Bize mi denk geldi: Eski çağın başarı hikayeleri, bugünün gençlerine ne anlatıyor?

“Genç arkadaşlarımıza iş dünyasında başarılı olmaları için ne tavsiyede bulunursunuz?”

Her yıl pek çok üniversite öğrencisiyle, kimi zaman derslerine misafir olarak kimi zaman konferanslarda biraraya gelerek temas etme fırsatı buluyorum. Bu buluşmalarda bana en sık sorulan soru bu oluyor. Ben de genellikle oldukça standart bir ilk cevapla başlıyorum:

“Benim yaşımdakilerin tavsiyelerini dinleyin ama uygulamayın.”

Bu cevabın çok basit bir sebebi var: İçinde yaşadığımız bağlamların çok ama çok farklı olması. Başka bir deyişle, “Biz ayrı (iş) dünyalarının gençleriydik.” Bu yüzden benim tecrübelerim, onların dünyasında hiçbir karşılığı olmayan anılara dönüşebiliyor. “Karşılığı olma” yani “relevance’’ katsayısı düşük tecrübelerin, gençlerin işine pek yaramadığını düşünüyorum. Onun yerine daha zor bir işe yeltenip şu soruyu sormaya çalışıyorum:

“Ben onların yerinde olsaydım ne yapardım?” 

Ama önce bağlamı bir yerli yerine oturtalım derim. Neredeyse her kuşağın kendi hâlini çok iyi özetlediğini düşündüğü, kendisi için yazıldığını düşündüğü bir şarkı vardır: Sezen Aksu’nun “Güngörmemişler’’i. 

Bizim kuşak, “Her şartta, her koşulda dayandık; ölümüne zorlandık” der. “El insaf” diye isyan eder ve “Bizden sonrakiler gün görse bari” diye devam eder. Genellikle de bizim yaşımızdaki yöneticiler, gençlere aşağı yukarı şu hikayeyi anlatır: Çok çalıştık, pes etmedik, çok istedik, kendimize inandık ve bu sayede bulunduğumuz yere geldik.

Ben de bir süre buna benzer bir hikaye anlattım. Sonra fark ettim ki gençler için bunun pek karşılığı yok. Hatta bazıları sinirleniyor bile. Bir arkadaşımız Ekşi Sözlük’te benimle ilgili yaptığı bir yorumda şöyle yazmış:

“Cudi’de, Gabar’da büyümüş olsan anlardım; İstanbul’da ne yaşamış olabilirsin ki?”

O günden sonra bu “sosyal tırmanıcı” (social climber) söyleminin sesini biraz kıstım. Toplumsal hareketliliğin daraldığı bir ülkede bu hikayenin artık fazla bir karşılığı kalmıyor.

Şöyle düşünün: Köy enstitülülerinin kentli karşılığı anlamında “kent enstitüsü” olarak nitelediğim Kadıköy Anadolu Lisesi’ni çok çalışarak, adil bir sınavla, bileğinizin hakkıyla kazanıyorsunuz. Güçlü öğretmenlerin elinde, sizin gibi sınavla elenerek gelmiş bir arkadaş grubuyla, iyi derecede İngilizce öğrenerek mezun oluyorsunuz. Ardından, yine sınavla Boğaziçi Üniversitesi’ni kazanıyor; dünya çapında bir akademik kadrodan, nitelikli bir eğitim alarak ailenizi ekonomik olarak zorlamadan endüstri mühendisi olarak mezun oluyorsunuz.

Tam bu sırada ülkenize çokuluslu şirketlerin ilgisi artmış; dalga dalga geliyorlar. İngilizce bilen, iyi eğitimli, çalışkan, disiplinli ve öğrenme kapasitesi yüksek gençler arıyorlar. Üstelik bu şirketlerde işe girmek için üst düzey birini tanımanıza ya da araya adam sokmanıza gerek yok. Çünkü son derece adil ve sistematik işe alım mekanizmaları var.

• Şimdi soruyorum: Böyle bir kariyer hikayesinin bugünün dünyasında nasıl bir karşılığı olabilir?

Bugünün gençleri staj başvurularına, hatta kulüp etkinlikleri için yazdıkları mesajlara bile cevap alamıyor. İş piyasası o kadar daralmış durumda ki, şirketler neredeyse emlakçılar gibi “hayalet iş ilanları” yayımlıyor.

Bugün olsa ne yapmazdım?

Dilerseniz ilk önce "ne yapardım" sorusunu değil de "ne yapmazdım" sorusunu cevaplayayım. Dürüst olmak gerekirse kariyerimle ilgili yaptığım bazı seçimleri bugünün koşullarında aynı şekilde yapmazdım. Biraz da bu yüzden gençlere “Beni dinleyin ama yaptığımı yapmayın” diyorum. 

Örneğin, iş ararken önceliği hangi departmanda çalışmak istediğime vermiştim; hangi şirkette olduğuna değil. Oysa bugün şirket seçiminin, departmandan daha öncelikli olduğuna inanıyorum. Son 20-30 yılda şirketler, danışmanlıklar ve karşılaştırmalı performans analizleri sayesinde hemen her uzmanlık alanında birbirlerine çok yaklaştılar. Dolayısıyla doğru şirkette başlamak, doğru departmandan başlamaktan daha fazla avantaj sağlıyor.

Bir diğer kararım da neredeyse tüm kariyerimi tek bir departmanda geçirmiş olmam. Bugün olsa, kariyerimin ilk 10 yılında 2-3 farklı disiplinde deneyim kazanmaya çalışırdım.

• Günümüzde gençler iş bulmak için bazen 200'ün üzerinde başvuru yapıyor. Kimden teklif gelirse oraya gidiyorlar çünkü seçici olabilecekleri bir alan pek kalmadı. Bu gerçeğin farkında olarak paylaşıyorum şirket ve meslek seçimine dair görüşlerimi.

Yetkinlik eksikliği değil, belirsizlik yoğunluğu

Aslında en başta bahsettiğim tavsiye sorusunun daha çok yetkinliklerle ilgili olduğunun da farkındayım. Bu soruya cevap olarak merak, istek, dikkat, direnç, öğrenme kapasitesi, odak gibi kavramlar basit bir internet aramasında bile karşımıza çıkıyor. Elbette ben de bunların önemini inkar etmiyorum.

Ama tam da burada durup şunu söylemek gerekiyor: Bu kavramlar artık gençler için birer tavsiye değil, ön kabul.

“Meraklı ol”, “öğrenmeye açık ol”, “vazgeçme” dediğinizde gençlerin büyük bir kısmı içinden “Başka?” diye soruyor. Çünkü bu özelliklere sahip olmayanların sistemin kapısından içeri girmesi zaten neredeyse imkansız. Bu yüzden bu cümleler motive edici olmaktan ziyade suçlayıcı bile olabiliyor. “Yapamıyorsan yeterince meraklı değilsin” gibi bir alt metin taşıyor.

Oysa bugünün gençleriyle ilgili asıl mesele yetkinlik eksikliği değil, belirsizlik yoğunluğu. Bizim zamanımızda zorluk vardı ama istikamet de vardı. Yol sisliydi belki ama yolun varlığından emindik. Bugün sis var, ama gençler yolun orada olduğundan bile emin değiller. Eğitim almanın, yabancı dil bilmenin, çok çalışmanın otomatik olarak bir yere çıkmadığına dair güçlü bir kolektif deneyimden geçiyorlar. Bu durum onları tembelleştirmiyor, aksine yoruyor.

Bu yüzden gençlere verebileceğim en samimi tavsiye, klasik başarı reçetelerinden ziyade şuna benziyor:

"Hayatınızı lineer bir kariyer hikayesi olarak kurgulamaya çalışmayın. Çünkü sistem artık lineer değil. Geri dönüşler, sapmalar, beklemeler ve hatta 'boşa geçmiş gibi görünen' dönemler bu yeni normalin parçası. CV’de anlatması zor ama insanın zihnini ve reflekslerini güçlendiren dönemler bunlar. Ben de kendi kariyerim boyunca bu tip dönemlerden geçtim." 

Tek bir unvan yerine kimlik setleri geliştirmek

Bir diğer önemli mesele de kimlik. Bizim kuşak büyük ölçüde mesleğiyle tanımlandı. “Ne iş yapıyorsun?” sorusu, “Kimsin?” sorusunun kısa yolu gibiydi. Hatta bir komşumuz Boğaziçi Üniversitesi Endüstri Mühendisliği bölümünü kazandığımı öğrenince anneme “A niye öyle oldu? Çok da iyi bir talebeydi’’ demiş benim için. 

Bugünün gençleri için bu denklem çalışmıyor. Aynı işte uzun süre kalamıyorlar, kalmak istemiyorlar ya da kalmaları gerekmiyor. Bu yüzden gençlerin kendilerini tek bir unvanla sabitlemeye çalışmak yerine, taşıyabilecekleri kimlik setleri geliştirmeleri daha anlamlı. 

Bugün analist, yarın operasyoncu, ertesi gün bambaşka bir rolde olabilecek bir esneklikten söz ediyorum. Bu kararsızlık değil, adaptasyon becerisi.

Doğru oyunu doğru kurallarla oynamak

Ben de artık kısa cümleler kuruyorum ve diyorum ki: 

“Evet, zor bir döneme denk geldiniz. Hatta haksız derecede zor bir döneme.”

Bunu kabul etmeden yapılan hiçbir motivasyon konuşması inandırıcı olmuyor. Çünkü önce insaf gerekiyor. Koşulları dürüstçe tanımlamak, mazeret üretmek değil; doğru oyunu, doğru kurallarla oynamaya başlamak demek.

Eğer bugün genç olsaydım, kendime şunu söylerdim:

• Her şey senin elinde olmak zorunda değil.
• Her gecikme senin hatan değil.
• Ve her suskunluk, başarısızlık anlamına gelmiyor.

Bugün dönüp baktığımda şunu net olarak görüyorum: Benim hikayem anlatılabilir ama tekrarlanamaz. Çünkü o hikaye artık var olmayan bir zeminde yazıldı. Bu yüzden gençlere nasihat verme hakkım yok; sadece adil olma sorumluluğum var.

O hâlde “Bize mi denk geldi?” sorusuna verilebilecek tek makul cevap şu olabilir: Evet, size denk geldi. Ama bu sizin eksikliğiniz değil. Bu çağın meselesi. Sizlerin gördüğü darbeler, savaşlar, kaos, ekonomik krizler bizim gördüklerimizden daha katmanlı. O yüzden bizlere artık o şarkının şu kısmı düşüyor: 

Kurtaracaktık olmadı
Çilemiz hâlâ dolmadı
Uymadı gitti bi' türlü
Çarşıya evdeki hesap

Belki de bu çağ, eski başarı hikayelerinden çok; daha az parlayan, daha az anlatılan ama daha gerçek dayanıklılık biçimlerini ödüllendirecek. Belki de asıl başarı, bu belirsizlikte cömert, adil, cesur ve vicdanlı bir insan olabilmekte ve kalabilmekte yatıyor.