Elimizdeki Slot Makineleri: Sosyal Medya Bağımlılığı

Sabah yanı başınızda duran telefonunuzun alarmı çaldı. Birkaç ertelemeden sonra uyanabildiniz. Gözlerinizi aralayıp güne başlarken yataktan henüz kalkmadan ilk işiniz sosyal medya hesaplarınızı ve mesajlarınızı kontrol etmek oluyor mu? Ya da gün içerisinde istemli veya istemsiz Instagram, Twitter, Tiktok gibi uygulamalarda baş parmağınızı aşağı kaydırma hareketini yaparken buluyor musunuz? Sadece boş zamanlarınızda değil derste, araba kullanırken, toplantının ortasında, hatta bazen kaza ile sesli bir şekilde, yolunuz bu uygulamalara düşüyor mu?

Statista verilerine göre;

• Dünyada yaklaşık 4,7 milyar sosyal medya kullanıcısı var. 
• Dünyadaki insanların yüzde 57’si sosyal medyada günde ortalama 2,5 saat harcıyor.  
• Bir insanın yılda yaklaşık 38 günü sosyal medyada geçiyor.

Sosyal medyanın hayatımıza kattıkları göz ardı edilemez. İletişim kolaylığı, ifade özgürlüğünü arttıran ve haber almamızı sağlayan yanları en çok öne çıkan katkılarından. Örneğin, bu yazımı size sosyal medya aracılığı ile duyuruyorum. Sosyal medya aracılığı ile gezegenimizde yaşanan krizin boyutlarını sizinle paylaşıyoruz. Sosyal medyada beraber bir çıkış alanı arıyor, yorum yapıyor, beğendiklerimizi paylaşıyoruz. Yanı başımızdaki partnerimize bile sosyal medya üzerinden paylaşımda bulunuyoruz. Çalışmalar tanıdığımız insanları takip etmenin, yabancıları takip etmeye göre bizlere çok daha iyi geldiğini gösteriyor. Paylaşım yapmanın, sadece izlemeye göre daha pozitif etki bıraktığı da araştırmalarda görülüyor.

Peki, günümüzün yüzde 10’unu kaplayan ve COVID-19 pandemisiyle derinleşen sosyal medya alışkanlığımızın bağımlılık olabileceğini söylesek… 

Sigara, alkol veya kumar gibi davranışsal bağımlılıklara günümüzde ekran ve özellikle de sosyal medya bağımlılığı eklendi. Çok vakit harcadığımızı düşünüp bırakmak veya azaltmak istediğimizde kendimizi genelde başladığımız noktada buluyoruz. Tercihlerimizle, davranışlarımız arasındaki makas açıldıkça mutsuz oluyoruz. Yapılan bilimsel çalışmalarda, sosyal medyada çok fazla süre harcadığımızda depresyon ve yalnızlık duygularında artış gözlenirken özellikle kadınlarda özgüven, öğrencilerde akademik ve çalışanlarda da iş performansında önemli düşüşler kaydedildi. Toplumun tüm kesimini etkileyen bu bağımlılık, özellikle gençleri en fazla etkiliyor. 

Aslında sosyal medya bir dikkat ekonomisi. 

Sosyal medya şirketlerinin sattığı ürün bizim dikkatimiz. Bu dikkati platformda oldukça uzun süre tutmak için seçim mimarları tüketici psikolojisinden yararlanarak bağımlılık yapıcı bir şekilde düzenledi. Beynimize değişken ödüller koyan sosyal medya uygulamalarındaki tasarım, kumarhanelerdeki slot makinelerine çok benzer çalışıyor. Slot makinesinde kolu çekiyorsunuz ve ekranda simgeler değişmeye başlıyor; sosyal medyada ise baş parmağınızla aşağıya kaydırıyorsunuz, sürekli yeni içerik yükleniyor. Slot makinesinde paranızla devam ediyorsunuz, sosyal medyada dikkatinizle. Sonsuz bir içerik… İkisi de beynimize farklı aralıklarda ödüller yolluyor. Twitter’da aşağıya kaydırdığınızda tweetler yüklenmesi zaman alıyor gibi gözükse de asıl amaç değişik aralıklarla size içerik sağlamak; çünkü değişik zaman aralıklarında verilen ödüller, sabit verilen ödüllere göre çok daha bağımlılık yapıcı. Bizi problemlerden ve sorumluluklardan uzaklaştırıp anlık haz verdiği için de sosyal medyaya düşüp işlerimizi sürekli erteliyoruz. Üstelik 18 yaş altı için sigara ve alkol satın alım kısıtı veya kumarhaneye giriş yasağı varken, sosyal medyaya girmek için böyle bir bariyer yok.

Bu tasarımın bir de sosyal normlar tarafı var. 

Başkalarının neler yaptığı, hakkımızda neler düşündüğü ve diğerlerinden onay ve beğeni almamız ilk zamanlardan beri hayatta kalmak, avlanmak için sosyal bir grupta var olması gereken insan türü için önemli. Sosyal medya tam da bu evrimsel tarafımıza dokunuyor. Paylaşımlarımız beğenildi mi? Kaç kişi izledi? Başkaları ne yapıyor, ne giyiyor, paylaştığı linkte ne satılıyor? Hepsi bizi bağlayan bu zincirin parçası. Sosyal medyadaki tüketim çılgınlığı da işte böyle böyle hayatımıza ve kararlarımıza sızıyor.

Bildirimleri sessize almak, beğenileri gizlemek, son görülme özelliğini kaldırmak, zaman kısıtlaması koymak, takipteki tanımadığımız kişi sayısını azaltmak işe yarayabilen yöntemler olsa da, sorun çoğu zaman bizim yönetebileceğimizden daha derin ve karar vericilerin sosyal medya şirketlerine insanların iyi olma halini bozmamaları için belli kısıtlamalar getirmesi gerekebilir. Sosyal medyaya aktardığımız zamanın, hangi aktiviteden azaltılarak aktarıldığı da kritik rol oynuyor. Dışarıda daha az zaman mı geçiriyoruz, daha az spor yapıp, insanlarla daha az yüz yüze mi görüşüyoruz? Hepsi insanın refahı için ayrı ayrı gerekli.

Unutmayalım ki, sürdürülebilirlik sadece gezegen için geçerli bir kavram değil, insanın iyi olma halini sürdürebilmesi hepimiz için önemli. Davranış bilimine göre bir bilgiyi gözle görülür hale getirmek insan davranışını değiştirmede oldukça katkı sağlayabilir. Bu yazı ile sosyal medyanın bağımlılık yapıcı etkisini size görünür hale getirerek bu değişimin ucundan tutmayı umuyoruz.