<a fr-original-style="" href="https://www.linkedin.com/in/peter-capainolo-phd-fls-finha-993b42102/?skipRedirect=true" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Dr. Peter Capainolo</a>Biyoçeşitlilik, doğa tarihçilerinin zaman ve mekân boyunca gözlemlediği, belgelediği ve yorumladığı yaşam çeşitliliğini tanımladığı için doğa tarihinde merkezi bir kavramdır. Özünde biyoçeşitliliğin üç ana katmanı vardır: genetik çeşitlilik – tür içindeki varyasyon (örneğin aynı tür göçmen ardıç veya meşe ağaçları arasındaki farklılıklar), tür çeşitliliği – bir bölgedeki türlerin sayısı ve çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği – ormanlar, sulak alanlar, otlaklar veya mercan resifleri gibi farklı habitatların çeşitliliği. Doğa tarihi, canlı organizmaların uzun zaman dilimleri boyunca birbirleriyle ve çevreleriyle nasıl etkileşim kurduğuna odaklanarak biyoçeşitlilikle bağlantı kurar. Charles Darwin ve Alfred Russel Wallace gibi erken dönem doğa bilimcileri, örnekler toplayarak, tür dağılımlarını haritalayarak ve doğal seçilim yoluyla evrim gibi önemli fikirlere yol açan kalıpları fark ederek biyoçeşitliliği sahada incelediler.Doğa tarihi perspektifinden bakıldığında, biyoçeşitlilik sadece tür sayısından ibaret değildir; türlerin zaman içinde nasıl evrimleştiğini ve çeşitlendiğini, organizmaların çevreleri tarafından nasıl şekillendiğini, av–avcı dinamikleri, simbiyoz ve rekabet gibi ekolojik ilişkileri ve belirli türlerin neden yaşadıkları yerlerde bulunduğunu (biyocoğrafya) anlatan bir hikâyedir. Örneğin, yağmur ormanlarındaki biyoçeşitliliği gözlemlemek karmaşık besin ağlarını ve özelleşmiş adaptasyonları ortaya çıkarırken, çöllerdeki biyoçeşitliliği incelemek su tasarrufu gibi hayatta kalma stratejilerini öne çıkarır.Günümüzde biyoçeşitlilik, doğa koruma ile de yakından bağlantılıdır. Doğa tarihi, hangi türlerin var olduğunu, ekosistemlerin nasıl işlediğini ve habitat kaybı ile iklim değişikliği gibi tehditler karşısında nelerin risk altında olduğunu anlamak için gerekli temel bilgiyi sağlar. Kısacası&nbsp;biyoçeşitlilik “ne”yi (yaşam çeşitliliğini), doğa tarihi ise “nasıl ve neden”i (bu çeşitliliğin ardındaki süreçler ve hikâyeleri) anlatır.Doğa tarihi müzeleri, biyoçeşitliliği anlamada ve korumada çok önemli bir rol oynar; yalnızca sergileme alanları değil, aynı zamanda aktif araştırma ve koruma merkezleridir. Müzeler, Dünya’nın biyoçeşitliliğini zaman içinde belgeleyen bitkiler, hayvanlar ve fosiller gibi çok kapsamlı örnek koleksiyonlarına ev sahipliği yapar. Smithsonian Ulusal Doğa Tarihi Müzesi ve Amerikan Doğa Tarihi Müzesi gibi kurumlar on milyonlarca örnek barındırır. Bu koleksiyonlar, bilim insanlarının geçmiş ve günümüz biyoçeşitliliğini karşılaştırmasına olanak tanıyan bir “yaşam kütüphanesi” işlevi görür. Bazı örnekler yüzlerce yıl öncesine dayandığı için araştırmacılar, türlerin dağılımlarının, morfolojik düzeyde boyutlarının veya genetik düzeyde çeşitliliğin &nbsp;nasıl değiştiğini inceleyebilir. Bu da iklim değişikliğinin, habitat kaybının ve istilacı türlerin etkilerini ortaya çıkarmaya yardımcı olur. Doğa tarihi müzeleri, taksonomi ve ekoloji gibi alanlarla yakından ilişkilidir. Bilim insanları, müze koleksiyonlarını yeni türleri tanımlamak, bilgi arttıkça organizmaları yeniden sınıflandırmak ve evrimsel ilişkileri incelemek için kullanırlar. Sergiler, biyoçeşitliliği insanların görebileceği ve anlayabileceği bir biçime dönüştürür; ister bir dinozor iskeleti, ister Afrika savanası yaşamının bir dioraması, isterse mercan resifi ekosistemleri üzerine bir sergi olsun. Bu tür halkla etkileşim, doğa koruma konusunda farkındalık yaratır. Modern müzeler genellikle DNA örneklerini de saklar ve koleksiyonlarını dijitalleştirir. Bu veritabanları, küresel iş birliğine olanak tanır ve günümüzde erişilmesi güç alanlarda bile biyoçeşitliliğin izlenmesine yardımcı olur.Doğa tarihi müzeleri olmasaydı, özellikle soyu tükenmiş türler ya da önemli ölçüde değişmiş ekosistemler söz konusu olduğunda, biyoçeşitlilik hakkında bildiklerimizin büyük bir kısmı kaybolurdu. Bu kurumlar, koruma uzmanlarının insan etkisinden önce bir bölgede hangi türlerin bulunduğu, ekosistemlerin nasıl değiştiği ve hangi türlerin en fazla risk altında olduğu gibi temel soruları yanıtlamak için güvendikleri referans verileri sağlar. Bir bakıma müzeler, geçmiş ve günümüz biyoçeşitliliğini birbirine bağlayarak, bilim insanlarının ve toplumun yalnızca bugün var olan yaşamı değil, bu yaşamın nasıl ortaya çıktığını ve korunmazsa nelerin kaybolabileceğini anlamasına yardımcı olur. İnsan faaliyetleri tarafından tetiklenen hızlanmış tür kaybı dönemi olan ve birçok bilim insanının Holosen yok oluşu olarak adlandırdığı bir çağın içindeyiz. Müzeler bu noktada benzersiz bir konumdadır; çünkü büyük bozulmalar gerçekleşmeden önceki yaşamın temel kayıtlarını ellerinde bulundururlar. Doğa tarihi müzeleri, izole kurumlar olmaktan ziyade giderek dünya çapında bir biyoçeşitlilik veritabanının bileşenleri hâline gelmektedir. Gelecek, biyoçeşitlilik ile doğa tarihi müzelerini her zamankinden daha sıkı bir biçimde birbirine bağlayacaktır; çünkü biyoçeşitlilik daha fazla tehdit altına girdikçe müzelerde korunan bilgi daha değerli olacak ve bu kurumların sorumluluğu da buna paralel olarak artacaktır.

Dünyahali

Doğa tarihinin yaşam çeşitliliğine açtığı pencere

Biyoçeşitlilik ve Doğa Tarihi

• Doğal seçilim ve kızıl saç: Avrupa’da yapılan genetik bir araştırma, kızıl saç ve beyaz ten gibi özelliklerin insanlarda doğal seçilimle avantaj sağlamış olabileceğini ve bu fenotiplerin tarih boyunca belirli çevresel koşullara uyumla yaygınlaştığını ortaya koydu.<ul><li>Bilim insanları, farklı Avrupa popülasyonlarından topladıkları DNA örneklerini karşılaştırarak saç ve ten rengiyle ilişkili gen varyantlarının dağılımını inceledi.</li><li>Çalışmada, düşük güneş ışığı alan bölgelerde D vitamini sentezini kolaylaştıran açık ten rengiyle bağlantılı genlerin daha sık görüldüğü saptandı.</li><li>Araştırma, kızıl saç ve beyaz tenin yalnızca estetik bir özellik değil, tarihsel olarak iklim ve coğrafya koşullarına biyolojik uyumun parçası olduğunu gösterdi.</li><li>Ekip, doğal seçilimin insanlarda hâlâ işlediğini ve güncel popülasyonlarda da belirli genlerin çevresel baskılara göre avantaj kazanabildiğini vurguladı.</li></ul>

Canlı Gündem

<a fr-original-style="" href="https://www.utkuperktas.net/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Prof. Dr. Utku Perktaş</a>Küresel ısınmayı hâlâ “doğa uyum sağlar” diyerek hafife alanlar var. Bu cümle kulağa mantıklı geliyor çünkü geçmişte gerçekten de birçok canlı iklim değişimlerine uyum sağlamayı başardı. Ancak asıl mesele, doğanın uyum sağlayıp sağlayamayacağı değil, bunu ne kadar hızlı yapabileceği.Arizona Üniversitesi’nden John Wiens ve arkadaşlarının yaptığı geniş çaplı bir çalışma, bu konuda çarpıcı bir sonuç ortaya koyuyor. 540 farklı canlı türünün —kuşlardan memelilere, sürüngenlerden iki yaşamlılara kadar— iklimsel koşullara uyum hızlarını inceleyen araştırma, evrimsel değişimin yaklaşık 1 °C’ye uyum sağlamasının milyonlarca yıl aldığını gösteriyor. Oysa iklim modellerine göre önümüzdeki yüzyılda dünya sıcaklığı 4 °C civarında artacak. Bu fark, doğanın alıştığı evrim temposuna göre neredeyse 10.000 kat daha hızlı bir değişim anlamına geliyor. Başka bir deyişle, evrim maraton koşarken biz dünyayı bir kısa mesafe yarışına zorladık, türlerin depar atmasını bekliyoruz.Bu tabloyu düşünürken genetik çeşitlilik kavramını düşünüyorum. Genetik çeşitliliği “evrimin yakıtı” olarak tanımlıyabiliriz. Çünkü bir popülasyonun çevresel değişimlere uyum sağlama gücü, elindeki genetik çeşitlilikle doğrudan bağlantılı. Genetik çeşitlilik azaldığında yalnızca bireyleri değil, türlerin geleceğe dair bütün olasılıklarını da kaybediyoruz.Bugün genetik, evrimi sadece geçmişin bir kanıtı olarak okumuyor; aynı zamanda bugünün süreçlerini ölçüyor ve yarının olasılıklarını modellemeye çalışıyor.&nbsp;Antik DNA analizlerinden yeni nesil sekanslama tekniklerine kadar pek çok araç, artık doğal seçilimin moleküler izlerini takip&nbsp;etmemize&nbsp;olanak tanıyor. Bu sayede yalnızca bir türün nereden geldiğini değil,&nbsp;nereye doğru evrilebileceğini&nbsp;de anlayabiliyoruz.Ama doğa bu kadar hızlı koşabiliyor mu? Wiens’in çalışmasının en önemli uyarısı burada yatıyor: Türlerin çoğu, bu hızdaki bir iklim değişimine yetişemeyecek. Özellikle dağ zirvelerinde, adalarda ya da izole bölgelerde yaşayan canlıların&nbsp;kaçacak yeri yok.&nbsp;Yukarı çıkamıyorlar, kuzeye göç edemiyorlar, anakaraya ulaşamıyorlar; sonuç, yerel&nbsp;yok oluşlar&nbsp;ve genetik çeşitlilikte kalıcı kayıplar. Küresel ısınma iklimi değişimini görülmemiş bir şekilde tetiklerken çeşitliliği süpürüyor.Tam bu noktada koruma genetiği devreye giriyor. Bilim insanları artık yalnızca geçmişi anlamaya çalışmıyor, aynı zamanda “elde kalan çeşitliliği geleceğe nasıl taşıyabiliriz?” sorusunu da soruyor. Yardımlı gen akışı ya da yardımlı evrim gibi yaklaşımlar —örneğin mercan resiflerine&nbsp;ısıya dayanıklı gen varyantları kazandırmak veya ağaç türlerinde adaptif alelleri kuzey bölgelerine taşımak— bu çabanın ürünü. Bunlar yeni bir tür yaratmak değil, mevcut çeşitliliği&nbsp;gelecek değişimlere dayanıklı hale getirmek&nbsp;anlamına geliyor.Peki tür mü, etkileşim mi, yoksa habitat mı korunmalı? Bu soru da kolay değil. Türler ve etkileşimler, ancak yaşanabilir bir zemin olduğunda var olabilir. Habitat yok olursa, genetik çeşitlilik de, türler arası ağlar da yok olur. Yani doğayı korumanın en basit ama en derin cevabı, yaşam alanlarını korumak olmalı tabii ki. Fakat tür korumayla ekosistem etkileşimlerini de göz ardı edemeyiz. Yani çok boyutlu bir olgudan bahsediyorum esasında.Bugün genetik bize doğanın hikâyesini yalnızca geçmişe bakarak değil, geleceğe dair olasılıkları da okuyarak anlatıyor. Ancak bu hikâyenin devam edebilmesi için bir şart var:&nbsp;Evrimin temposunu değil, küresel ısınmanın hızını düşürmemiz gerekiyor.Çünkü doğa kendini yenileyebilir, ama biz ona zaman tanımazsak, genlerin taşıdığı o sessiz hafıza da bir gün susacak. Evrim, milyonlarca yılın sabrıyla yazılmış bir hikâyesi. Bizim görevimiz, bu hikâyeyi aceleyle yarıda bırakmamak.Not: Bu yazıda yer alan veriler, Quintero &amp; Wiens’in 2013 yılında Ecology Letters dergisinde yayımlanan çalışmasından alınmıştır. Araştırma, mevcut türlerin iklimsel niş evrim hızlarının, 21. yüzyılın sonunda beklenen iklim değişim hızından ortalama 10.000 kat daha yavaş olduğunu göstermektedir.Kaynak:Quintero, I., &amp; Wiens, J. J. (2013). Rates of projected climate change dramatically exceed past rates of climatic niche evolution among vertebrate species. Ecology Letters, 16(8), 1095–1103. https://doi.org/10.1111/ele.12144

Elde kalan çeşitliliği geleceğe nasıl taşıyabiliriz?

Evrim Hızını Aştık: Genlerin Yetişemediği Bir Gezegen


<img src="https://images.aposto.com/2021/10/4/1637830697956.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.51" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Germinal okumayanlar için buradan sonrası bir kısım spoiler içerebilir. Ama genel konusunun maden ocaklarında yemek ve barınma için ölesiye çalışan insanları anlattığını biliyorsanız evrimle ilgili kısımlar tat kaçırmayacaktır.Kitabın sonlarına doğru; o kapalı, klostrofobik atmosferde baş karakter Etienne düşüncelerinde kararsızdır artık. Enternasyonel; bazı ülkelerde başarı elde etmiş, bazı ülkelerde etmemiş ve Fransa'nın o küçük maden kasabasına yardım beklenirken Etienne, makinist arkadaşına Darwin'den bahseder.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 255, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 255, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">" Etienne, iyice anlayamadığı bu yazılardan, var olmak savaşı üzerine devrimci bir fikir ediniyor, zayıfların güçlüleri yendiği, kuvvetli halk tabakasının, cılız burjuva sınıfını yuttuğu sonucuna varıyordu. Fakat Souvarine (arkadaşı) öfkelendi; ünlü doğal seçilim teorisi ancak aristokrat filozofların işine yarayan, o bilimsel eşitsizlik havarisi Darwin'i kabul eden sosyalistlerin budalalığına atıp tuttu."&nbsp;</blockquote><blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 255, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(255, 255, 255); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">" Darwin yoksa haklı mıydı, dünya, türünün olgunluğu ve devamı adına, kuvvetlilerin zayıfları yediği bir çatışma alanı mıydı sadece?...Bir sınıfı yemek gerekiyorsa, daha yeni ve uzun ömürlü halkın, zevkten bitkin düşmüş olan burjuvaziyi yemesi gerekmez miydi? Yeni kan, yeni toplumu yaratacaktı." (Yordam Edebiyat, çev.İsmail Yerguz)&nbsp;</blockquote><img src="https://images.aposto.com/2021/10/4/1637830723213.png" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.66" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Bu cümleleri okuduktan sonra, Darwin'in teorisine her zaman doğa gözüyle bakmaya alışmış olan ve hala bu konuyu tam anlamıyla öğrenmeye çalışan ben; oldukça şaşırdım. Çünkü evrim konusuna insan toplumları gözünden hiç bakmamıştım. Zayıf olanın daha da ezildiği, güçlü olanların maden ocaklarında diğerlerinin ölmesine izin verdiği ve seçilimin bu yolla devam edeceği gibi evrimci bir bakış açısını insanlara uygulayan aklım karıştı, Etienne'nin aksine umut değil daha da umutsuzluğa düştüm.&nbsp;

Tam bunları düşünürken Evrim Ağacı Youtube kanalında " <a fr-original-style="" href="https://www.youtube.com/watch?v=MfVGHxVv4HY" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Squid Game : Bir Sosyal Darwinizm Oyunu"</a> videosu yayınlandı. Squid Game dizisinin konusunu bilmeyen kalmamıştır sanırım. Evrim Ağacı, bu dizinin bir çeşit Sosyal Darwinizm uygulamasını işlediğini anlatıyor.Yani Darwin'in doğal seçilim yasasının insanlara ve insan toplumlarına uygulanması gerektiğini düşünen ideolojik bir tutum Sosyal Darwinizm. Bu ideoloji, sınırlı kaynaklarımız olduğunu ve dünyada da en üstün bireylerin, en üstün toplumların evrimleştiğini ve buna müdahale etmememiz gerektiğini savunuyor.Dizide de acımasız hayatta kalma oyunlarında "güçsüz" olanların hayatını kaybetmesi, daha üstün bir birey olamadığı için maden ocaklarında çalışan ve güçlendirmeleri iyi yapamayan işçilerin ölmesi Sosyal Darwinizm görüşüyle birebir uyuyor. Gerçek hayatta da bireyler birbirleriyle rekabete sokularak bir kısmının bu mücadelede geride kalması umuluyor olabilir. Ya da bu görüş zaten; güçsüzün geride kalmasını ve doğal seçilimin devam etmesini savunuyor diyebiliriz.<img src="https://images.aposto.com/2021/10/4/1637830786831.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.44" width="550" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Evrim Ağacı; videoda, burada aktaracağımdan çok daha harika bir biçimde, aslında doğaya bakarken bazen yanlış baktığımızı, ahlaki düşüncelerle doğaya bakıp doğada olan herhangi bir şeyi iyi veya kötü olarak belirleyemeyeceğimizi ve evrimin hiçbir zaman doğada birbirini öldürenin hayatta kalacağını söylemediğini anlatıyor. Aslında evrimde güçlü olan değil&nbsp;her zaman daha uyumlu olan (bazen kas gücü, bazen kamuflaj, bazen kurnazlık vs) hayatta kalıyor. Özetle, Germinal'de evrime rastlamaktan inanılmaz mutlu oldum.

Doğayı ve Evrimi Gerçekten Anladık Mı?

Sosyal Darwinizm

<img src="https://images.aposto.com/2021/5/2021-06-10T09:58:53.709Z_sm.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="0.68" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Görsel: IMDBMemleri (mi:im diye okunuyor) ilk defa bayılarak izlediğimiz müthiş belgesel serisi “Through the wormhole” da duymuştuk. Başından kalkamadan seyrettikten sonra merakımızı gidermek için biraz da okuduk. Öğrendiklerimizi sizinle paylaşacağımız gün bugünmüş.<a fr-original-style="" href="http://www.ceacb.ucl.ac.uk/cultureclub/files/CC2006-06-20-Sterelny.pdf" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Richard Dawkins</a> 1976 yılında yayınlana kitabı “The Selfish Gene” de bu kavramı ortaya atıyor. Biz memleri kısaca “kültürel genler” gibi düşünebiliriz: kültürel bilgiyi taşıyan en küçük birim. Pek çok özellik atalarımızın genleri vasıtasıyla nasıl bize aktarılıyorsa, kültürler de memlerle transfer ediliyor, hatta şekilleniyor. Mem taklit yoluyla bir insandan diğer insana yayılan bir fikir, sözcük, davranış ya da tarz olarak tanımlanabilir. Kendilerini insandan insana kopyalıyor, mutasyona uğruyor ve evrimsel seçim kriterlerine karşılık vererek uyum sağlıyorlar: yani memlerde de doğal seçilim var. Her mem yayılıp kültürün kalıcı bir parçası olamıyor. Çeşitleniyor, değişiyor, rekabet ediyor ve çok yayılabilirler ise nesilden nesle miras kalıyorlar. Bazılarının yayılımı daha az “doğurgan”, onlar kalıcı olamıyorlar. Memlerin bazıları ev sahiplerine (insanlar) fayda sağlarken diğerleri zararlı olabiliyor, yani kalıcı olmalarının şartı fayda sağlamak değil. Onlar zihinlerimizde yaşayan minik virüsler gibi, tek dertleri kendilerini kopyalamak, size zarar vermek pek de umurunda değil anlayacağınız.&nbsp;<img src="https://images.aposto.com/2021/5/2021-06-10T09:59:13.112Z_sm.jpeg" style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px; border-style: none; position: relative; cursor: pointer; padding: 0px 1px; box-sizing: border-box;" ratio="1.34" fr-original-style="display: block; float: none; vertical-align: top; margin: 5px auto; text-align: center; width: 100%; max-width: 550px;" fr-original-class="fr-draggable">Görsel: BILISSize pandemi döneminin ruhuna uygun bir mem örneği verelim: çocukluğumuzda misafir geldiğinde ilk iş kolonya ikram edilirdi. Sonraları ortadan kalkar gibi olan bu davranış pandeminin omuz vermesiyle kendini tekrardan hızla kopyalamaya başladı. Çantamızda kolonya taşıyor, karşılaştığımız herkese sunuyoruz. Bir de (çok şükür ki) soyu tükenen memden bahsedelim: yine, çocukluğumuzda, salonda orta sehpada çok şık bir sigaralıkta “misafir sigarası” durur, konuklara özenle ikram edilirdi. Şimdi düşününce ne kadar korkunç geliyor. Memlerden bahsedip bir de korkunç deyince aklımıza hızla yayılan bir sözcük geldi: “aynen”. Umarız nesilden nesle aktarılan memlerden olmaz, tez vakitte unutulur.

Jurnal

Kültürel soyu 10 bin yıl önce Bereketli Hilal’e dayanan zenginliklerden biri olan buğdayı sadece beslenme çerçevesinde değerlendirmek buğdaya oldukça sınırlı bir yerden yaklaşmayı beraberinde getirebilir. Hatta buğdayın günümüzdeki yaşam biçimine ve ekosisteme olan etkisini yok saymak olur.&nbsp;Buğdayın uzun soluklu hikâyesine bakmak için ilk adım olarak doğadan toplanan yabani buğdayın zamanla ekilip biçilmeye başlandığını hatırlayabiliriz. Buğdayı, insanların binlerce yıl sürdürdüğü göçebe avcı-toplayıcı yaşam biçiminden yerleşik-üretici yaşam biçimine geçmesini sağlayan uzun soluklu hikâyenin ilk sayfasını yazan baş yazarlardan biri olarak görebiliriz. Bu yazıda bu hikâyeyi öğrenmeye bir yerden başlamak için buğdayın tarihine, günümüzde buğday üretiminin Türkiye'deki durumuna, yabani türlere ve atalık tohumları korumanın önemine değineceğiz.&nbsp;Tarihten bugüne buğday: Günümüzden yaklaşık 10 bin yıl önce tarım yapılan ilk köylerin, Güneydoğu Anadolu’da ve bugünkü Suriye’nin kuzeyinde konumlandığı söyleniyor. Anadolu’da görülmeye başlanan siyasi yapılanmalar ve büyük devletler döneminde ise buğdayın ekonomik ve kültürel önemi, geride bıraktığı büyük miktarlardaki buğday stokları ve kayalara oyulan sahnelerden anlaşılabiliyor. Anadolu’daki en eski ve ilk imparatorluğu kuran Hititlerin Çorum yakınlarındaki başkenti Hattuşa’da, M.Ö. 13. yüzyıldan kaldığı düşünülen 4.200-5.900 ton kapasiteli buğday silolarının bulunması, Van’a bağlı Patnos’ta, M.Ö. 800-700’lerden kalma Urartu tapınak ve sarayının yakınlarında ortaya çıkarılan zahire siloları ve ele geçen buğday kalıntılarının, benzer geleneklerin Anadolu’da yıllar boyu devam ettiğinin kanıtı niteliğinde olduğunu söyleyebiliriz.Türkiye’de buğday: WWF’in 2016’da yayımladığı Buğday Atlası Raporu’nda, Türkiye sınırları içinde yüzyıllardır varlığını sürdüren, adaptasyon yeteneği kuvvetli, tane kaliteleri yüksek, kuraklığa ve sıcağa dayanıklı genetik kaynaklardan soyunu devam ettiren tohumların doğal seçilimle bugüne geldiği ortaya konuyor. Türkiye’de 1950’lerde üretilen buğdayın yaklaşık üçte biri makarnalık, geri kalanı çoğunlukla ekmeklik ve az bir kısmı da topbaş ekmeklik buğday olarak kullanılıyordu. Bu yıllarda Orta ve Doğu Anadolu ile geçit bölgelerinde ekilen yerel ekmeklik buğdaylar, altı botanik varyasyon içinde yer alıyordu. Hâlen Orta Anadolu’nun batı, doğu, kuzey ve güney geçit bölgelerinde %40-%50 oranında geleneksel makarnalık çeşitler de ekiliyor.&nbsp;Sayılarla Türkiye'de buğday: 2019 yılı verileri, buğday ekili toplam alanın 68,5 milyon dekar, toplam üretiminin 19 milyon ton olduğunu ortaya koyuyor. Bu üretimi ise ekmeklik buğday ve makarnalık buğday olmak üzere ikiye ayırabiliriz. Yine 2019 yılı verileri, 57,5 milyon dekar alanda 15,85 milyon ton ekmeklik buğday, 10 milyon dekar alanda da 3,15 milyon ton makarnalık buğday üretildiğini gösteriyor. 2018/2019 pazarlama yılı toplam buğday tüketiminin 18,8 milyon ton, ekmeklik buğday yeterliliğinin ise %100'e yakın olduğunu biliniyor. Üretimin iki milyon tonu geçtiği şehirlere bakacak olursak listede Konya, Ankara ve Diyarbakır dikkat çekiyor. 2020 yılı için TÜİK’in birinci tahmininde buğday üretiminin 2019 sezonuna göre %7,9’luk artışla 20,5 milyon ton olacağı öngörülmüştü. Ekim 2020’de yayımlanan ikinci tahmin raporunda da önceki tahminlerdeki miktarın korunduğunu görüyoruz. Buna sadece toplam olarak baktığımızda herhangi bir eksilme görmüyor olsak da buğday türleri konusuyla ilgili aynı şeyi söylemek mümkün mü?&nbsp;Yabani türler ve Türkiye'de buğdayın geleceği: WWF Buğday Atlası'da derinlemesine incelendiği gibi, “tahıl ambarı” olarak bilinen Anadolu toprakları, bugün 23 yabani buğday türüne ve 400’den fazla kültüre alınmış buğday çeşidini içinde barındırıyor. Ancak maalesef Türkiye’de üretilen buğday çeşitliliğinde son 30 yılda herhangi bir artış yaşanmadığı da ortada. Üstelik yaşamsal öneme sahip buğdayın yerel çeşitleri kaybolma tehlikesi yaşıyor. Yerel buğday çeşitlerinin ekim alanları, konvansiyonel üretim sebebiyle hızla azalıyor. Türlerin yok oluşunun başlıca sebepleri arasında, özellikle yurt dışından getirilerek çok kısa sürede tescil ettirilen buğday çeşitlerinin yerel ekolojik koşullar dikkate alınmaksızın bütün bölgelere önerilmesi var. Sonucunda, tarlalarda önemli verim kayıpları ortaya çıkabiliyor ve üreticiler büyük maddi kayıplara uğrayabiliyor. Endüstriyel tarım uygulamalarında kimyasal ilaçlar (pestisit) kullanılması, yanlış tarım teşvikleri, aşırı sulama, ekosistem gözetilmeden yapılan tarımsal uygulamalar, anız yakma, yurt dışından ithal edilen genetiğiyle oynanmış tohumlar ve monokültür gibi sebeplerle yabani türler azalıyor.&nbsp;Yabani türlerin hayatta kalmaları, sadece buğday çeşitliliği için değil, ekosistemin devamlılığı için de oldukça önemli. Yabani türler, birbirleriyle eşlenmeleri sayesinde farklı iklim koşullarına uyumlu ve doğal seçilimde hayatta kalmayı sağlayacak yeni türler ortaya çıkarırlar. Diğer bir deyişle tohumların korunduğu, yetiştirildiği yerdeki iklimle uyumlu tutulduğu, toprağın anız gibi metotlarla yıpratılmadığı bir düzende buğday türleri kendi doğal akışları içinde varoluşlarına devam ederek yeni türler geliştirebilirler. Bu sayede doğa, insan etkisinden bağımsız olarak da besin zincirinin devamlılığı sağlanmış olur.&nbsp;İllüstrasyon: <a target="_blank" rel="noopener noreferrer" href="https://link.apostonews.com/click?uri=aHR0cHM6Ly9saW5rLmFwb3N0b25ld3MuY29tL2NsaWNrP3N0b3J5PTYwMTAxYmJkMzcxNTc2MDAwNjZlNWY2MyZ1c2VyPTVlYjU0M2NmNzA2NDk0MjU1ZWNmNmE4MCZhdXRob3I9NWVmMzhmYTU3MTU2MTYwMDA2ZDNhNGE4JnVybD1odHRwcyUyNTNBJTI1MkYlMjUyRnd3dy5pbnN0YWdyYW0uY29tJTI1MkZndW5nb3JjZW5rJTI1MkY="">Cenk Güngör</a>

doğal seçilim ile ilgili hikayeler