İran savaşı ve Hürmüz'ün gölgesi üzerine

Ortadoğu’da yükselen askeri gerilimler çoğu zaman bölgesel bir güvenlik sorunu gibi görünse de gerçekte dünya ekonomisinin en hassas damarlarından birini hedef alır. Çünkü küresel enerji sistemi hâlâ belirli coğrafi “boğazlara” bağımlı şekilde çalışır. 

Bugün petrol piyasalarına bakıldığında fiyatların yalnızca arz ve talep dengesiyle değil, jeopolitik risklerle de şekillendiği açıkça görülüyor. Son günlerde yaşanan gelişmeler, yatırımcıların yıllardır alıştığı bir gerçeği yeniden hatırlatıyor: Enerji piyasaları çoğu zaman ekonomik değil, stratejik olaylara tepki veriyor.

Petrol fiyatlarının son dönemdeki yükselişi bunun en somut örneklerinden biri. Küresel petrol fiyatı göstergesi olan Brent ham petrolü kısa sürede yaklaşık 65 dolar seviyelerinden 80 doların üzerine çıktı. Bu yükselişin tamamı gerçek arz kaybından kaynaklanmıyor. Analistler, fiyat artışının önemli bir kısmının doğrudan jeopolitik risk primi olduğunu hesaplıyor. Başka bir ifadeyle piyasalar bugün yaşanan kesintileri değil, yaşanabilecek daha büyük bir enerji şokunu fiyatlıyor. Eğer çatışmalar enerji altyapısını hedef almaya başlar veya bölgedeki kritik deniz yolları kapanırsa petrol fiyatlarının 100 doların üzerine, hatta yaklaşık 108 dolar seviyesine kadar çıkabileceği senaryoları konuşuluyor.

Bu noktada dünya enerji sisteminin en kritik geçitlerinden biri olan Hürmüz Boğazı devreye giriyor. Basra Körfezi’nden çıkan petrol ve sıvılaştırılmış doğalgazın önemli bir bölümü bu dar geçitten geçerek küresel pazarlara ulaşıyor. Hürmüz’den geçen petrolün büyük kısmı Asya’ya yöneliyor. Özellikle Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi büyük enerji ithalatçısı ekonomiler bu rota üzerinden gelen petrol akışına bağımlı durumda. Bu nedenle boğazın kapanması yalnızca bölgesel bir kriz anlamına gelmez; aynı zamanda küresel üretim zincirlerini doğrudan etkileyebilecek bir enerji şoku yaratabilir.

Enerji arzındaki küçük bir kesintinin bile fiyatlar üzerinde büyük etkiler yaratabileceği geçmişte defalarca görüldü. Tarihsel veriler incelendiğinde küresel petrol arzının yalnızca %1 oranında azalmasının fiyatları ortalama %2 ila %6 arasında yükseltebildiği görülüyor. Bunun nedeni petrol piyasasının kısa vadede oldukça esnek olmayan bir yapıya sahip olmasıdır. Talep hızla değişmez, yeni arz yaratmak zaman alır ve bu nedenle küçük arz şokları bile fiyatlarda sert hareketlere yol açar. Özellikle enerji altyapısının hedef alındığı kriz dönemlerinde bu mekanizma çok daha güçlü şekilde çalışır.

Enerji fiyatlarının yükselmesi ise zincirleme bir ekonomik etki yaratır. İlk aşamada petrol ve doğalgaz maliyetleri artar. Bu artış ulaşım, üretim ve elektrik maliyetlerini yükselterek tüketici fiyatlarına yansır. Küresel ölçekte bakıldığında petrol fiyatındaki her büyük sıçrama genellikle enflasyon üzerinde yukarı yönlü baskı yaratır. Analizlere göre petrol fiyatlarının kalıcı şekilde yükselmesi hâlinde gelişmiş ekonomilerde enflasyon artarken ekonomik büyüme yavaşlama eğilimine girebilir. Bu durum merkez bankalarını oldukça zor bir politika ikilemiyle karşı karşıya bırakır.

Normal şartlarda ekonomik yavaşlama faiz indirimlerini gerektirir. Ancak enerji fiyatları nedeniyle yükselen enflasyon, faizlerin artırılması yönünde baskı yaratabilir. Bu nedenle enerji krizleri çoğu zaman para politikası açısından karmaşık sonuçlar doğurur. Eğer enerji fiyatlarındaki artış kısa süreli kalırsa merkez bankaları bunu geçici bir şok olarak görüp faizleri değiştirmeyebilir. Ancak petrol fiyatlarının uzun süre yüksek kalması durumunda enflasyon beklentileri bozulabilir ve bu durumda faiz artırımları yeniden gündeme gelebilir.

Enerji piyasalarındaki şokların küresel etkisi ülkeden ülkeye farklı sonuçlar doğurur. Örneğin Asya ekonomileri enerji ithalatına yüksek derecede bağımlı oldukları için petrol fiyatlarındaki yükselişten en fazla etkilenen bölgelerden biridir. Çin petrol ihtiyacının yaklaşık %73’ünü ithalat yoluyla karşılıyor ve ithal petrolün önemli bir kısmı Ortadoğu’dan geliyor. Bu nedenle bölgede yaşanacak bir arz kesintisi Çin ekonomisi için doğrudan maliyet artışı anlamına gelir. Ancak Çin’in yaklaşık 80 günlük tüketimi karşılayabilecek stratejik petrol rezervlerine sahip olması kısa vadeli şoklara karşı bir tampon oluşturuyor.

Benzer şekilde Japonya ve Güney Kore gibi ülkeler de enerji ithalatına bağımlı oldukları için petrol fiyatlarındaki artışın enflasyon üzerindeki etkisini daha hızlı hisseder. Güney Kore ekonomisi açısından ise enerji fiyatlarının yanı sıra başka bir risk daha bulunuyor: Yüksek belirsizlik ortamı teknoloji ve yapay zekâ yatırımlarını da olumsuz etkileyebilir. Çünkü küresel teknoloji şirketleri büyük altyapı yatırımlarını genellikle güvenli ve istikrarlı bölgelerde gerçekleştirmeyi tercih eder.

Enerji fiyatlarının yükseldiği bir dünyada bazı ülkeler ise ekonomik avantaj elde edebilir. Özellikle petrol ve doğalgaz ihracatına bağımlı ekonomiler için yüksek enerji fiyatları bütçe gelirlerinin artması anlamına gelir. Enerji gelirlerinin devlet bütçesinin önemli bir kısmını oluşturduğu ülkelerde petrol fiyatlarının yükselmesi kamu maliyesini rahatlatabilir. Bu nedenle enerji krizleri küresel ekonomide kazananlar ve kaybedenler yaratır.

Bugün yaşanan gelişmelerin küresel ekonomi açısından en kritik yönü ise belirsizliktir. Petrol fiyatlarının hangi seviyede kalacağı yalnızca askeri gelişmelere değil, aynı zamanda enerji altyapısının hedef alınıp alınmayacağına bağlıdır. Eğer enerji üretim tesisleri veya tanker rotaları saldırıya uğramazsa fiyatlar zamanla yeniden dengelenebilir. Ancak petrol üretimi veya taşımacılığı ciddi şekilde kesintiye uğrarsa küresel ekonomi yeni bir enerji şokuyla karşı karşıya kalabilir.

Tarih bize enerji krizlerinin yalnızca fiyat artışlarından ibaret olmadığını gösteriyor. Bu tür krizler çoğu zaman küresel ekonomik düzeni yeniden şekillendiren dönüm noktaları yaratır. 1970’lerdeki petrol şokları dünya ekonomisinin enflasyon ve büyüme dinamiklerini değiştirmişti. Bugün yaşanan gelişmeler henüz o ölçekte bir kriz yaratmış değil. Ancak enerji piyasalarının kırılganlığı göz önüne alındığında küçük bir kıvılcımın bile küresel ekonomiyi sarsabilecek bir yangına dönüşmesi ihtimali her zaman var.

Sonuç olarak Ortadoğu’daki gerilimler yalnızca bölgesel bir güvenlik meselesi değildir. Bu gerilimler aynı zamanda küresel enerji akışını, enflasyonu, merkez bankalarının politikalarını ve hatta teknoloji yatırımlarını etkileyebilecek kadar geniş bir etki alanına sahiptir. Dünya ekonomisi ne kadar dijitalleşirse dijitalleşsin modern üretim sisteminin temelinde hâlâ enerji akışı bulunuyor. Ve bu akışın en kritik geçitlerinden biri hâlâ Ortadoğu’da yer alıyor.