İklim Krizi ve Beyin Sağlığı

Burçin Ikiz 

İklim krizi, günümüzün en büyük küresel sağlık tehdidi. Beraberinde getirdiği yıkıcı orman yangınları, aşırı hava olayları ve amansız kuraklıklarla artan kirliliğe, göçe, gıda kıtlığına ve bulaşıcı hastalıkların yayılmasına yol açıyor. Bu kriz, birçok yönden insan sağlığını tehlikeye atıyor ve her ne kadar onun kalp-damar, solunum ve bağışıklık sistemleri üzerindeki etkilerini biliyor olsak da, özellikle çocuklarda beyin sağlığı üzerindeki etkileri yeni yeni gün ışığına çıkıyor.

2021'de Clinical Psychological Science'da yayımlanan bir çalışma, sıcak hava dalgalarının çocukların ve ergenlerin zihinsel sağlığını olumsuz etkilediğini ve acil servislere yapılan zihinsel sağlıkla ilgili ziyaretlerde artışa neden olduğunu gösteriyor. Geçen sene Nature Climate Change'de yayınlanan daha yeni bir raporda, iklim değişikliğinin beyin gelişimi ve işlevi üzerinde daha önce düşünülenden daha büyük bir etkiye sahip olabileceğini ortaya koydu. Viyana Üniversitesi'nden nörobilim uzmanı ve Nature Climate Change çalışmasının baş yazarı Kimberly Doell; "Çok uzun zamandır yaşadığımız çevrenin insan beyni üzerindeki derin etkisini biliyoruz ancak, değişen iklimin insan beyni üzerindeki olumsuz etkilerini yeni yeni anlamaya başlıyoruz" diyor. Benzer şekilde, 2023 yılının Ekim ayında Amerikan Psikoloji Derneği tarafından yayımlanan Ruh Sağlığı ve Değişen İklim Çocuklar ve Gençler Raporu, aşırı hava olayları ve hava kirliliğine maruz kalmanın ceninin gelişimine zarar verebileceğini ve anksiyete, depresyon, DEHB, eğitim eksiklikleri ve daha sonraki hayatta psikiyatrik bozuklukların olasılığını artırabileceğini vurguluyor. 

Çocuklar iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine özellikle daha duyarlı

Hızlı fiziksel ve beyin gelişimleri, olgunlaşmamış bağışıklık sistemleri ve vücut ısısını düzenleme yeteneklerinin sınırlı olması nedeniyle, çocuklar iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine özellikle daha duyarlı konumda. Columbia Üniversitesi’ndeki Çocuk Çevre Sağlık Merkezi'nin yöneticisi ve "Çocukların Sağlığı ve İklim Değişikliğinin Tehlikesi" kitabının yazarı Frederica Perera,"Tüm çocuklar hassastırlar ama marjinalize edilmiş topluluklardaki çocuklar ilk ve en kötü şekilde zarar görürler" diye konuyu ifade ediyor.

İklim krizinin çocukların nörolojik sağlığı üzerindeki uzun vadeli ve hatta kuşaklar arası etkileri önemli bir endişe kaynağı. Perera'ya göre, temiz enerjiye ve sürdürülebilir gıda üretimine geçişi hızlandırmak için güçlü hükümet politikalarına acil ihtiyaç bulunuyor. Ayrıca, en çok etkilenen topluluklarda çocuklar ve ergenler için zihinsel sağlık hizmetlerine erişimin kolaylaşması gerekiyor. Diğer kanıtlar, yoğunlaşan sıcak hava dalgalarının yetişkinlerin nörolojik sağlığını da tehdit ettiğini gösteriyor. Uzun süreli sıcak havada kalma, multipl skleroz ve madde kullanım bozuklukları gibi durumların belirtilerini şiddetlendirmekte ve intihar riskini artırıyor. Ayrıca, Alzheimer hastalığı gibi durumların kötüleşmesine yol açarak bilişsel işlev bozukluğunu hızlandırıyor.

Orman yangınlarından ve ormanların azalmasından kaynaklanan hava kirliliği, nörolojik sağlığa ciddi şekilde etki ediyor. 

İnce partikül maddelerine uzun süreli maruz kalma, inme ve demans ile zihinsel bozuklukların başlangıç risklerini artırıyor. İklim krizi, bulaşıcı hastalıkların yayılmasını da artırarak yeni nörolojik bozuklukları ortaya çıkarıyor. Zika ve Batı Nil virüsü gibi hastalıklar, menenjit ve felç gibi ciddi durumları beraberinde getirerek yayılmalarını genişletiyor. Ayrıca, iklim krizinin psikolojik etkileri de göz ardı edilemez. Sel, orman yangını ve yerinden edilme ile karşı karşıya kalan topluluklar, özellikle gençler arasında travma sonrası stres bozukluğu ve anksiyete gibi artan zihinsel sağlık sorunları görülüyor, bu da zihinsel sağlık müdahalelerinin gerekliliğini ortaya koyuyor.

İklim krizine karşı beynimizin direncini artırmak bizim elimizde

Bunu ancak, iklim krizinin zararının boyutunu ve kapsamını anlayarak yapabiliriz. İklim krizinin beyin sağlığı üzerindeki etkilerini daha iyi anlamak, hedefe yönelik müdahaleleri geliştirmek ve kamu sağlığı politikalarını oluşturabilmek açısından daha fazla araştırmaya ihtiyacımız bulunuyor. Toplumun bilgilendirilmesi bu çalışmaların başarıya ulaşması açısından da oldukça önemli.Yukarıdaki bulgular korkutucu görünse de beynimiz, kendisine fırsat verildiğinde zararı hafifletmenin yollarını bulabilen büyüleyici bir organ. Esnek sinir hücrelerimiz, ihtiyacı olduğunda bağlantılarını düzeltip kendini yeniden düzenleyebilme kabiliyetine sahip. Ancak, bu düzenleme için bir süreç gerekiyor ve bu nedenle gerekli araştırma ve iyileştirme çalışmalarının acilen başlatılması gerekli sürenin sağlanmasını sağlayacaktır.