Biyoçeşitlilik ve Doğa Tarihi

Dr. Peter Capainolo

Biyoçeşitlilik, doğa tarihçilerinin zaman ve mekân boyunca gözlemlediği, belgelediği ve yorumladığı yaşam çeşitliliğini tanımladığı için doğa tarihinde merkezi bir kavramdır. Özünde biyoçeşitliliğin üç ana katmanı vardır: genetik çeşitlilik – tür içindeki varyasyon (örneğin aynı tür göçmen ardıç veya meşe ağaçları arasındaki farklılıklar), tür çeşitliliği – bir bölgedeki türlerin sayısı ve çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği – ormanlar, sulak alanlar, otlaklar veya mercan resifleri gibi farklı habitatların çeşitliliği. Doğa tarihi, canlı organizmaların uzun zaman dilimleri boyunca birbirleriyle ve çevreleriyle nasıl etkileşim kurduğuna odaklanarak biyoçeşitlilikle bağlantı kurar. Charles Darwin ve Alfred Russel Wallace gibi erken dönem doğa bilimcileri, örnekler toplayarak, tür dağılımlarını haritalayarak ve doğal seçilim yoluyla evrim gibi önemli fikirlere yol açan kalıpları fark ederek biyoçeşitliliği sahada incelediler.

Doğa tarihi perspektifinden bakıldığında, biyoçeşitlilik sadece tür sayısından ibaret değildir; türlerin zaman içinde nasıl evrimleştiğini ve çeşitlendiğini, organizmaların çevreleri tarafından nasıl şekillendiğini, av–avcı dinamikleri, simbiyoz ve rekabet gibi ekolojik ilişkileri ve belirli türlerin neden yaşadıkları yerlerde bulunduğunu (biyocoğrafya) anlatan bir hikâyedir. Örneğin, yağmur ormanlarındaki biyoçeşitliliği gözlemlemek karmaşık besin ağlarını ve özelleşmiş adaptasyonları ortaya çıkarırken, çöllerdeki biyoçeşitliliği incelemek su tasarrufu gibi hayatta kalma stratejilerini öne çıkarır.

Günümüzde biyoçeşitlilik, doğa koruma ile de yakından bağlantılıdır. Doğa tarihi, hangi türlerin var olduğunu, ekosistemlerin nasıl işlediğini ve habitat kaybı ile iklim değişikliği gibi tehditler karşısında nelerin risk altında olduğunu anlamak için gerekli temel bilgiyi sağlar. Kısacası biyoçeşitlilik “ne”yi (yaşam çeşitliliğini), doğa tarihi ise “nasıl ve neden”i (bu çeşitliliğin ardındaki süreçler ve hikâyeleri) anlatır.

Doğa tarihi müzeleri, biyoçeşitliliği anlamada ve korumada çok önemli bir rol oynar; yalnızca sergileme alanları değil, aynı zamanda aktif araştırma ve koruma merkezleridir. Müzeler, Dünya’nın biyoçeşitliliğini zaman içinde belgeleyen bitkiler, hayvanlar ve fosiller gibi çok kapsamlı örnek koleksiyonlarına ev sahipliği yapar. Smithsonian Ulusal Doğa Tarihi Müzesi ve Amerikan Doğa Tarihi Müzesi gibi kurumlar on milyonlarca örnek barındırır. Bu koleksiyonlar, bilim insanlarının geçmiş ve günümüz biyoçeşitliliğini karşılaştırmasına olanak tanıyan bir “yaşam kütüphanesi” işlevi görür. Bazı örnekler yüzlerce yıl öncesine dayandığı için araştırmacılar, türlerin dağılımlarının, morfolojik düzeyde boyutlarının veya genetik düzeyde çeşitliliğin  nasıl değiştiğini inceleyebilir. Bu da iklim değişikliğinin, habitat kaybının ve istilacı türlerin etkilerini ortaya çıkarmaya yardımcı olur. Doğa tarihi müzeleri, taksonomi ve ekoloji gibi alanlarla yakından ilişkilidir. Bilim insanları, müze koleksiyonlarını yeni türleri tanımlamak, bilgi arttıkça organizmaları yeniden sınıflandırmak ve evrimsel ilişkileri incelemek için kullanırlar. Sergiler, biyoçeşitliliği insanların görebileceği ve anlayabileceği bir biçime dönüştürür; ister bir dinozor iskeleti, ister Afrika savanası yaşamının bir dioraması, isterse mercan resifi ekosistemleri üzerine bir sergi olsun. Bu tür halkla etkileşim, doğa koruma konusunda farkındalık yaratır. Modern müzeler genellikle DNA örneklerini de saklar ve koleksiyonlarını dijitalleştirir. Bu veritabanları, küresel iş birliğine olanak tanır ve günümüzde erişilmesi güç alanlarda bile biyoçeşitliliğin izlenmesine yardımcı olur.

Doğa tarihi müzeleri olmasaydı, özellikle soyu tükenmiş türler ya da önemli ölçüde değişmiş ekosistemler söz konusu olduğunda, biyoçeşitlilik hakkında bildiklerimizin büyük bir kısmı kaybolurdu. Bu kurumlar, koruma uzmanlarının insan etkisinden önce bir bölgede hangi türlerin bulunduğu, ekosistemlerin nasıl değiştiği ve hangi türlerin en fazla risk altında olduğu gibi temel soruları yanıtlamak için güvendikleri referans verileri sağlar. Bir bakıma müzeler, geçmiş ve günümüz biyoçeşitliliğini birbirine bağlayarak, bilim insanlarının ve toplumun yalnızca bugün var olan yaşamı değil, bu yaşamın nasıl ortaya çıktığını ve korunmazsa nelerin kaybolabileceğini anlamasına yardımcı olur. İnsan faaliyetleri tarafından tetiklenen hızlanmış tür kaybı dönemi olan ve birçok bilim insanının Holosen yok oluşu olarak adlandırdığı bir çağın içindeyiz. Müzeler bu noktada benzersiz bir konumdadır; çünkü büyük bozulmalar gerçekleşmeden önceki yaşamın temel kayıtlarını ellerinde bulundururlar. Doğa tarihi müzeleri, izole kurumlar olmaktan ziyade giderek dünya çapında bir biyoçeşitlilik veritabanının bileşenleri hâline gelmektedir. Gelecek, biyoçeşitlilik ile doğa tarihi müzelerini her zamankinden daha sıkı bir biçimde birbirine bağlayacaktır; çünkü biyoçeşitlilik daha fazla tehdit altına girdikçe müzelerde korunan bilgi daha değerli olacak ve bu kurumların sorumluluğu da buna paralel olarak artacaktır.