Hikaye çok, gerçek az: Alkış ekonomisinin gölgesinde performans

Günümüzün yükselen değeri, doğrusunu bilip yanlışını yapmak. Hikaye çok ama gerçek az. 

Yakın zamanda otobüste, ön koltukta oturan bir baba ile kızının sohbetine kulak misafiri oldum. Kulak misafirliğinin tanımı bende şudur: İstemeden ya da isteyerek tanımadığın insanların sohbetini dinlemek. Özellikle toplu taşımada çokça karşılaşırız. 

Dinlerken kafanda yorumlar yaparsın, çözümler üretirsin. Bazen sohbete katılmamak için kendini zor tutarsın. Özellikle bildiğin veya sevdiğin bir konu hakkında bir sohbet dönüyorsa…

Kız babasına sordu: 

“En sevdiğin iki yemek ne?”

Babası “Sana söylemiştim” dedi. “Biri balık, diğeri köfte.” Bu kez baba sordu: 

“Peki seninki hangisi?” 

Kız hiç düşünmeden cevap verdi:

“Makarna ve bezelye.” 

Baba gülümsedi:

“Bezelye diyorsun ama yerken seni pek görmüyorum.”

Kız birtakım cevaplar vermeye çalıştı ama baba gülümsedi. Bahsettiğim baba 40’lı yaşlarında, yabancı biriydi. Kız ise 6-7 yaşlarında…

“Bizde olsa muhtemelen aferin deyip geçerdik” diye düşündüm. Sohbeti kafamda evirip çevirirken kızın bu cevabı bana günlük hayatta hepimizin yaptığı küçük ama çok tanıdık bir şeyi hatırlattı. 

• Sevdiğimiz şey, doğru olanı anlatmak değil, puan alacak cevaplar vermek. Doğru cevabı değil, alkış alacak cevabı vermeyi tercih ediyoruz. Doğru cevabı eğip bükerek bizi dinleyen hedef kitlenin mutlu olacağı cevaplar üretmek istiyoruz.

Çocukluğumda Barış Manço’nun tüm ailelerin seyrettiği 7’den 77’ye adlı bir programı vardı. Manço, programa katılan her çocuğa “En sevdiğin yemek ne?” diye sorardı. Çocuk “Ispanak” dediğinde orkestradan coşkulu bir ses yükselir, alkış kopardı.

Alkış almak hepimiz için önemli

Alkış almak hepimiz için önemli. Ama gerçekten yaptığımızda bir anlamı var. Her gün ıspanak yediğimizi söyleyip yemediğimizde ne kendimize ne de çevremize iyi bir örnek olabiliyoruz. 

Bugün giderek bulaşıcı hâle gelen bir alışkanlık var: Doğrusunu bildiğimiz hâlde uzun ve zor yolu değil, kısa ve kolay olanı seçmek. Somut çıktı ve rakamlar yerine, “hikaye satmayı” tercih ediyoruz. Sadece kurumsal hayatta değil, aile içinde bile nötr durumları, hatta başarısızlıkları iyi bir hikayeye dönüştürme becerisi geliştirdik. Masallaştırıyoruz, parlatıyoruz ve anlatıyoruz.

Üniversitelerde, konferanslarda, yönetim kurullarında en kötü işlerimizi başarı hikayesi gibi sunuyoruz. Özgeçmişimize yazıyor, sonra anlata anlata kendimiz de inanmaya başlıyoruz. İş dünyası, bu konuda politikacılardan epey etkilenmiş durumda. Doğrusunu bilsen bile hangisi daha olumlu etki yaratacaksa ona inanarak anlatmak prim yapıyor. Böylece kendimizi, ailemizi, çevremizi, hatta ekip arkadaşlarımızı kandırıyoruz. 

Gerçeği çarpıtıyoruz. Net ve açık olmak yerine meseleyi karmaşıklaştırıyor, olması gereken yerden uzaklaştırıyoruz. Bezelye yemediğimiz hâlde her gün bezelye yemiş gibi yapıyoruz. Toplantılarda bezelyenin faydalarını uzun uzun anlatıyoruz. Yemekte bezelye alıp kalabalığa görünüyor, sonra gizlice daha zararlı şeyler sipariş ediyoruz. 

Hayalî bir gerçeklik yaratıyoruz. Olmayan şeyleri olmuş gibi anlatıp seviniyoruz. Kendimizi başarılı sayıyoruz.

Elbette farklı fikirlerin çarpışması önemli. Daha iyi fikirler, farklı bakış açılarından çıkar. Çeşitliliğin olduğu ekiplerin daha yaratıcı ve daha üretken olduğu da bir gerçek. Ama mesele, yaratıcılık ya da hikaye anlatıcılığı değil de somut, net ve ölçülebilir bir sonuçsa, yani bir rakam ya da bir veriyse o zaman gerçek tektir. O gerçeği çarpıtmak, manipüle etmek, suyu bulandırmak ne kısa vadede ne de uzun vadede bir fayda sağlar.

Gerçek tektir ve er ya da geç ortaya çıkar.