Hayatın yeni bekleme odası: Liseyi kaybettik, peki üniversite nerede?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
Üniversite sınav sonuçları açıklandı. Tercih zamanı başladı. Evlerde telaş var. Yaz programları tercih takvimine göre güncelleniyor. Kimi haneleri sevinç kaplarken kimilerine ateş düştü. Yüzler asıldı, asılmayanlarsa ekşidi. Gençlerin önüne listeler, puanlar, başarı sıraları, tercih robotları, tanıtım çadırları, burs vaatleri, kontenjan tabloları serildi. Herkes aynı soruyu soruyor: Neresi olur? Hangi bölüm gelir? Hangi meslek?
- Gençlerin bugün girmek, yükselmek, yerleşmek istedikleri “makam” neresi? Hayatın bekleme odası mı, iş başvurusu yapanlar kulübü mü, diploma pazarı mı, yoksa çoktan içi boşal(tıl)mış ama imgesi sürekli parlatılan bir sahne mi?
“Olgunluktan itaate: Liseyi ne zaman kaybettik?” başlıklı yazıda liseyi, çocukluktan geleceğe uzanan kayıp eşik olarak düşünmüştük. Lisenin gençlerin bedenlerini, düşüncelerini, ilişkilerini, kamusal sorumluluklarını deneyerek kişileştikleri güvenli olgunlaşma alanı olması beklenirken, gençlerin üniversite sınavı için dört yıl bekletildikleri "yarı-açık bir hapishane"ye dönüştürüldüğünü söylemiştik. Şimdi aynı soruyu üniversite için sesimizi biraz daha yükselterek soralım: Üniversite, belirli bir alanda kazanılan formasyon mu, yoksa ertelenmiş hayatın yeni bekleme odalarından biri mi?
Üniversite nedir?
Bu yazı ile muradım, tam da tercih haftasında gençlerin ve ailelerin önüne konan o parlak katalogların, tanıtım filmlerinin, burs vaatlerinin, meslek hesaplarının arkasındaki soruyu sormak: Üniversite nedir?
Etimolojik olarak “üniversite” sözcüğüne çeşitli anlamlar yüklenir: Evrensellik, bütünlük, hakikatin birliği. 1933 öncesi üniversite yerine kullandığımız “darülfünun” da benzer biçimde bilimlerin evi, bilimlerin birlikteliği anlamına gelir.
Üniversite; binaya, kampüse, bölüme, kontenjana ya da diplomaya indirgenemez. Hakikat arayışının kurumsal makamı; bilginin, yöntemin, kuşkunun, itirazın ve sahici karşılaşmaların topos'udur. Bir kurumun üniversite olup olmadığı, içinde yer alanlara düşünme, söz alma, kendini ortaya koyma, özneleşme, politikleşme imkanı verip vermediğiyle ölçülür.
Oruç Aruoba, “Üniversite’nin Ölümü” adlı yazısını 21 Kasım 1981’de yazdığında, 12 Eylül cuntasının 6 Kasım 1981’de kurduğu YÖK henüz 15 günlüktü; yani kırkı bile çıkmamıştı. Aruoba, özerkliği elinden alınan kurumların öleceğini görmüştü. Üniversitenin oksijeni özerkliktir. Düşünme hakkıdır. Akademik özgürlüktür. Bu damarlar kesildiğinde geriye tabela kalabilir ama üniversite ölür.
Tam da bu nedenle tercih haftasında asıl mesele, bölüm seçmeyi neden iş seçmek sandığımızdır. Çünkü tercih meselesi, yerleşme ile birlikte genç insanın dünyayla hangi bilgi, hangi yöntem, hangi formasyon üzerinden ilişki kuracağı meselesidir.
Ama buraya bir günde gelinmedi. Üniversitenin sokulduğu yolda, “istikrarlı” biçimde uygulanan politikaların sürekliliği var. Kurumların içi bir anda boşalmaz; önce kavramı aşınır, sonra dili değişir, ardından ritüelleri kalır, sonunda ritüellerin gerçeğin kendisi sanıldığı oyuncusuz, hikayesiz boş sahneye dönüşür. Buna da tiyatro denemez.
Ebedi öğrenciden ebedi pazarlamacıya
Bugün üniversite dediğimiz olguya bakalım. Yüzlerce öğretim üyesinin, öğretim görevlisinin, asistanın işten atıldığı; kamu üniversitelerinde sözleşmelerle prekaryalaştırılan; vakıf üniversitelerinde “sarı zarf” endişesiyle yaşayan; performans kriterleriyle yayın yapmaya zorlanan; üniversiteye gelir getirecek projeler peşinde koşturulan; tercih zamanı geldiğinde pazarlamacı koltuğuna oturtulan akademik öznelerden söz ediyoruz. Hocaların “eternal student”, yani ebediyen öğrenci olmaları beklenir ama bizde hocalardan giderek “eternal marketer”, yani ebediyen pazarlamacı olmaları isteniyor.
Basına, akademik tartışmalara yansıyan Bozkurt Güvenç olayı, bu dönüşümün en çıplak fotoğraflarından biridir. 70 yılını akademiye, antropolojiye, okumaya, öğrenmeye ve öğretmeye vermiş bir hocanın doktora öğrencilerinden temel metinleri okuyup tartışmalarını istemesi üzerine aldığı cevap şudur: “Hocam, biz buraya kitap okumaya değil, diploma almaya geldik.” Ardından yönetimin hocaya öğrencilerin “velinimet” olduğunu hatırlatması, yalnızca münferit bir kabalık değildir. Bir anlayışın fotoğrafıdır. Öğrenci kitapla, kaynakla, kavramla, yöntemle karşılaşmak istemiyor; diploma almak istiyor. Kurum da hocayı hakikat arayışının taşıyıcısı olarak değil, ücret karşılığı hizmet veren memnuniyet görevlisi olarak görüyor.
- O hâlde şu soru kendini kaçınılmaz biçimde dayatır: Bu olayın yaşandığı yere üniversite denebilir mi?
Bu soruyu sorarken bütün bu yapısal sorunlara, hukuksuzluklara rağmen işini layıkıyla yapmaya çalışan hocaları yok saymıyorum. Öğrencisiyle bağ kuran, dersini ciddiye alan, okuyan, yazan, düşünen, gençlerin zihninde kıvılcımlar yakmaya çalışan insanlar var. İyi ki varlar. Ama değirmen tez zamanda pek çoğunu öğütüyor; öğütülmek istemeyenler de akademik özgürlüklerin olduğu ülkelere gidiyor.
KONDA ile Bi’ Dünya Kıvılcım Derneği’nin beyin göçü araştırması da bu gidişin yalnızca maaş ya da kariyer meselesi olmadığını gösteriyor. Türkiye’den ayrılan yüksek eğitimli insanların büyük kısmı yurdundan uzakta yaşadığı ülkeyi “özgürlük” ve “umut”la tarif ediyorsa istihdam yanında hukuka, demokrasiye, akademik özgürlüğe, yaşanabilir geleceğe de ihtiyacımız var.
- Bugün üniversite, merkezî iktidar, piyasa ve diploma fetişizmi dediğimiz ittifak hâlinde işleyen hegemonya altında nefes almaya çalışıyor.
Merkezî iktidar, üniversiteyi kendine tabi kılmak istiyor. Rektör atamaları, akademik özgürlüğün daraltılması, Barış Akademisyenleri’nin ihraç edilmesi, üniversitelerin bir gecede kapatılıp üç gün sonra yeniden açılması, unvanların, statülerin, kurumsal güvencelerin kararnamelerle askıya alınabilmesi bunun en somut göstergeleri. "Prof. Dr." unvanı hukuksuzca elinden alınıp lise mezunu statüsüne düşürülen bir bilim insanı karşısında kurumun ne yapacağını bilememesi, adı üniversite olan yapının fiiliyatta nasıl bir kırılganlık içinde olduğunu gösteriyor. Hukuken adı üniversite olan her yapının fiilen üniversite olduğunu varsaymak, bugünün hakikatini görmemek olur.
Piyasa baskısıyla hakikat arayışı arasında
Piyasa, üniversiteyi başka türlü boğuyor. Vakıf üniversitelerinde akademik emek güvencesizleşiyor. Hocalar ders saatiyle, öğrenci memnuniyetiyle, proje getirisiyle, tanıtım katkısıyla, görünürlük performansıyla ölçülüyor. Tercih dönemlerinde bölüm anlatmak ile müşteri ikna etmek arasındaki çizgi giderek siliniyor. Üniversite, kendini pazar payı arayan bir işletme gibi görüyor. Öğrenciye yurttaş, genç, düşünen özne, araştırmacı adayı olarak değil; ödeme gücü, sıralama puanı, kayıt potansiyeli olarak bakılıyor.
Piyasacı akıl, üniversite ile birlikte mesleklerin iç düzenini de belirlemeye başladığında mesele daha da derinleşiyor. Toplum çocuk hekimi bulmakta zorlanırken genç hekimlere “Estetik alanına yönel, orada para var” deniyorsa sorun yalnızca bireysel tercih değildir. Piyasa, toplumsal ihtiyacı değil kârlılığı pusula yaptığında, meslek fikri içeriden aşınır. Oysa meslek, para kazanma yanında toplumsal ihtiyaca ehliyetle, yöntemle ve etikle cevap verme sorumluluğudur da.
“Meslek etiği” dediğimiz kavram tam da buradan doğar. Her meslek, sahibine yetki ile birlikte sınırlar da verir. Bir hekimin, hukukçunun, mühendisin, akademisyenin, öğretmenin mesleğini icra ederken yapması beklenenler kadar, asla yapmaması gerekenler de vardır. Kamuoyuna “yenidoğan skandalı” olarak yansıyan olayın hepimize hatırlattığı şey budur: Teknik bilgi, etik formasyonla birleşmediğinde meslek olmaktan çıkar; kendinden hayata hizmet etmesi, yaşatması beklenen ehliyet, piyasa aklının elinde yıkıcı bir araca dönüşüp para için bebekleri öldürür.
Diploma fetişizmi ise bütün bu düzenin meşruiyetini sağlıyor. Bourdieu’nün kavramıyla diploma sembolik sermayeye dönüşüyor. Üniversite, bölüm, kampüs, İngilizce program, çift diploma, yurt dışı bağlantısı, burs oranı, mezun ağı… Hepsi birer statü göstergesi hâline geliyor. Sınavlarda alınan derecelere göre sınıflar konsolide ediliyor. Statükonun yerleşik sınıf geçirimsizliği, “fırsat eşitliği” retoriğiyle örtülüyor.
Diploma elbette önemsiz değildir. Bir alanın eğitiminden geçtiğinizi, belirli bir formasyonu edindiğinizi, ona emek verdiğinizi gösteren akredite bir belgedir. Sorun, diplomanın bu süreçlerden koparılıp kendi başına arzu nesnesine dönüşmesidir. Belge, sürecin tanığı olmaktan çıkıp sürecin yerine geçtiğinde, diploma son model bir cep telefonu gibi statü nesnesine dönüşür. O zaman öğrenme, akranlaşma, ağdaşma, bir mesleğin zihniyetini, ethos'unu edinme, kavramla ve yöntemle yoğrulma arka planda kalır; geriye satın alınmak istenen arzu nesnesi belge kalır. Belge satın alınabilir hâle geldiğinde diploma yanında meslek de anlamsızlaşır, itibarsızlaşır; bu da o mesleğin öznelerine olan güveni sarsar.
Üniversite sınavı neyi ölçüyor?
Sınav sonuçları üzerinden kategorileştirmelere bayılıyoruz. Gençleri puana, sıraya, yüzdelik dilime, başarı tablosuna yerleştiriyoruz. Oysa soru basit: Bu sınavlar neyi ölçüyor? Zekayı mı, akademik başarıyı mı, merakı mı, düşünme yeteneğini mi, yoksa ailelerin ekonomik, kültürel ve sosyal sermayesini mi? Gençlerin önüne “Sen şu sıradasın, şu kadar edersin, şuraya girebilirsin” diye kadere dönüştürülmüş bir kariyer planı koyuyoruz. Sonra da buna “objektif ölçme” diyoruz.
- İşte çocuklarımızı tıkmaya çalıştığımız, geleceklerini garanti altına alacaklarına inandırdığımız o yüce kapının arkasındakiler bunlar. Bunlar tek tek skandal başlıkları değil; üniversite fikrinin nasıl aşındığını gösteren yapısal belirtiler. O yüce kapının arkasında, hayal ettiğimiz, adına üniversite dediğimiz kurum hâlâ var mı?
Tercih döneminde gençlere en sık söylenen cümle şudur: “İyi düşün, mesleğini seçiyorsun, hayatının en önemli seçimi…” Öte yandan bölüm seçmekle meslek seçmek, meslek seçmekle de iş seçmek bir ve aynı şey değildir.
İş, belirli bir kurumda, sektörde, pozisyonda, belirli becerilerle, araçlarla yapılan faaliyettir. Meslek ise formasyon, ehliyet, yöntem, sorumluluk ve etik demektir. İş geçimle; meslek, insanın dünyayla kurduğu tanımlı ilişkiyle ilgilidir. İş değişebilir, sektör değişebilir, kullanılan araçlar değişebilir ama meslek, insana neyi, nasıl, hangi ilkeye göre yapıp yapamayacağını söyleyen pusuladır. O nedenle lisanstan söz ederiz: Lisans, bir alana giriş iznidir.
Burada orta ve alt gelir gruplarının üniversiteyi iş bulmanın, güvenceli bir hayata yaklaşmanın, sınıf atlamanın olanağı olarak görmesini küçümsemek gibi bir niyetim yok. Bilakis, geçimini emeğiyle sağlayan herkes için üniversite tercihi aynı zamanda ekmek, kira, yol, yurt, kitap, aileye destek, işsizlikten kaçış ve geleceğe tutunma meselesidir. Üniversiteyi yalnızca hakikat arayışı olarak anlatıp bu maddi zemini görmezden gelirsek iyi niyetli ama sınıfsal olarak sığ bir romantizme düşeriz. Mesele, gençleri yalnızca iş piyasasının dar koridorlarına hapsetmeden, iş ile meslek arasındaki farkı görünür kılmaktır.
Bir alanı ya da bölümü disiplin kılan şey de yöntemidir. Hukuk, avukatlıkla özdeş değildir; ne avukatlığa ne yargıçlığa indirgenebilir; dünyayı hak, norm, adalet ve hukuk doktrini üzerinden düşünme, yorumlama; mühendislik, maddeyle, enerjiyle, sistemle, ölçüyle ve sorumlulukla ilişki kurma; tıp, beden, kırılganlık, bakım, yaşam ve ölüm bilgisiyle karşılaşma; felsefe, kavramı bağlamı içinde ilgileriyle görmeyi öğrenme, anlam dağarımızı sürekli güncelleme uğraşı; sanat, dünyayı başka türlü görmenin, duymanın, sezmenin ve ifade etmenin yoludur. Bu yollar biraraya gelir, hayat olur. Biz de o hayat içinde nefes alırız.
Bugünün diliyle söylersek iş hayatı gençlerden hard skills ve soft skills ile toolset yani teknik ve beşeri beceriler ile kullanılan araçlara hâkimiyet istiyor. Bunlar kuşkusuz önemli. Ama bu becerilerle neyin yapılıp neyin yapılamayacağını belirleyen şey mindset, yani formasyondur. Üniversiteden asıl beklenen de budur: Araç kullanma becerisinin hangi amaçla, sınırla, sorumlulukla tasarruf edebilecek mesleki zihin.
- Bu yüzden tercih meselesi, yalnızca “Ne olacağım?” sorusu değildir. “Hangi sorularla yaşayacağım?”, “Hangi yöntemle düşüneceğim?”, “Hangi bilgilerle dünyaya bakacağım?”, “Hangi alan bana dünyayla ilişkimi genişletme olanağı verecek?”, “Dünyayla, yaşamla hangi formasyonu giyinerek ilişki kuracağım?” sorusudur.
Bugün tercih kılavuzlarında ne bu sorular ne de yanıtları var. Kılavuzlar, tıpkı katalog ya da menü gibi puanlar, başarı sıraları, burs oranları, ücretler, kampüs fotoğrafları, yurt olanakları, mezun istihdam oranları ile dolduruluyor. Ama içinde “uni-versitas”ın “hakikat”i yok. Üniversitenin genç insana nasıl bir formasyon kazandıracağı, onu nasıl bir insana dönüştürebileceği yok.
Gençler ne istiyor?
Peki gençler bu belirsizlik içinde neyi arzu ediyor? Halkımızın, lise öğrencilerinin, ailelerin arzu ettiği, “yatırım” yaptığı bu varlık nedir? Gençlerin arzu ettikleri şey üniversite mi, yoksa üniversite imgesi mi? Ailenin evinden çıkmak mı? Bir başka şehirde aileden uzakta nefes almak mı? Farklı deneyimler yaşamak mı? Dünyayı tanımak mı? Sınıf atlamak mı? Kendi hayatının dümenine dokunabilmek mi?
Belki de gençler üniversiteden önce hayatı, senelerdir içinde tıkıldıkları, yaşamlarıyla özdeşleşen o bekleme odasından çıkmayı arzuluyor. Kendi sabahını, gecesini, arkadaşlarını, itirazını, yanılgısını, aşkını, kederini, yolunu arzuluyor; bütün insanlar gibi... Biz ise bu arzunun önüne bölüm listesi koyuyoruz.
Bütün bunları işlerin, sektörlerin, araçların ve beceri setlerinin hızla değiştiği bir dünyada konuşuyoruz. Bugün var olan pek çok işin önümüzdeki yıllarda dönüşeceğini, bazılarının ortadan kalkacağını, bugün adını bile bilmediğimiz yeni işlerin ortaya çıkacağını biliyoruz. Böyle bir istihdam ekosistemine gençleri yalnızca dar bir iş tanımıyla hazırlamak mümkün değil. Üniversitenin değeri tam da burada ortaya çıkar: Genç insana tek bir işe sıkışmayan, değişen koşullara uyum sağlayabilen ama etik pusulası da olan formasyon kazandırmak.
Bu yüzden üniversite meselesi akademiyi aşan ontolojik, epistemolojik, etik ve politik bir olgudur. Şapkamızı önümüze koyup hakikati söyleme cesareti gösterelim; çünkü hakikat özgürleştirir. İşin retoriğini bir yana bırakıp tel tel dökülen bu kurumsuzlukla yüzleşelim. Adı üniversite olan her yer, gerçekte üniversite değildir. Satılık diplomalar, nepotizm, tabela üniversiteleri, akademik güvencesizlik, rektör atamaları, kayyımlar, öğrencinin müşteriye, hocanın pazarlamacıya, bilginin ürüne, diplomanın sembolik sermayeye dönüşmesi, içinde yer aldığımız büyük resmin trajik yanını göstermeye yeter; kuşkusuz yüzleşmekten kaçınmayanlar için.
Yazının içimizi karatması değil niyetim. Bilakis hayatımızın ana taşıyıcılarından olan üniversite kavramı aşındırılsa da, ağır yaralı olsa da bütünüyle yok olmadı. Kimi sınıflarda, kimi hocaların inadında, öğrencilerin itirazında, merakında, dışarıdaki kirli ilişkileri paranteze alan akademik ve öğrenci dostluklarında, özgür tartışmaların açtığı kılcal damarlarda nefes alıyor.
- Kavram aşınsa da ona duyduğumuz ihtiyaç canlı. Gençlerin erteledikleri hayatı deneyimledikleri, insanlaştıkları, dünyaya dair tavır geliştirdikleri, beceri seti, düşünme biçimi, formasyon edindikleri kurumsal anlamda kavramın altını dolduran üniversite olanaklıdır. İhtiyacımız, yönümüz, kutup yıldızımız hâlâ özerk üniversitedir.
Maddi tarih bilincimden süzülen inancım o ki, yaşama arzularıyla hayata hazırlanan gençler, bizim yağsız tereyağına dönüştürdüğümüz, adı kalmış ama tadı çoktan kaçmış bu kurumları; meraklarıyla, dostluklarıyla, itirazlarıyla, hayatı anlama, anlamlandırma iştahlarıyla, heyecanlarıyla yeniden canlandıracaklardır.
Çünkü hiçbir şey, hayatta kendine yer açmak isteyen gençlerin yaşama arzusuna galebe çalamaz.










