu rehberin içinde aynı zamanda birçok anahtar grup da görünmez kılınıyor. Örneğin bu rehber eşcinsel, gey gibi sözcükler hiç geçmezken “erkeklerle ilişkiye giren erkekler” ifadesi sadece 2 kere yer alıyor. STK’ların da kabulüyle oluşturulan bu ahlakçı ve yok sayan politikalar, HIV’le yaşayan seks işçilerinin, LGBTİ+’ların, mültecilerin, sakatların, kadınların ve diğer birçok grubun sorunlarını da görünmez kılıyor ve sağlık hizmetine erişmesinin de önünde engel olarak duruyor. 

Özne odaklı mücadele

Ancak ne mutlu ki özellikle son yıllarda Türkiye’de alanda hak temelli ve özne odaklı mücadele veren kişi ve kurumların sayısı artıyor. Aynı zamanda LGBTİ+ hareketi, kadın hareketi gibi çeşitli kesişimsel alanlar da HIV mücadelesini daha fazla gündemlerine alıyor. Yaşanan bu değişimin daha kalıcı hâle gelebilmesi için alandaki tüm kurumların hizmet temelli oldukları kadar hak temelli olmaları; HIV’i bir mücadele başlığı olarak görmeleri; HIV’le yaşayanları sadece danışanları olarak değil aynı zamanda mücadele arkadaşları olarak tanımaları ve güçlendirmeleri gerekiyor. 

HIV’in kendisi bir sorun değil. HIV’le yaşayanlar teste, tanıya, tedaviye erişebilmek için ayrımcılığın olmadığı alanlara ihtiyaç duyuyorlar. Bu sebeple de yıllardır virüsün kendisiyle verilen “sembolik” mücadelenin artık daha farklı bir boyuta taşınarak HIV’in sebep olduğu ayrımcılığa karşı verilmesi gerekiyor.

HIV’le mücadele etmiyorum. HIV’le yaşıyorum. Taşıdığım tüm kimlikler gibi, bu kimliğimle de onur duyuyorum. 1 Aralık Dünya AIDS Günü’nü de AIDS nedeniyle hayatını kaybeden, ayrımcılığa uğrayan kişileri anarak HIV’den kaynaklı ayrımcılıkla mücadele etmeye ve HIV pozitiflerin yaşamlarını kutlamaya adamamız gerektiğini düşünüyorum. Dünya AIDS Günümüz kutlu olsun!