Hesap sormanın etik ve politik anlamı: Bir hayat ne zaman gerçekten bizim olur?

AngstHer cumartesi iklimden sağlığa, modadan psikolojiye yeni dünyanın anksiyete yaratan konularına serinkanlı bir mesafeyle çözümler sunuyoruz.
"İnsan sorar, tanrı susar."
Aristokles
Her şeyin ses hızını aşarak aktığı bu esrik değişim denizinde beynimiz, tanık olduğu evrenin resmini çekmekte zorlanıyor. Hızın yarattığı bu bilinç bulanıklığında algımızın kapılarını aralamak için uygarlığın en kadim sorularını sormaya bugün her zamankinden daha çok ihtiyacımız var: Sahi nedir bu yaşadıklarımız? Ben kimim, neredeyim, niçin yaşıyorum?
Her kuşağın daha doğar doğmaz kucağında bulduğu temel sorular üzerine yeniden düşünmek zamanı! Uygarlık, insanlığın "elmayı yedikten sonra" sorduğu bu üç temel soruya verilen yanıtların toplamıdır. Nefes aldığımız sürece baki olan bu sorulara yanıt aramaya devam edeceğiz. Türkçesiyle felsefe yapmaya.
Ancak bugün bu sorular "acil" bir nitelik kazandı çünkü kimliğimiz, varoluşumuz artık yalnızca kişisel iç hesaplaşma değil; toplumsal, ekonomik ve ekolojik kırılmaların ortasında şekilleniyor. İnsan aklı boşluk kabul etmez; bunca adaletsizliğin, olup bitenin nedeni, sorumlusu olmalı. Öyleyse soruyu büyütelim: Bunca karmaşanın ortasında biz tam olarak neredeyiz? Bu çoklu krizler çağında bulunduğumuz yerin hesabını kim verecek, o hesabı kim soracak?
Özne krizi ve donmuş bilinç
Bugün "kim olduğumuz" sorusu, güvencesizliğe dayanma kapasitemizle yanıtlanıyor. Prekaryalaşma artık istisna değil, yerleşik bir norm. Bu iklimde insanın “saygı” gördüğü alan giderek daralıyor; yurttaş olduğu için değil, ancak tüketebildiği ölçüde "müşteri" olarak muhatap alınıyor. Özneleşme tüketim kapasitesine bağlandığında bilinç, “Kimim, ne yapıyorum?” sorularından “Ay sonu gelir mi?” kaygısı altında katlanarak itaatkarlaşıyor.
- Katlanan hesap sormaz, yalnızca uyum sağlar, uyum sağladıkça da istismara açıklığı artar.
Yaşadığımız dönemi, zaman dilimi yanında bilinç hâli olarak da tecrübe ediyoruz. Bugünün Zeitgeist’ı, neoliberal retorikler aracılığıyla bize her şeyin hep böyle olduğunu, başka türlü olamadığını, alternatifsizliği yanılsamalar yaratarak aşılıyor. Her çağ, insanlara dünyayı nasıl kavrayacaklarını fısıldar; neyin “normal”, “kaçınılmaz”, “hayalcilik” sayılacağını belirler. Çağımız şu cümle ile özetlenebilir: Dün yok, yarın belirsiz, şimdi ise değiştirilmez.
Bu duygu kendiliğinden oluşmaz. Statüko, “Başka yol yok” sloganını sürekli canlı tutar, kulaklara kesintisiz biçimde üfler. Böylece hakikat(imiz)e dönüşür. Alternatif düşünme becerisi, gerçekçilikle değil, saflıkla, romantiklikle ya da tehlikeyle özdeşleştirilerek küçümsenir. Böylece özgürleştirici itiraz marjinalleştirilir. Çelişkiyi görerek dönüş(tür)me anlamına da gelen diyalektik, bilinçten yavaş yavaş silinir. Tam da bu noktada, donmuş bilinç ile yaşadığımız hayat arasındaki gerilim görünür hâle gelir.
Öte yandan, hesap sorma iradesinin önündeki en büyük engel, gündelik hayatta sığınakmışçasına kullanılan "Yapacak bir şey yok" cümlesidir. Bu ifade, felsefi bir teslimiyetten ziyade, Sartre’ın deyimiyle "kötü inanç" örneğidir: Yani insanın özgürlüğünden, sorumluluğundan kaçmak için kendine söylediği bir yalan. Martin Seligman’ın tanımladığı "öğrenilmiş çaresizlik" hâli, bugün dijital hapishanelerde iradenin kireçlenmesine ve "etik bir anesteziye" dönüşmüş durumdadır.
Kral çıplak
Bugün tabloyu görmek için karmaşık analizlere gerek yok; gündelik hayat yeterince konuşkan: Kral çıplak! Asgari ücret, açlık sınırının altında; emekliler, ömür boyu çalışmanın ardından geçici konaklamalara, gecelik odalara sıkışıyor. “Millî gelir artıyor” denirken, mutfaktaki tencere daha geç kaynıyor. Kağıt üzerinde büyüyen ekonomi, gerçek hayatta daralan bir yaşama tercüme ediliyor.
Sosyal adaleti sağlamak iddiasındaki vergi politikası da bu çelişkinin parçası. Gelirinin neredeyse tamamını harcasa da temel ihtiyaçlarını karşılayamayanların omzuna dolaylı vergiler yüklenirken, sermaye skalasında bulunanlar için istisnalar, aflar ve muafiyetler sıradanlaşıyor. Bir yanda dolar milyoneri sayısı artıyor; diğer yanda “orta sınıf”, erişilmez bir efsaneye dönüşüyor. Onlarca milyon, derin yoksullukla "terbiye" ediliyor. Gençlerin büyük kısmı, geleceği burada kurmaktan çok, kaçarak kurtulmanın yollarını arıyor.
Üstelik mesele yalnızca ekonomiyle sınırlı değil. Hukukun işlemediği, mahkeme kararlarının uygulanmadığı, anayasal güvencelerin askıya alındığı bu anti-hukuk zeminde, adalet duygusu da aşınıyor. Kuralların var olduğu ama herkes için geçerli olmadığı bu düzen, insanlarda sessiz ama derin bir sezgi yaratıyor: Burada bir şeyler yanlış. Tam da bu noktada soru kaçınılmazlaşıyor:
- Bu tablo tesadüf mü? Yoksa birilerinin kararlarının, tercihlerinin ve sorumluluk almaktan kaçışının sonucu mu? Eğer ortada bir sonuç varsa, bu sonucun bir de hesabı olmalı. Bu hesap nasıl görülecek? Peki bu hesabı kim, soracak?
Hesap sormak ne demek?
“Hesap sormak” çoğu zaman öfkeyle, bağırmayla, hatta intikamla karıştırılır. Oysa hesap sormak, duygusal bir boşalma değil; etik bir hatırla(t)madır. Basit ama güçlü bir cümleyle ifade edilebilir: “Yaptığının farkındayım ve bunu onaylamıyorum.” Bu cümle, ne şiddet içerir ne de linç çağrısıdır; aksine, birlikte yaşamanın asgari koşulunu hatırlatır.
Hakkını aramak, insan olmanın bir lütfu değil; sorumluluğudur. Çünkü özsaygı aşındıkça, insana her şey yaptırılabilir. Kişi kendini değersiz hissettikçe, maruz kaldığı haksızlığı “kader”, “şanssızlık” ya da “olağan” olarak kabullenmeye başlar. Oysa insan, kişileştikçe yani etik bir özneye dönüştükçe sınır ihlallerini fark eder, sessiz kalmaz, uyarır.
Michel Foucault’nun epimeleia heautou dediği “kendilik kaygısı” tam da burada anlam kazanır. Kendilik kaygısı, insanı sarsan, kendine getirici, sürekli endişeye sevk edici bir ilkedir. Kendilik kaygısı; hayatın sesini duymak, parçası olduğumuz topluluğa ve gezegene karşı sorumluluğumuzu fark etmek, bu sorumluluğun gereklerini yerine getirme becerisi olan kişiye giden yolun taşlarını döşer.
Bu “Kendini tanı!” düsturunun da temelidir. Bir başka deyişle kendilik kaygısı taşıyarak kendini tanıma yönünde çabalayan insan, haksızlık karşısında susmayı bir seçenek olarak görmez. Bilakis parrhesiastes’a yani hakikati söyleme cesareti gösteren özneye dönüşür. Foucault bu kaygıyı, Antik Yunan’daki parrhesia yani "hakikati söyleme cesareti" ile birleştirir. Kendilik kaygısı, kişiyi risk alarak asimetrik ilişki içinde olduğu egemenin yüzüne hakikati haykıran özneye dönüştüren başlangıç momentidir.
Bilinç, doğuştan verilmiş sabit özelliklerden çok zamanla kurulur. Hesap sormak da bu oluşumun etik zamkı ya da harcıdır. İnsan, hesap sordukça kendini ciddiye alır; kendini ciddiye aldıkça “öteki” tarafından tanınır, böylece özneleşir. Ancak özneleşen kişi, olup biteni “başına gelenler” olarak değil, değiştirilebilir olarak görür. Bu bilincin kendisi umuda içkindir, umut da yaşamaya.
Pozitif barış ya da toplumsal bağışıklık
Hesap sorulmadığında haksızlık norm hâline gelir. “Yapanın yanına kâr kalır” duygusu, tek tek kişilerin adalet inancını aşındırır; zamanla bu aşınma, toplumsal dokuyu çözer. Bu durum, anomi kavramıyla açıklanır. Anomi, basitçe kuralsızlık değildir. Toplumsal bağların zayıfladığı, normların anlamını yitirdiği bir çözülme halidir. Kuralların yalnızca güçlüler için esnetildiği, zayıflar içinse prangaya dönüştüğü bir sistem çürümesidir. Hukuk kağıt üzerinde varlığını korur ama gündelik hayatta işlemez.
Anomi, toplumun bağışıklık sistemini zayıflatır. Nasıl ki bağışıklık sistemi çöken bir beden en ufak enfeksiyon karşısında kırılganlaşırsa, hesap sorma mekanizmaları tıkanmış bir toplum da keyfiyete, istismara ve şiddete açık hâle gelir. Sokakların çetelere kalması, kurumların itibarını yitirmesi, yargının pazarlık konusu edilmesi tesadüf değildir. Bunlar, hesap sorma kaslarının felç olduğu iklimin kaçınılmaz sonuçlarıdır.
Bu noktada Johan Galtung’un “pozitif barış” kavramı, düşünme yolumuzu aydınlatabilir. Bu kavram, çatışmanın yokluğunu değil; adaletin ve hakkaniyetin sürekliliğini imler. Hesap sorulmayan bir toplumda görülen sükunet, gerçek bir barış değil; yalnızca geçici bir sessizliktir. Çünkü adaletin olmadığı yerdeki sessizlik, çoğu zaman bastırılmış büyük gerilimin habercisidir.
Gerilim anlarındaki krizleri özgürlüğe tercüme edebiliriz. Özneleşme pratiği olarak Daniel Blake’in çığlığı yol gösterici olabilir. Hesap sormak, özü gereği devredilemez. Sözleşmeyle mahkemelere devredilen haklarımızın egemenlerce nasıl tasarruf edildiği açık. Kurumlar, devletten kamunun tasarrufuna alınarak toplumsallığın ihtiyaç duyduğu meşruiyet sağlanabilir. Kurumların egemen tarafından gasp edildiği rejimlerde, insan "özne" olmaktan çıkıp bir "nesneye" indirgenir. Ken Loach’un I, Daniel Blake filminde bu süreci sarsıcı bir şekilde izleriz.
Devlet bürokrasisinin "dosya numarasına" indirgediği Daniel Blake, sistemin görmeyerek, tanımayarak nesneleştirdiği bir noktada duvarlara adını yazarak hesap sorar: “Ben bir müşteri ya da dosya numarası değilim. Ben insanım, yurttaşım.” Bu eylem, her türlü nesneleştirme çabasına karşı “buradayım” diye hesap soran insan iradesinin en onurlu çıkışıdır.
Sonuç olarak bu yazının asıl muradı şudur: Hesap sorulmayan toplumda hukuksuzluk istisna değil, norm olur. Norm hâline gelen hukuksuzluk, eninde sonunda herkesin hayatına sızar, hayatı yaşanabilir olmaktan çıkarır. Hesap sormak, yalnızca bir hak arayışı değil; barış içinde özgür, yaşanabilir bir hayatın sigortasıdır.
Hesap sormak: Hayatın sesine can olmak
Hesap sormak, bağırmak değil; susmamayı seçmektir. "Neden?" diye sorarak başlayan bu süreç, sınırların ihlal edildiği yerde “Yaptığının farkındayım ve bunu onaylamıyorum” diyebilme cesaretidir. John Dewey’in işaret ettiği gibi eğitimin nihai amacı, itaatkarlığı reddedip kendini ortaya koyabilen, eşit ilişki kuran özgür insanlar yetiştirmektir. Bu insan, hesap soran, kendilik kaygısı yaşayan, kendi yaşamının öznesi olabilen insandır.
Türkiye’de hesap sormanın bedelini ödeyenleri de biliyoruz. 11 Ocak 2016’da barış talep eden bir metne imza atan Barış Akademisyenleri’nin başına gelenler, bu ülkede “hesap soranlara” ne yapıldığının hafızasıdır. KHK’larla işlerinden edilen, pasaportlarına el konulan, mesleklerinden koparılan insanların çalınan hayatları “dağılmş pazaryeri” gibi hâlâ ortada. Bu ve benzeri örnekler, bizi susmaya değil; tam tersine, hesap sormanın neden hayati olduğunu anlamaya çağırır: Kurumları egemenin elinden kamunun tasarrufuna almaya.
Zamanın ruhu (Zeitgeist), neoliberal bir hız ve bulanıklık içinde bizi yurttaşlıktan çıkarıp yalnızca tüketim kapasitesiyle değer gören birer "müşteriye" indirgerken, alternatif düşünme yetimizi felç ederek bilincimizi donduruyor. Kuralsızlığın norm hâline geldiği bu anomi ikliminde, haksızlıkları "kader" gibi kabullenmek toplumsal bağışıklık sistemimizi çökertiyor.
Oysa gerçek bir pozitif barış, ancak adaletin sürekliliğiyle mümkündür. Foucault’nun işaret ettiği kendilik kaygısı (epimeleia) ile hayatın sesini duymak, bizi risk alarak hakikati haykıran birer parrhesiastes'a dönüştürürken tıpkı Daniel Blake’in onurlu çığlığında olduğu gibi, "Yaptığının farkındayım ve onaylamıyorum" diyerek hesap sormak, pasif bir kurban olmaktan çıkıp özneleşmenin, hayatı yeniden ortak bir mesele kılmanın sakin ama en devrimci yoludur. Çünkü her zaman yapacak bir şey vardır.










