Yapay zeka çağında ödev: Disiplin ritüeli mi, epistemik imkan mı?

Günümüzde eğitim, üç yaştan başlatılıp ilk, orta ve lise ile 12 yıl zorunlu hâle getirilmiş durumda. Helikopter ebeveynlik, çim biçme makinesi ebeveynliği, “eti senin kemiği benim” pedagojisinden “kızmayın, ikinci gelirse travmatize olur”a gelen pedagojik anlayışımızın içinde ödev nerede duruyor? Eğitimin öğretmeni, okulu, sınavı, müfredatı hatta okulun kendisini tartışmaya açtığımız bir dönemde, okulun belki de en “sıradan” olduğu için en görünmez kurumlarından biri olan ödev üzerine yeterince düşünüyor muyuz?

Benim çocukluğum Denizli’de geçti. İlkokulumuzun kütüphanesi var mıydı hatırlamıyorum. Olsa da bizim kütüphaneyle pek işimiz olmazdı. Varsa yoksa oyundu derdimiz. Okul biter bitmez bağda bahçede bir iş yoksa, annelerimiz beklemiyorsa bizi, soluğu ya Menderes’te alıp yüzerdik ya da meyve ağaçlarını kovalardık. Ortaokulda da okulun kütüphanesini, vardıysa bile, hatırlamıyorum. Sabahçıydım. Okuldan çıktıktan sonra kentin merkezindeki halk kütüphanesine giderdim. Çocuk işçi olarak kereste atölyesine gitmediğim zamanlarda kütüphanede hem ödevlerimi yapar hem dergileri, kitapları karıştırır; beğendiklerimi ödünç alırdım. 

Denizli’nin üç büyük lisesinde olmama karşın derslikten bozma minicik bir kütüphanemiz vardı. Üniversitede ise ders ve uyku dışında bütün zamanımı Hacettepe’nin Beytepe Kampüsü’nde 22.00’ye kadar açık kütüphanede geçirirdim. Kitaplar, kitapların içinde rastladığım isimler, kavramlar, olaylar, onların götürdüğü başka kitaplar, kavramlar, beni pinpon topu gibi oynarlardı. Öğrenmenin hazzını iliklerime değin hissederdim.

Ortaokul ve lisede her öğrenci dilediği bir dersten, dilediği konuda dönem ödevi alırdı. Ben de sevdiğim derslerden alır, özene özene yapardım. Lise sonda, artık felsefe okuyacağım için, yönetim şekilleri üzerine neredeyse lisans bitirme tezi kıvamında kırk sayfalık dönem ödevi hazırlamıştım. Ama diğer ödevler süner, kokardı, çalakalem son dakika, çoğu da kopya çekerek yapılırdı. 

Yazıya kişisel bir hikayeyle başlamamın nedeni, öğrenmedeki rıza, merak ve içsel motivasyonun etkisini göstermek. Öğrenci ödev aracılığıyla araştırmanın stresini, heyecanını yaşamayı, bir işi belli bir zaman içinde belli bir formatta tamamlamayı da öğrenir. Ancak bütün bunların anlamlı olabilmesinin bir koşulu var: Öğrenenin, kendi öğrenmesinin öznesi olmaktan çıkarılmaması.

Ödevi, bilincimde yakınsak kavramı olan kütüphaneden bağımsız düşünemediğimi fark ediyorum. Ödev için güvenli bir alana, besleyici kaynaklara ihtiyaç var. Ne var ki okul-ders-sınav-ödev dörtlüsünün kurduğu dünyada öğrenci, çoğu zaman edilgendir. Çocuk, ergen, genç, kısacası hepimiz ilgimize yöneliriz; bizi yönelten merakımızdır. Öğrencilerin direncinin önemli bir kısmı da öğrenmekten çok kendi özne konumlarının hiçleştirilmesine yöneliktir.

Ödev ne demek?

Ödev kelimesinin etimolojisine baktığımızda Eski Türkçe öte- “(borç, görev, dua) icra etmek, ifa etmek, infaz etmek” fiilinden evrilmiştir. Bu fiil Eski Türkçe öt- “geçmek” fiili ile eş kökenlidir. Ödev karşıya, öte tarafa geçmek anlamına gelir. Yani yer değiştirmek, bu yerin bilinçle ilişkili olduğu söylenebilir. Ödevin İngilizce etimolojisinin izini sürmek bizi hiç kuşkusuz modern toplumların hayatı kompartımanlara ayırmasına götürüyor. Önce pazarda ya da fabrikada yapılmayanı imlerken okul çocuklarının tatil dönemlerinde yapacakları çeşitli ders egzersizleri ifade eden anlamı kazanmıştır. 

Tarih boyunca öğrenme pratiklerinin merkezinde örnek alma, tekrar, ezber, yeniden üretim yer almıştır. Hititler'de çırak yazıcılar üç dilli sözlük listelerini kopyalayıp ezberleyerek yetişirken Eski Mısır'da kopyalanan model metinler ile alıştırmalar öğretmenlerce kırmızı mürekkeple düzeltilir. Antik Yunan'da Platon'un da vurguladığı üzere tablet üzerinde model harf takibi, şiirlerin ezberi esasken İslam medreselerinde bu süreç semâ (dinlemek), kıraat (okumak), imlâ (yazmak), münazara (tartışmak) ve muîd (belletmen) eşliğindeki tekrarlarla derinleşerek öğrencinin bilgiyi savunabilmesine odaklanır.

Bütün bu örneklerin gösterdiği şey, alıştırmanın ödevden çok daha eski olduğudur. İnsanlar binlerce yıldır öğrenmek için tekrar ediyor, kopyalıyor, ezberliyor, tartışıyor; fakat bunların tümünü bugünkü anlamıyla “ödev” diye adlandırmak anakronizm olur. 

• Modern ev ödevinin özgüllüğü, okulun kendi kurumsal zamanını aşarak öğrencinin okul dışındaki zamanını da düzenlemeye başlamasında aranmalıdır. Tarih boyunca öğrenme okulun dışına taşar; modernlikle birlikte ise okul öğrenmenin peşinden dışarı çıkmış, evlere girer.

İnsan öğrenmek için ödeve ihtiyaç duymaz ama öğrenmenin tekrar, uğraş, deneme, araştırma, kendi başına kalma boyutlarına ihtiyaç duyar. Bir şeyi bir kez görmek ya da dinlemek öğrenmekle aynı şey değildir. Bilgi yeniden çağrılır, kullanılır, başka bilgilerle ilişkilendirilir. Öğrenme yalnızca bilişsel de değildir; motivasyon, güven, kaygı, öğretmenle, akranlarla kurulan ilişki öğrenmenin zeminini oluşturur. Dolayısıyla “Anlattım, öğrenmiş olmalısın” anlayışı ne kadar sorunlu ise “Ödev verdim, öğrenmişsindir” de o denli sorunludur. 

Öğrenme bireysel bir etkinliğe indirgenemez. Usta-çırak ilişkileri, gündelik yaşam, birlikte problem çözme, akran öğrenmesi bunun klasik örnekleridir. Hiyerarşi sorgulanamaz hâle geldiğinde ise öğrenen, kendi bilgisinin, öğrenme sürecinin öznesi olmaktan çıkarak kendisine aktarılanı almakla yetinebilir.

Bu nedenle sorunun “öğrenenin ödev özelindeki özneliğinin görülmemesi” olduğu söylenebilir. Ödev, uğraşa dönüşebildiği ölçüde öğrenme; dışarıdan dayatılan, ölçülen, teslim alınan görev hâline geldiği ölçüde disiplin aracıdır.

Okul, disiplin ve evin istilası

Modern anlamda ödev, okulun içinden doğar; modern okul ise modern devlet, bürokrasi, fabrika, kışla, hastane, hapishane gibi kurumlarla birlikte biçimlenen disiplin toplumunun önemli bileşenlerindendir.

Foucault’nun Hapishanenin Doğuşu: Gözetleme ve Cezalandırma’da gösterdiği üzere 18. ve 19. yüzyılda hapishane, kışla, hastane, fabrika, okul birbirinin aynısı kurumlar değildir; ancak bedeni mekanda tutmak, zamanı parçalamak, faaliyeti programlamak, gözetlemek, sınamak, karşılaştırmak, ödüllendirmek, cezalandırmak bakımından benzer yöntem ve teknikler kullanırlar. Hücre, sıra, zil, üniforma, teftiş, sınav, ödül-ceza, belirli nitelikte özne yetiştirmenin araçlarıdır.

Okul, zamanı böler, davranışı düzenler, belirli davranışları ödüllendirir, bazılarınıysa cezalandırır. Althusser’in okulun devletin ideolojik aygıtlarından biri olduğu önermesi ile Bourdieu’nün okulun kültürel sermayeyi, toplumsal eşitsizlikleri yeniden üretme kapasitesine ilişkin analizleri bu nedenle ödev tartışmasından bütünüyle bağımsız düşünülemez. Çünkü okul, bilgiyle, otoriteyle, zamanla, görevle nasıl ilişki kuracağımızı, bizi disipline ederek öğretir.

Ödevin işlevi burada belirir. Okul, kurumsal zamanını aşarak öğrencinin okul dışındaki zamanını düzenlemeye başladığında ev okulun şubesine dönüşür; anne-baba öğretmenin yardımcısı, kimi zaman gözetmeni olur. Çocuğun odası, masası, akşamı, hafta sonu okulun pedagojik zamanına eklemlenir. “Ödevini yaptın mı?” sorusunun milyonlarca evde her akşam tekrarlanan sıradanlığı, ev ile içindeki ilişkileri ne zaman, nerede patlayacağı belli olmayan bomba ile cehenneme dönüştürmesi nedeniyle üzerinde düşünülmeye değerdir. 

Ama buradan ödevin zorunlu olarak tahakküm olduğu sonucu çıkarılamaz. Aynı araç, öğrenenin özne konumunu güçlendirdiğinde öğrenmeye; yalnızca itaat, format, teslim ve ölçüm mekanizmasına dönüştüğünde disipline hizmet edebilir. Dolayısıyla tartışma, “Ödev yararlı mıdır, zararlı mıdır?” sığ sorusuna sıkıştırılamaz. Sorun, nasıl bir ödevin, hangi bağlamda, merakı besleyip beslemediği, uğraşa dönüşme potansiyeli taşıyıp taşımamasıdır. 

Ansiklopediden Vikipedi’ye ve yapay zekaya ödev pratiği

Ödevin tarihsel dönüşümü bilgi rejimlerindeki dönüşümden bağımsız düşünülemez. Ansiklopedi döneminde ödev büyük ölçüde bilgiyi bulma, derleme, düzenleme, aktarma üzerine kuruluydu. Ansiklopediden sayfalarca metni el yazısıyla kopyalamayı romantikleştirmeye gerek yok; bu da son derece anlamsızdır. Ama ödevin yapılış biçimi, bilgiye erişimin zahmetli olduğu bir dünyaya göre şekillenmişti.

İnternet ve Vikipedi ile birlikte bilgiye erişimin maliyeti radikal biçimde düştü. Kopyala-yapıştır ödevin içini boşaltmış gibi göründü. Oysa belki de kopyala-yapıştır ödevi bozmadı; öteden beri var olan bir problemi görünür hale getirdi. Eğer öğrenciden istediğimiz şey zaten bir yerde bulunan bilgiyi bulup bir başka yere taşımaktan ibaretse bunu el yazısıyla yapması ile klavyede birkaç tuşa basarak yapması arasındaki pedagojik fark sandığımız kadar büyük olmayabilir.

Şimdi üretken yapay zeka ile bu gerilim daha da belirginleşiyor. “Fransız Devrimi’nin nedenlerini yazınız” türünden ödev birkaç saniye içinde üretilebiliyor. O hâlde soru “Yapay zekayı nasıl yasaklarız?” yerine “Öğrenciden tam olarak ne yapmasını istiyoruz?” olabilir.

Yapay zeka alternatif ödev olanağının önünü açabilir. Öğrenciye “Fransız Devrimi’nin nedenlerini yaz” demek yerine yapay zekaya aynı soruyu üç farklı biçimde sordurup cevapları karşılaştırmasını; hangi nedenlerin yapısal, hangilerinin olay-temelli olduğunu ayırmasını; hangi cevaba neden daha fazla güvendiğini açıklamasını isteyebilir, kanaatini temellendirmeye davet edebiliriz. Öğrenci, böylesi bir ödevde yalnızca içerik üretmez; içerik üzerinde epistemik yargıda bulunur; bu da onun özneleştirerek özgürleşmesini destekler.

Buradaki yapısal sorun şu: Öğrenci, yapay zekanın verdiği cevaplardan hangisinin daha güvenilir olduğunu neye dayanarak ayırt edecek? Bir konuda hiçbir şey bilmiyorsa üç yanlış cevap arasından doğruya en yakın olanı nasıl seçecek? Bilmek ile bilgiye ulaşmak arasındaki fark, bugün, daha da kritik hâle gelmiştir. Bilgi üretiminin ucuzladığı yerde, bilginin niteliğine ilişkin yargıda bulunmanın değeri artıyor.

Bu nedenle mesele, yapay zekanın denkleme girdiği günümüzde öğrenenin ne ölçüde kendi öğrenmesinin öznesi olabileceğidir. İister anne-baba, ister etüt öğretmeni, ister yapay zeka olsun, başkası benim yerime yaptığında “görev” tamamlanabilir ama öğrenme gerçekleşmez. 

Ödev mi, uğraş mı?

Çocuğa ilişkin temel varsayımımız nedir? Çocuk kendi dünyasını merak eden bir özne mi, yoksa çalıştırılması, sürekli yönlendirilmesi gereken bir organizma mı? Belki de ödev tartışmasının altında yatan asıl mesele budur: çocuk ya da öğrenen özne kavramımız.

Bir çocuk dinozorlarla ilgilendiğinde saatlerce okuyabilir; bir futbolcuyu merak ettiğinde istatistiklere gömülebilir; Minecraft oynarken mimari, tasarım, kaynak kullanımı, problem çözme üzerine kimsenin kendisine ödev vermediği onlarca problemi çözebilir; müzik aletine takıldığında aynı parçayı defalarca çalabilir. Bütün bunlarda tekrar, sabır, hata, düzeltme, araştırma, merak, çaba vardır. Yani öğrenmenin ihtiyaç duyduğu hemen her şey vardır. Burada olmayan, dışarıdan verilmiş görevdir.

Buradan ödev ile uğraş arasındaki kritik ayrıma durulaştırmak konuyu açımlamamızı sağlar: Ödev verilen, uğraş edinilendir. Belki de eğitim tarihinde zamanla silinen şey, eğitimin uğraş edindirme kabiliyetidir. Çocuğa sürekli ödev veriyor, okuldan sonraki zamanını kurs, etüt, sınav, spor, yetişkinlerin hazırladığı programlarla dolduruyor; ardından da hiçbir şeye ilgi duymadığından yakınıyoruz. Oysa uğraş edinmek, boşluk ister; can sıkıntısı, oyalanma, bir şeyin peşine düşme, yanlış yola sapma, sonuçsuz kalma ihtimalini göze alabilecek zaman ister.

Modern okul mantığında uğraşa pek yer yoktur, çünkü uğraş ölçülemez. Uğraşın sonucu önceden kestirilemez; ne yöne gideceğini öngörmek, ne zaman biteceğini bilmek kolay değildir. Ödev ise başlığı, süresi, formatı, teslim tarihi belli olduğu ölçüde yönetilebilirdir. Tam da bu nedenle bir yandan öğrenmenin tekrar, araştırma, kendi başına çalışma boyutlarını destekleme potansiyeline sahipken, diğer yandan öğrenmeyi yönetilebilir kurumsal faaliyete dönüştürmenin aracıdır.

• Yapay zeka çağında yeniden düşünmemiz gereken şey, neden hâlâ bu ödevleri verdiğimizdir. Eğer okuldan sonra da çocuğun zamanına, dikkatine, merakına ne yapacağını söylemek zorunda hissediyorsak, öğrenmenin ancak yönetildiğinde gerçekleştiğine dair güçlü bir varsayımla hareket ediyoruz demektir. Oysa öğrenme okuldan, müfredattan, ödevden çok daha eski; yaşam(an)ın kendisine içkindir.

Eğitim ilişkisinin asimetrik olduğu açık; öğretmenle öğrenci aynı konumda değildir; olamazlar da. Ama asimetri, kendiliğinden sınırsız bir yönetme hakkı üretmez. Asimetrik ilişkiler tahakküme içkindir. Asimetri sorgulanamaz hale geldiğinde düşünme donar. Öğrenen de kendi öğrenme sürecinin öznesi olmaktan çıkarılak üzerinde işlem yapılan nesneye indirgenir. 

Modern okulun insanın deneme, araştırma ve kendi başına kalma gibi doğal öğrenme ihtiyaçlarını "ödev" adı altında kurumsallaştırma ısrarı, bugün yapay zeka çağında iyice görünür hâle gelen derin bir anlam krizine saplanmış durumdadır. Belki de bu nedenle ödevin ikamesi uğraş olabilir. Eğitimden bekleyebileceğimiz şey de çocuğun bütün zamanını yetişkinlerin görevleriyle doldurmak değil, ona bir şeyle sahiden uğraşabileceği, merakının peşine düşebileceği, öğrendikçe başladığı yerden bir başka yere geçebileceği dünyaların kapılarını aralamaktır. Ödev, ancak o zaman sözcüğün kökünde taşıdığı vaadi yerine getirebilir: öğreneni bulunduğu yerden alıp öteye geçirebilir.

Meşruiyetini hiyerarşiden alan “hak”a sığınıp ödev vermek, istediğimiz gibi olmayınca da sınıfta bırakmak, iktidarın tözü olsa gerek. Asimetrik ilişkiler tahakküme içkindir. Tahakkümün egemen olduğu yerde hiç kimse özgür değildir. Öğrenme özgürleştirirken, rızayı gözetmeyen ödev köleleştirir. Öğrencilere verilen ödevlerin onların rızalarını gözetmesini, uğraş edinmelerini sağlamasını istiyorsak işe öncelikle iktidarı sorunsallaştırmakla başlayabiliriz. 

• Okullar açıldı; artık akşamlar, hafta sonları ve evler yeniden ödevle dolacak. “O ödevler yapılacak!” Peki neden? Benim ilgilerimle konuşuyor mu? Bana beceri kazandırıyor mu? Kendi başıma bir şeyin peşine düşmemi sağlıyor mu? Uğraş edinmemi destekliyor mu? Beni yalnızca başladığım işi teslim eden biri mi yapıyor, yoksa başladığım yerden bir başka yere geçiriyor mu?

Peki işi tersinden kursak: Çocuklar yetişkinlere ödev verse nasıl olurdu? Mesela “Karar alma yetkiniz dahilinde olan şu savaşları bitirin; gelir dağılımını adil hâle getirin; bilim insanlarının binlerce raporunun gösterdiği küresel iklim krizi ile ilgili tedbirleri derhal alın hem de bütünlemesiz” deseler… Nâzım Hikmet’in "Dünyayı Verelim Çocuklara" şiiriyle bitirelim:

Dünyayı verelim çocuklara hiç değilse bir günlüğüne
allı pullu bir balon gibi verelim oynasınlar
oynasınlar türküler söyliyerek yıldızların arasında
dünyayı çocuklara verelim
kocaman bir elma gibi verelim sıcacık bir ekmek somunu gibi
hiç değilse bir günlüğüne doysunlar
bir günlük de olsa öğrensin dünya arkadaşlığı
çocuklar dünyayı alacak elimizden
ölümsüz ağaçlar dikecekler