BİLGİ EKOSİSTEMİ

Doç. Dr. Erkan Saka

Bilgiye erişim, insanlık tarihinde hiç bu kadar kolay olmadı — olumlu bir gelişme olması bir yana son yıllardaki deneyimlerimiz gösteriyor ki bunun da getirdiği yeni sorunlar var. Aslında özellikle medya bazlı içeriğin hayatımızı tamamen kuşatması 1980’lerden beri gündemde. Burada Baudrillard’ı selamlıyorum. Muhtemelen argümanlarını internet üzerinden kursa daha da güçlü olurdu. O zaman da adı konmadan post-truth tartışmaları çoktan başlamıştı. İnternetin hem yaygınlaştırıcı özelliği hem de irademiz ya da irademiz dışına büyük veri üretimini tetiklemesiyle yepyeni bir boyuta girildi, fenomenin adı da konmuş oldu.

Bilginin güç ve iktidarlar tarafından manipüle edilmesi gerçeği sanırım kimseyi şaşırtmayacaktır. Bence burada önemli olan sıradan vatandaşların da manipüle edici güce erişebilme potansiyeli. İnternet bunu daha mümkün kılıyor. Eskiden yerel kalan “dedikodu” gibi durumlar artık internet sayesinde lokalliği aşabiliyor. 

Bilgi üzerine güç mücadelesi, çok taraflı ve çok daha yoğun olarak devam ediyor. Çünkü iktidar sahipleri de internetin gücünü fark edip ona göre harekete geçtiler. Son yıllarda bireysel hacker hikâyelerinden fazla duymamaya başladık çünkü devletler asıl aktör hâline geldiler. İnternetin başlardaki daha ademimerkeziyetçilik yapısı büyük ölçüde bitmiş durumda. Hâliyle iktidarların gözetim ve dikte etme gücü arttı. Ancak özellikle boşluklar bulan vatandaşlar da karşı hamleler yapabilir. Burada aklıma aşı karşıtlığı geliyor — ilgili gözlemler, hem bazı güç çevrelerinden hem de sıradan vatandaştan destek alabiliyor.

Teknoloji şirketlerinin nasıl bir payı var?

Cambridge Analytica skandalı inkâr edilemez bir örnek olarak önümüzde duruyor. Taktik ve mikro hedeflemelerle seçim sonuçlarının etkilenebileceğinin en güzel örneklerden biri. Bununla birlikte, skandalın çıkışından beri tam olarak suçu bu skandala atamadım ve biraz da Demokratların her seçim yenilgisi alan siyasetçi gibi suçu başka yere atmaları olarak gördüm. Medya, her zaman kolay hedef oluyor. Bazı makro politika sonuçlarının olumsuz etkisi olmasaydı Demokratlar kaybeder miydi? Emin değilim. Odaklanmak istediğim, bazen daha büyük çerçeveden de bakmamız gerektiği gerçeği.

Ne yazık ki post-truth, global bir fenomen. Türkiye siyaseti uzun zamandır bu şekilde işliyordu. O yüzden bir bakıma yeni bir şey yok fakat her zamankinden daha fütursuzca yalan söylenebilmesi, belki de yeni bir seviye. Bizler, tarihsel bir ana şahitlik ediyoruz ve bu anın nasıl evrileceğinden emin değiliz. Mesela insanlar bu spekülatif ortamdan yorulmuş da olabilir. Son zamanlarda seçim sonuçları post-truth'çular aleyhine olmaya başladı. O yüzden çok da ümitsiz olmaya gerek yok diye düşünüyorum.

Bilginin teyidi

Büyük teknoloji şirketleri, uzun bir süre sorumluluk üstlenmek istemediler. ABD hukukundaki bazı özellikler de buna izin verdi. Lobi faaliyetlerine harcadıkları miktarlar da düşünüldüğünde muhtemelen yasal sorumlulukları sınırlı kalacak. Ancak özellikle Trump’ın seçilmesinden sonra o kadar büyük bir popüler kaygı oluştu ki bu devler de ağır ağır sorumluluk üstlenmek zorunda kaldılar. Yine de bu süreci görece ağırdan aldıklarını söyleyebiliriz. Varolan iş modelleri, veri pazarlaması ve etkileşim bazlı veriye dayanıyor ki özgün bir müdahale, bu veri üretiminin önünü kesecek gibi gözüküyor. Ne de olsa spekülatif içerik her zaman daha çok ilgi çekiyor. Büyük teknoloji devleri dezenformasyon içeriğini, buna katkıda bulunan otomatik bot kullanımını büyük ölçüde durdurabilir. Sorumluluları cezalandırabilir. Buna bütün samimiyetiyle kalkışsa bile bu çabalar önce İngilizce içerikte oluyor. Oysa dezenformasyon artık Brezilya’dan Filipinler’e, Türkiye’ye ve farklı dillerdeki içeriğe yayılmış durumda. Teknoloji devlerinin insana ve ABD dışına önleyici tedbirler için yatırım yapması gerekiyor. Facebook, Uluslararası Doğruluk Kontrolü Ağı’yla iş birliği yaparak kısmen bunu yapmaya başlamış durumda. 

Post-truth, somut sonuçlara sahip bir durum. Özellikle azınlıkları hedef alan şiddet içerikli eylemleri gerçekleştirmede dezenformasyon kritik bir rol oynuyor. Örneğin Myanmar’da Arakan azınlığına yönelik katliamlarda Facebook üzerinden büyük bir seferberlik sağlanmıştı. Yalnızca katliam boyutunda değil elbette. Örneğin insan hakları aktivistlerine yönelik kasıtlı iftira, karakter suikastleri için de post-truth daha kolaylaştırıcı bir ortam sağlamış oluyor. Bu yüzden dezenformasyon gibi kavramlar insan hakları aktivistleri için gündem olmak zorunda.

Çözüm nerede?

Mücadele önce bireysel dijital okuryazarlıkla başlıyor. Elimizden geldiğince dezenformasyon içeriğine kurban olmamayı ve bunu yaymamayı başararak işe başlanabilir. Sofistike kampanyaların dışında çoğu dezenformasyon içeriği çabucak deşifre edilebilir nitelikte. Yine de bu kadar çok bilgi akışına maruz kaldığımız bu zamanlarda bireysel çabalar sınırlı kalıyor. Elbette medya daha güvenilir olsa post-truth'la mücadele daha kolay olur ama ne yazık ki istisnaları elbette olan medya da bu düzene katkıda bulunuyor.

Dolayısıyla Teyit ve Doğruluk Payı gibi oluşumların hayati bir rol oynadığı görülebilir. İstikrarlarını korudukça kamusal alandaki önemleri de artıyor ve bir bakıma medya kuruluşlarıyla medya okuryazarları arasında köprü oluyorlar. Özellikle İngilizce dışındaki dillerdeki içerikle ilgili geniş kitlelere hitap eden sosyal medya platformlarının daha çok sorunu var. Bu bakımdan yerel oluşumların katkıları önemli olacak.