‘Bir Oluruz Yolunda’dan ‘Siz Hepiniz Biz Türkiye’ye: Aslolan neşede ve kederde bir olmak değil miydi?

Yıl 2002. Türkiye ekonomisi, Cumhuriyet tarihinin en ağır finansal krizlerinden 2001 ekonomik krizinin yıkıcı artçı şoklarını yaşıyor. Bankacılık sektörü çökmüş. 20 bankanın faaliyetine son verilmiş. Gecelik faizler %760 seviyelerine ulaşmış. Yeni ekonomik programın ağır bedel ödeme dönemi yaşanıyor. Güzel günler ufukta görünmüyor. 

• Üstüne üstlük Başbakan Bülent Ecevit hasta. DSP, MHP, ANAP koalisyonu çatırdıyor. Başbakan’ın önüne yazar kasa dahi atılmış. Toplumsal gerilim oldukça yüksek. 

Bugün sıcak bir nostalji hissiyle hatırladığımız 2002 Dünya Kupası oynanırken Türkiye bu hâldeydi. O günlerde yüksek lisans öğrencisiydim. Eskişehir’de Porsuk Çayı’nın kıyısındaki çay bahçelerinden birinde çeyrek final maçını izlerken İlhan Mansız’ın altın golünün geldiğini, ellerdeki çay bardaklarının fırladığını ve üstümüz başımız çay içinde kendimizi sokaklara attığımızı hatırlıyorum. 

Her yerde Tarkan çalıyordu ve insanlar eşlik ediyordu: “Bilirsin, zır deliyiz biz / hem yazında hem kışında nerde olsan seninleyiz!” Sonraki 24 yılda, birçok yazıda bıktırana kadar tekrarladım: “Galiba Türkiye’nin en son hep birlikte, eksiksiz olarak sevindiği an o andı!” diye. 

Dünya Kupası iktidarlar için de bir fırsattır

Türkiye, 24 yıl sonra yine Dünya Kupası vizesi alınca, ben de tüm o yılları yaşayanlar gibi o günü hatırladım. Bugün içinde olduğumuz ortamı 2002 gibi uzun uzadıya anlatmanın gereği yok. Hangi tarafta olursak olalım yaşıyor ve görüyoruz. En apolitik takılanların bile Gibi dizisindeki Yılmaz karakteri misali “Her şey için çok uğraşıyoruz ya, valla bıktım ama ya” diyebildiği günler. 

• Böyle bir ortamda, her şeye rağmen, futbol yine herkesi birleştirir mi? Bu sorunun cevabı bulunduğunuz pozisyona göre değişir. Kimi “birleştirir” der, kimi “birleştirmez” der, kimiyse “Bunca şeyden sonra ne birleşmesi kardeşim”... 

Kim ne derse desin, iktidarların bunu fırsata çevirmek için her şeyi yapabileceği tahmin edilir. Toplumsal gerilimi azaltmak, var olan sıkıntıları unutturmak, klişe tabirle, "futbolu kitlelerin afyonu" kılmak için saha ve zemin şartları uygun gibidir çünkü.

Her mesaj kaynağıyla algılanır

Peki böyle bir anda, neden bir siyasi partinin Tanıtım ve Medya Başkanlığı tarafından hazırlanmış bir marş piyasaya sürülür? Marşın ne söylediğine henüz gelmeden, iletişim fakültelerinde daha ilk derslerde öğretilen temel ilkelerden birini hatırlayalım: Mesaj sadece içeriğiyle değil, kaynağıyla birlikte algılanır. 

Bir defa toplumunun büyük bölümünün hislerini hesaba katmadan böyle bir işe kalkışmak, amaçlanan algıyla uyumlu değil. Burada amaçlanan algının marşın sunum metnindeki “birlik, beraberlik, ortak heyecan, milyonlarca vatandaşı ay yıldızlı forma etrafında toplamak” olduğunu varsayıyorum. İletişimsel açıdan doğru olan bu çünkü. 

• Baştan bir hata yapıldı, kaynak nedeniyle marşın ya da mesajın kapsayıcılığı azaldı diyelim. Yine de bir marşın titreşim yaratması mümkün mü? Yer yer solcu olmayanların bile "Ciao Bella" sevdiğine şahit olmuşluğum var. Müzik bu. Bazen nasıl etki yaratacağı tahmin edilemez. 

Açıkçası bu konuda iyi bir fikir de var ortada. Çünkü marşın omurgası bir halk türküsünden alınmış. “Haydi gülüm yandan yandan yandan” kısmını duyup da içi kıpır kıpır olmayacak insan azdır bu coğrafyada. Ancak iş burada bitmiyor. 

Klibe geliyoruz; savaş uçakları, savaş gemileri, otomobiller, Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın görüntüleri derken iş, bir siyasi parti reklamına dönüşüveriyor. Böylece bu marşın etrafında birleşmek güçleşiyor. 

“Böyle bir şey mümkün mü artık?” diye soracak olanlara da verecek cevabım yok açıkçası. Yine de futbol, voleybol genel olarak spor bazen böyle bir illüzyon yaratıyor ve hiç fena olmuyor. 

Bu yaklaşım 2002’de de tartışma yaratırdı

Açıkçası 2002 yılında bir millî takım marşı yapılıp o günün cumhurbaşkanı ve sistem gereği başbakanı yer alsa yine benzer tartışmalar çıkardı diye düşünüyorum. Hatta o zamanın Türkiyesi’ndeki medya ortamı nedeniyle çok daha sert eleştiriler olabilir ve o günlerde kendiliğinden gelişen, büyük ölçüde aşağıdan yukarıya yükselen birlikte sevinme hâli sekteye uğrayabilirdi. 

O günleri yaşayanlar onaylayacaktır. Siyaset neredeyse hiç karışmadı ve toplum kendi dinamikleriyle neşede birleşti. Her şeye rağmen. Üç-dört ay sonra bir erken seçim yapıldı. Öyle parçalı bir sonuç çıktı ki, siyasette bu kadar ayrı düşünen insanların neşede öyle biraraya gelmesi daha büyüleyici hâle geldi. Bugünün iktidarı da o seçimden ve demokrasi ortamından çıkmıştı hatırlarsanız. 

Öne çıkan yeni bir marş yok

2026 Dünya Kupası’nın tek marşı elbette bu değil. Sanatçıların ayrı ayrı çıkardıkları pek çok millî takım şarkısı var. Hiçbiri çok öne çıkmış değil. Türkiye Futbol Federasyonu’nun desteklediği Sinan Akçıl’ın “Türkler Geliyor” marşı da yine askerî referanslar üzerinde yükseliyor ve çok benzer nedenlerle karşılık bulmuş değil. 

Bunu sadece sosyal medyadaki olumsuz yorumlara dayanarak değil, 2002’de sosyal medyanın dahi olmadığı ortamda “Bir Oluruz Yolunda” şarkısının yarattığı etkiyi hatırlayarak yazıyorum. Oysa Tarkan’ın bugün bile dillerden düşmeyen “Bir Oluruz Yolunda” şarkısı, sıfırdan yapılmamış; albümündeki bir şarkının bir içecek markasının sponsorluğuyla turnuvaya uyarlanmış hâliydi. 

Bugünden bakıldığında kimse bir reklam müziğiydi demiyor ama o günlerde de böyle bir algı yoktu. Tıpkı basketbol millî takımı için bir bankanın yaptırdığı “12 Dev Adam” şarkısı gibi. 

Kapsayıcı bir 'biz' söylemi

Şunu hepimiz biliyoruz ki, marşlar ya da şarkılar, eğer doğru kodlarla yapılıp doğru şekilde aktarılıyorsa toplumun farklı kesimlerini ortak bir duygusal paydada birleştirebiliyor. Bunun tek önemli şartı var: Marşın gerçekten kapsayıcı bir “biz” söylemine dayanması ve kitleler tarafından yukarıdan aşağıya bir dayatmayla değil, aşağıdan yukarıya organik bir kabullenmeyle benimsenmesi. 

Cumhuriyetimizin 100. Yılı için yapılan çok sayıda marşın arasından Norm Ender isimli bir rap şarkıcısının “Parla” isimli marşının sıyrılması da öyle olmuştu hatırlarsanız.  

Muchacos ve 2022 Arjantin şampiyonluğu

Peki nedir bu kapsayıcı “biz” söylemi? Bana kalırsa bu söylem için dünyadan yakın tarihli iyi bir örnek var: 2022 Dünya Kupası’nda şampiyonluğu kucaklayan Messi’li Arjantin’in Muchachos şarkısı. 

• Bu şarkı federasyonun ya da siyasi partinin siparişi değildi. 30 yaşındaki Fernando Romero isimli bir öğretmen, eski bir pop şarkısının sözlerini değiştirip tribünde söylemeye başladı ve olaylar gelişti. 

Şarkı sokaklardan soyunma odasına, oradan bizzat Lionel Messi’nin diline dolandı. İçinde Falkland Savaşı’nın kahramanları da vardı, Maradona da. Halkın içinden doğdu, reklam endüstrisi ve diğer kurumlar onu takip etti. 

• Editörün önerisi: Müzikli Dünya Kupası tarihi: Goller unutulabilir, hep bir ağızdan söylenen şarkılar asla | Ali Murat Hamarat, Punto

İspanya’nın sözsüz ulusal marşı 

Günümüzde İspanya ulusal marşının sözsüz olması da yukarıdan aşağıya dayatmanın her zaman geçerli olmadığını gösteren bir örnek. Franco diktatörlüğünü hatırlattığı için 1978 yılında sözleri kaldırılan marşa, 2007 yılında yeni sözler yazılması için yarışma açılır. Yarışmayı işsiz bir mühendisin güftesi kazanır ama Franco dönemini hatırlatan “Viva Espana” sözlerini içerdiği için tepki görür ve geri çekilir. 

Paulino Cubero isimli mühendisin basına yansıyan şu sözü ise marşların doğasını özetler nitelikte: 

“Bu sözleri metroyla işe giden ve konut kredisi ödeyen sıradan insanların ortak vatanı için yazdım.” 

Sadece bu cümle üzerinden düşününce iyi bir marşın ayak seslerini hissediyor insan. Ne var ki, çıkış amacı bu olsa da sonuç birleştirici olmamış. Bu da günümüzde bir ulusal marş ve onun sözleri üzerinde uzlaşmanın hiç kolay olmadığını gösteriyor.  

Aslolan ortak bir duyguda birleşmek

Velhasıl şimdilik Tarkan’ın 2002 yılında yaptığı şarkıyı yeniden piyasaya süren çevrimiçi alışveriş platformu en doğru iletişim hamlesini yapmış gibi görünüyor. Peki Tarkan’ın sözlerinde ne vardı da, bu turnuvada bile onu aşan bir eser olmadı?

Bir defa askerî referanslar ve onlar üzerinden oluşturulmuş bir “öteki” yoktu. Zamanının ruhunu taşıyordu. Öfkeli değil, neşeliydi. Kavgaya değil, neşeli bir rekabete çağırıyordu. Gerçekçiydi de biraz: Futbolun bir delilik olduğunu hatırlatıyor ama bundan şikayet etmiyordu. Birliğe, beraberliğe vurgu yapıyor en sonunda da “o kupalar sana helal / al gel de buralar bayram olsun” diyerek işin sonunu bayram neşesine bağlıyordu. 

• Yapılırken 24 yıl sonra bile bir dünya kupasında söylenir diye düşünüldü mü bilmiyorum ama tam da öyle oldu. Erken konuşmayalım tabii. Kim bilir, belki de kupa içinde şu an öne çıkmayan farklı marşlar da öne çıkabilir. Hatta bunlar yapay zekayla amatörce üretilmiş bile olabilir. 

Çünkü kültür sipariş kabul etmez. Bazen sanatsal olarak bayağı görülenler bile öne çıkabilir. Soyunma odasında futbolcular, sokakta insanlar kendiliğinden hangi şarkıyı söylemeye başlarsa asıl marş odur. Çünkü aslolan ortak bir duyguda birleşmek, biz olmaktır. Hep birlikte neşelenip, hep birlikte üzülebilmektir. 

Bana kalırsa millî takımımız için hazırlanan yeni marşlar bunu başaramıyor. Sağlık olsun, millî takımımız kupada başarılı olsun diyelim. O zaman belki, bir anlığına da olsa, tıpkı eski günlerdeki gibi… Kim bilir?