İşyerinde duygusal gözetim: Mutlu görünmek performans kriteri olabilir mi?

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
Hafta sonuna veda etmenin getirdiği buruklukla bir pazartesi toplantısına katıldığınızı hayal edin. Evden çalışıyorsunuz, fakat patronunuzla bir Zoom görüşmesi yapmanız gerekiyor. Neyse ki toplantı yalnızca 20 dakika sürüyor. MorphCast adlı bir uygulama ise toplantının ardından patronunuza sizin eğlenmiş, kararlı ve ilgili göründüğünüzü raporluyor.
- Yapay zeka desteğiyle duygularınıza dair içgörüler sunmayı hedefleyen uygulama, zaman zaman sabırsız olduğunuzu ve dikkatinizin oldukça yüksek olduğunu ekleyerek genel duygu durumunuzu "pozitif" ve "aktif" olarak işaretliyor.
İlk etapta son derece distopik görünen bu senaryo, yavaş yavaş çalışma kültürünün bir parçası hâline geliyor. Şirketler, son dönemlerde giderek artan oranda duygusal gözetim üzerinden çalışan performansını analiz ediyor. İlk geri bildirimlere göre yapay zeka destekli duygusal gözetim araçları, henüz yeterince doğru içgörüler sunmuyor. Fakat uzmanlar, bu sistemlerin yanlış sonuçlar sunmasından ziyade, doğru sonuçlar sunduğu bir senaryodan daha çok korkulması gerektiğine dikkat çekiyor.
Geniş açı: Şirketler, yıllardır performans ölçümü yapmak için çalışanları izliyor. Yeni nesil yapay zeka destekli duygusal gözetim araçları ise bu takibi bir adım öteye taşıyor. Artık ses tonundan yüz ifadelerine, Zoom toplantılarındaki mimiklerden Slack mesajlarının tonuna kadar her ayrıntı yapay zekayla analiz edilerek çalışanların ne kadar motive, stresli, pozitif ya da uyumlu olduğu hesaplanabiliyor.
Bazı ürünler, toplantıları, iş görüşmelerini veya odak gruplarının videolarını analiz ediyor. Bazıları, ses tonu, vurgu ve kelime seçimi gibi ayrıntılar üzerinden analiz yapıyor. Bazı araçlar ise sohbet dökümü veya e-postaları tarayarak çalışanların duygu durumları hakkında bir rapor oluşturabiliyor.
- Bu ürünlerden bazıları, işletmelerde hâlihazırda kullanılan yazılımlara entegre edilirken bazıları, doğrudan bir analiz paketinin parçası olarak işletmeye satılıyor.
Kullanım alanı: Duygusal gözetim araçları, ağırlıklı olarak müşteri hizmetleri personeli ve mavi yakalı çalışanlarda performans ve verimliliği ölçmek için kullanılıyor.
Sigorta şirketi MetLife, çağrı merkezi çalışanlarının ses tonu ve konuşma tarzını izlemek için bu araçlardan faydalanıyor.
Benzer şekilde lojistik şirketleri de sürücülerde stres ve yorgunluk emarelerini tespit etmek için göz takip cihazları, beyin dalgası izleme cihazları ve yüksek hassasiyetli kayıt cihazları kullanıyor.
Burger King de 500 restoranında çalışanların kullandığı kulaklıklara OpenAI modellerinden güç alan yapay zeka destekli bir sohbet robotu entegre ediyor. “Patty” adlı sohbet robotu, personelin müşteriyle olan etkileşimini güler yüzlülük açısından değerlendiriyor ve yöneticilere çalışanların ne oranda misafirperver olduğunu raporluyor.
Teknoloji benimseme eğrisi
Gazeteci ve yazar Cory Doctorow’un 2022’de kaleme aldığı “Berbat Teknoloji Benimseme Eğrisi” teorisi, sömürü teknolojilerinin önce düşük ücretli işçiler gibi güvencesiz koşullarda olan insanlara ulaştığına, daha sonra iyileştirilip normalleştirildiğine ve en son daha yüksek güce sahip insanlara sunulduğuna işaret ediyor.
- Doctorow, teorisinde “Her disiplin teknolojisi, ilk önce merdivenin en altındaki insanlara sunulur, daha sonra basamak basamak yukarı çıkar” diyor.
Beyaz yaka: Uzmanlar, bu teori ışığında duygusal gözetim araçlarının yakında beyaz yakalı çalışanlara ulaşacağını savunuyor. Şimdiden birkaç şirket, beyaz yakalı personelin gözetimine yönelik araçlar geliştiriyor.
Slack’e entegre edilebilen Aware, mesajları sürekli olarak duygu ve toksiklik açısından izliyor.
Microsoft’un bulut bilişim platformu Azure, işverenlerin yapay zekayı kullanarak çalışan sohbetlerini toplu biçimde analiz etmesine olanak tanıyor.
MorphCast’in Zoom uzantısı, katılımcıların dikkat seviyesi, heyecanı ve olumlu duygularını gerçek zamanlı olarak takip ediyor.
Imentiv, çalışan adaylarını duygusal bağlılık, yoğunluk ve değer gibi faktörler üzerinden ayrıntılı şekilde analiz ederek işverenlere iş görüşmesi sürecine dair danışmanlık veriyor.
Ses yalıtımlı telefon kabinleri üreten Framery de kabindeki koltukları kalp atış hızı, solunum hızı ve sinir seviyesini ölçebilen biyosensörlerle donatıyor.
Analistler, yapay zeka destekli duygusal gözetim pazarının büyüklüğünün 2030’a kadar üç katına çıkarak 9 milyar dolara ulaşacağını tahmin ediyor.
AB, işyerinde duygusal gözetimi yasaklıyor
Diğer yandan Avrupa Birliği (AB), geçen yıl sağlık ve güvenlik amacıyla kullanılmadığı sürece işyerlerinde duygusal gözetim araçlarının kullanımını yasakladı. Yöneticiler ve şirketler, yıllardır çalışanların ne yaptığını aktif olarak takip etmeye çalışıyordu. Fakat çalışanlar, onlarca yıldır, yasalar tarafından değil, teknolojik imkanlarla korunuyordu. Zira çalışanların aksiyonlarına dair büyük miktarda veri toplanabilse de bu veriyi anliz etmek pratikte imkansızdı.
Şimdiyse şirketler, konum takip cihazı, klavye vuruşu izleyici, kamera ve mikrofon gibi teknolojileri kullanarak çalışanların zamanlarını nasıl geçirdikleri hakkında dakikalar içinde ayrıntılı bilgi edinebiliyor. Fakat bu şirketler, esasında veriyi işleme kabiliyetinden ziyade, bu veriyi anlamlı bir anlatıya dönüştürme yeteneğini satıyor.
Ek olarak: Yıllar içinde çalışan gözetimi için teknolojik koşulların yanı sıra kültürel ve ekonomik koşullar da olgunlaştı. Pandemi, çok sayıda çalışanı uzaktan çalışmaya ve patronun görüş alanından uzaklaşmaya zorladı. Bu durum, işverenler ve çalışanlar arasında güvenin giderek azalmasına yol açtı.
Bu sırada yapay zeka da iş piyasasını alt üst etmeye başladı. Uzmanlar, bugün çağrı merkezi çalışanlarını izleyen araçların yakında tamamen onların yerini alabileceğine işaret etti.
Öte yandan: Dijital gözetim araçları satan şirketler, bu araçları iş güvenliği, ruh sağlığı, organizasyonel verimlilik ve yüksek riskli alanlarda tükenmişliğin azaltılması gibi pek çok farklı başlıkla pazarlıyor. Fakat bu şirketler, işverenlere çalışan verimliliğine ilişkin ayrıntılı bir değerlendirme de satıyor.
2022 yılında The New York Times tarafından yapılan bir araştırma, ABD’deki en büyük 10 şirketten 8’inin çalışanlarının verimliliğini takip ettiğine işaret ediyor.
Ayrıca işverenlerin %37’si, verimliliği izlerken alınan kayıtları çalışanları işten çıkarmak için kullandığını söylüyor.
Ancak bu araçların birçoğu, iddiasını yerine getirme konusunda yeterince başarılı olamıyor. Örneğin bir klavye vuruşu takip cihazı, bilinçsiz yazı yazma ile odaklanılmış hâlde yapılan bilgi üretimi arasındaki farkı ayıramıyor. Aynı gözetim teknolojileri, duyguları analiz etmek için kullanıldığında daha da başarısız hâle gelebiliyor.
Dahası: Birçok araştırma, yapay zeka modellerinin eğitildikleri verilerdeki önyargıları kopyaladığını gösteriyor. 2018’de NBA oyuncularının fotoğrafları üzerinde yapılan bir analizde yapay zekanın, siyahi oyuncuları gülümsüyor olsalar bile beyaz takım arkadaşlarından daha öfkeli bulduğu biliniyor.
Ayrıca birçok duygusal gözetim aracı, Paul Ekman'ın temel duygular teorisine dayanarak değerlendirme yapıyor. Bu teoriye göre tüm insanlar, öfke, tiksinti, korku, mutluluk, üzüntü ve şaşkınlık olmak üzere aynı altı temel duyguyu yaşıyor. Fakat bu teori, yıllardır duyguları aşırı basite indirgediği ve metodolojik olarak kusurlu olduğu gerekçesiyle eleştiriliyor.
Uzmanlara göre vücut dilinde de her bir hareketin anlamı, konuşmanın bağlamı, hareketi yapan kişinin fizyonomisi, kültür, ortam sıcaklığı ve genel havaya bağlı olarak değişiklik gösteriyor.
Örneğin: Araştırmalara göre ABD’de insanlar, kızgın olduklarında %35 oranında kaşlarını çatıyor. Bu, kaş çatmanın nadiren bir öfke ifadesi olduğu anlamına geliyor. Yani bir yapay zeka sistemi, yalnızca kaş çatmaya baktığında diğer tüm kızgınlık ifadelerini kaçırabiliyor. Zira insanların %65’i, kızgınken sessizleşmek, gülümsemek, donuklaşmak, ağlamak ve ses tonunu değiştirmek gibi başka şekillerde tepki veriyor. Ayrıca insanların kaşlarını çattıkları zamanların yarısında aslında kızgın olmadığı görülüyor.
Dolayısıyla bir aday, iş görüşmesindeyken karşısındakini çok dikkatli bir şekilde dinlediği için kaşlarını çatarsa yapay zeka onu “kızgın” olarak etiketleyebiliyor. Bu da adayın işi alma olasılığını minimuma indiriyor.
Benzer şekilde bir hastanenin çağrı merkezi çalışanının bir hastayla durumu hakkında konuşurken sözlü olarak üzüntüsünü ifade etmesi, duygusal gözetim araçları tarafından "sıcaklık eksikliği" olarak yorumlanabiliyor ya da bir fast food zinciri çalışanının müşterinin siparişini dikkatli bir şekilde dinlemesi üzüntü olarak algılanabiliyor.
Tüm bu olasılıklar, duyguların nesnel olarak ölçülmesi veya analiz edilmesinin imkansız olduğunu gösteriyor.
Duygusal gözetim araçları daha iyi hâle gelirse ne olacak?
Duygusal gözetim araçları geliştiren şirketler ise insanların da önyargılı olduğunu ve algoritmalarının yalnızca izlenimlerin yakalayamadığı kalıpları ortaya çıkarabildiğini savunuyor. Bu şirketler ayrıca, hatalarından öğrenebilen sistemlerinin giderek daha iyi hâle geleceğine işaret ediyor.
Çoğu zaman duygusal gözetim araçları hakkındaki tartışmalar, bu sistemlerin teknik kusurlarına odaklanıyor. Fakat uzmanlar, asıl felaket senaryosunun bu sistemlerin mükemmelleştiği bir gelecekte yaşanabileceğine dikkat çekiyor. Çalışanların e-posta kutusuna ve Zoom hesabına yerleştirilen ve gerçekten duygu durumları hakkında anlamlı ve doğru tespitler yapabilen bir sistem, çalışana işin yanı sıra, algoritmanın yeterince neşeli olduğunu düşünmesini sağlama yükümlülüğü de getiriyor.
Neden önemli? Bu tip bir senaryoda kasıtlı olmadan yapılan her bir yüz ifadesi, çalışanın geçimini sürdürme kabiliyetini etkileme potansiyeli taşıyor.
İşyerinde yapay zeka destekli ve sürekli aktif bir gözetim sistemi kullanılması, çalışanları daha çok ve daha sıkı çalışmanın yanı sıra sürekli olarak daha mutlu, daha enerjik ve daha keyifli bir şekilde çalışma izlenimi vermeye zorlama riski de teşkil ediyor. Uzmanlar, böyle bir düzende performans değerlendirmesinin yapılan işin niteliğinden çok, algoritmanın çalışanın ruh hâlini nasıl yorumladığıyla şekillenmeye başlayacağına ve çalışanların yalnızca verimliliklerini değil, duygularını ve yüz ifadelerini de yönetmek zorunda kaldığı yeni bir çalışma kültürü doğacağına işaret ediyor.










