DERİN YOKSULLUK AĞI

Hacer Foggo

Bu yazıyı kaleme alırken telefonum çaldı, Serkan adlı kâğıt toplayıcı “Çekçeğimi aldılar abla, bir daha gördüklerinde ceza keseceklerini söylediler. Çocukları okula göndermeye devam ediyorum. Her sabah yemiyorum içmiyorum, çantalarına temiz su, bir de çikolatalı ekmek koymaya çabalıyorum,” diye başından geçenleri anlattı. Serkan, İstanbul Valiliği kararıyla kâğıt toplaması yasaklananlardan sadece biri.  

Devreden yokluk

Derin yoksulluk tam da bu — Serkan’ın her gün yaşadığı durum, her gün, o günün nasıl geçeceğini, ne yiyeceğini, kirasını nasıl ödeyeceğini, bazen nerede uyuyacağını, temiz suya nasıl erişeceğini, bebeğinin altını değiştirecek bezin yenisini, çocuğuna içirecek sütü, eczaneden alınması gereken ilacın ödemesini düşünmesi ve bu düşüncelerin durmaksızın zihninde dolaşması. 

Serkan’ı tanıdığımdan beri her gün çocuklarının önüne koyacağı yiyeceği düşünüyor, her gün kirasını önümüzdeki ay nasıl ödeyeceğini ve bir de alacağı sosyal yardımları hesaplıyor. Bu “yardımlar” için de kamu kurumlarının kapılarına, yakacak ve gıda yardımı için eşi gidiyor. Eşi kovulsa, yüksek sesle konuşsalar veya “Bir daha gelme,” deseler de o kapılardan ayrılmıyor. Çocukları olduğu için söylenen hiçbir şeyi duymamaya ve sabırla o “yardımı” alıp evine dönmenin hayaliyle bekliyor — çocuklar okula gitsin de onlardan çocuklara kalan miras yoksulluk olmasın diye. Çocuklar eğitim alırlarsa ancak boyunlarındaki yoksulluk halkasından kurtulacaklarına ve özgürlüğe bir adım atacaklarına inanıyorlar.  

Serkan ve eşinin hayatında bütün bu düşüncelerin dışında başka bir şey yok, şehirdeki bir konser, sinema, gazete, akşam televizyondaki bir tartışma programı gibi. Serkan, varlıkla yokluk arasında yaşamını devam ettiriyor. Görünür değil, belki kalabalıklar arasında yanımızdan geçiyor ama fark etmiyoruz.

Derin yoksulluk nedir?

İşte tam da bu nedenlerle de derin yoksulluk insan özgürlüğünün de ekonomik ve sosyal olarak kısıtlanması demek oluyor. 2020 TÜİK Aile İstatistikleri'ne göre Türkiye’de herhangi bir gelir girmeyen evlerde yaşayan 3 milyon 276 bin çocuk var. Bu istatistik Türkiye’deki toplam çocuk nüfusunun %14,4’ünü oluşturuyor. 

Derin yoksulluğun en önemli belirtisi nesiller arası süren yoksulluk, anne-babadan çocuklarına kalan tek mirasın da yoksulluk olması anlamına geliyor. Derin Yoksulluk Ağı’nın Temmuz-Eylül 2020 tarihinde yaptığı araştırmada çocukların %13’ünü çalışmaya başladığını, %6’sında eve sadece çocukların gelir getirdiği fark ediliyor. Ailelerin %74’ü bebek maması ve bezi almakta zorlanıyor. 

Yoksulluk koşulları altında yaşayan çocuklar, gelişimlerini engelleyen ağır işlerde çalışıyor; eğitim sisteminin dışında kalıyor, gelişimleri için zorunlu olan sağlıklı besine ve temiz suya ulaşamıyor; zihinsel, fiziksel, sosyal ve duygusal gelişim alanında potansiyellerini gerçekleştiremiyor; ayrımcılığa maruz kalıyor. Bizler hak temelli yaklaşımla çalışıyoruz — yoksulluk deneyimleyen insanların “ihtiyaç sahibi” değil, “hak sahibi” insanlar olduğunu savunuyoruz. Sahada yaptığımız ziyaretlerde ailelerin evlerini kaybetme riskiyle karşı karşıya kaldıklarına tanık oluyoruz. Çocukların yalnız kalabilecekleri, ders dinleyebilecekleri ve çalışabilecekleri, kendi başlarına zaman geçirebilecekleri alanları yok.

Fotoğraf: Gürcan Öztürk

Derin Yoksulluk Ağı sahada

Saha deneyimlerimiz aynı zamanda bu kışın çok daha zor geçeceğini; günlük işlerde çalışan kişilerin açlık, evini kaybetme, temel ihtiyaçlarına erişememe gibi risklerle karşı karşıya bırakıldığını gösteriyor. Bu durum, yerel yönetimler ve devlet organlarının kriz dönemi planlarında yoksulluk ve derin yoksulluk koşullarının dikkate alınmasının gerekliliğini ortaya çıkarıyor. 

Geçtiğimiz günlerde Serkan gibi yaşayanların gerçek hikâyelerini Hikâyenin Yok Hâli kitabında kaleme aldık: “Benim tek hayalim, doğru düzgün bir evim olması. Şu andaki evim hamam böceği kaynıyor, hep rutubet. Biraz birikim yapıyoruz — 300-400 lira — açıkları kapatmaya çalışıyoruz. Mutfağın yapılması lazım. Her şey kaldı. 'Boya yapsak rutubeti gider,' diyorum ama ev çürük. Bir evim olsa ve tertemiz, ailecek girsek yaşasak, kira derdi olmasa — ikinci hayalim de çocuklarımın sonuna kadar okuması. Şimdi de okula devam ediyorlar, edecekler tabii ki. Ne olursa olsun okula gidecekler.”

Derin yoksulluk aslında bir özgürlük sorunu. Yoksullarla ilgili sadece gelir üzerinden politika geliştirmek, aynı zamanda bağımlı kılma riskini de artırıyor. Oysa temel ihtiyaçlar aynı zamanda bir sistematik eşitsizlik ve insan hakları meselesi olarak ele alındığında yoksul bir birey hayatının en erken döneminden başlayarak temel ihtiyaçlara kitlenmeyecek eşitlikçi bir politikayla “özgür” bir birey olarak yaşamına başlayabilir.