İnsanlığın Virüslerle Sınavı

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Merhaba! Havaların iyice soğuduğu ve kapalı ortamlarda daha fazla zaman geçirdiğimiz bugünlerde her sohbet şöyle başlıyor: ‘herkes hasta’. COVID-19 pandemisi için alınmış olan maske, mesafe ve hijyen tedbirleri nedeniyle bir süredir ortalıkla dolaşamayan her türlü solunum yolu virüsü, tedbirlerin neredeyse tamamen ortadan kalkmasıyla tekrar sahneye çıktı. Amerika Birleşik Devletleri’nde, 2009 domuz gribi pandemisinden bu yana en ağır grip mevsiminin yaşandığı açıklandı. Pandemik SARS-CoV-2 virüsü dışındaki solunum yolu virüslerine karşı bağışıklığı iyice düşmüş olan insanlık şu anda nezlesiz, gripsiz geçirdiği yılların bağışıklık borcunu faizi ile ödüyor. 

Dr. Anthony Fauci ismini pandemi döneminde sıklıkla duyduk. Kendisi Amerika Birleşik Devletleri’nde Ulusal Alerji ve Enfeksiyon Hastalıkları Enstitüsü’nün 38 yıl yöneticiliğini yapmış ve aynı enstitüde 54 yıldır çalışarak yakın geçmişteki tüm salgınlara tanıklık etmiş bir bilim insanı ve hekim. Dr. Fauci, yeni ortaya çıkan ve yeniden önem kazanan enfeksiyon hastalıkları ile ilgili yazdığı yazıya şu başlığı vermiş: ‘Bitene kadar bitmez, ama hiç bir zaman bitmez’. İnsanlığın mikrop ve virüslerle olan savaşında, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerin mücadelelerinin hiç bitmediğinden bahsediyor ve 1981 yılında ilk AIDS vakalarının tanımlanması ile tüm dünyada yeni cephelerin açıldığına vurgu yapıyor Dr. Fauci. Bu son beş dekatta HIV, hepatit C, SARS, Ebola, Zika, MERS ve maymun çiçeği virüsleri gibi pek çok virüs tanımlandı ve insanlık küresel ölçekte bir influenza bir de koronavirüs pandemisi ile sınandı. Dr. Fauci, COVID-19 pandemisinin ‘yeni ortaya çıkan enfeksiyonların yol açtığı salgınlara olan savunmasızlığımız için en güçlü uyandırma çağrısı’ olduğunu belirtiyor. İnsan topluluklarının doğayı işgal edecek şekilde hızla yayılması ve hayvan ekosistemlerine girmesi dolayısıyla ve iklim değişikliğinin de etkileriyle yeni enfeksiyon ajanlarının insanlara ‘atlaması’ için daha fazla olasılık olacağını ifade ediyor.  

İklim krizi ve yeni enfeksiyonlarla ilişkili büyük bir potansiyel tehlike daha kapımızda bekliyor: Sıcaklığı hızla artan Sibirya başta olmak üzere, özellikle Kuzey Yarımküre’de donmuş olan toprak katmanının çözülmesiyle ortaya çıkabilecek yeni enfeksiyonlar. Yıllardır donmuş halde bulunan ve ‘permafrost’ olarak adlandırılan toprak tabakası büyük miktarda metan ve karbondioksit içeriğinin yanında donmuş mikroplara ve virüslere de yataklık yapar. Başka bir deyişle, permafrost tabakasının küresel ısınma ile çözülmesi hem yüksek miktarda sera gazını atmosfere salarken hem de belki binlerce yıldır donuk halde bekleyen mikrop ve virüslerin de ‘canlanma’ riskini ortaya çıkarır. 

Son yıllarda bu konuda yapılan araştırmaların en çarpıcısı Kasım 2022’de açık erişimli bir platformda ‘baskı öncesi’ haliyle yayımlandı. Alempic ve arkadaşları, Sibirya’nın yedi ayrı bölgesinden elde edilen permafrost örneklerinde, 13 yeni virüsün tanımlandığı rapor etti. Yoğun güvenlikli laboratuvarlarda, bir amip türünde aktifleştirilen virüslerin neredeyse elli bin yıldır permafrostta saklanıyor olmalarına rağmen enfeksiyon yapma potansiyellerini koruduğu gösterildi. Bu virüslerin bitki, hayvan ve insanlarda hastalık yapması durumunda dünyanın nelere tanık olacağını tahmin etmek bile gerçekten korkutucu. 

Şurası çok açık ki ne kadar ileri bir bilim ve teknolojiye sahip olursak olalım, bağışıklık sistemimizin daha önce hiç karşılaşmadığı bir patojen ile karşılaştığımızda savunmasızız. Sekiz milyar savunmasız insanın bir virüs ile ilk defa karşılaşmasında neler olabileceğini de COVID-19 pandemisinin ilan edildiği 11 Mart 2020 tarihinden beri canlı yayında izliyoruz. Küresel ısınmanın katastrofik bir sonucu olarak, uyuyan mikrop ve virüslerin tekrar yeryüzüne çıkma ve hastalık etkeni olma potansiyeli olduğunu ortaya koyan bilimsel çalışmaların sonuçları, iklim krizine karşı mücadele etmek için insanlığa çok hayati bir neden daha sunuyor.