Kutup Ayıları ve İklim Krizi

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Tıp Fakültesi’nde okuyan ve klinik hayatlarına yeni başlamış öğrencilere iklim krizinin sağlığımız üzerinde yarattığı etkileri vurgulayarak anlatıyorum. Öğrencilerin bilgi düzeylerini ve dersten ne kazandıklarını hızlıca anlayabilmek için her dersin başında ve sonunda ‘iklim krizi denildiğinde akıllarına gelen ilk kavramı’ soruyorum. Genelde ‘küresel ısınma’, ‘eriyen buzullar’ ve ‘kutup ayıları’ ile başlayan kavramlar bir saatlik dersin sonunda ‘ekoanksiyete’ ve ‘mezoamerikan nefropatisine’ ulaşmış hale geliyor! Bugün ise ben tekrar başladığımız yere, ‘eriyen buzullara’ geri dönmek istiyorum. 

Maalesef küresel ısınmanın etkisi ile buzulları hızlı bir şekilde kaybetmemiz pek çok olaylar silsilesini tetikliyor. Deniz seviyesinin yükselmesi, buzullar tarafından yansıtılan güneş ışını oranının azalmasıyla yer yüzeyine hapsedilen ısının artması, metan gazının ve pek çok kirleticinin açığa çıkması bunların arasında sayılabilir. Yükselen sıcaklıkla birlikte, su ve buz gibi depolara birikmiş olan kalıcı organik kirleticiler hem su içinde yayılıyor ve yüzey sularına taşınıyor hem de buharlaşarak havaya karışıyor. 

Buzul tabakalarının erimesi pek çok enfeksiyon riskini de beraberinde getiriyor.

Rusya’da 2016 yılında geyikler arasında ortaya çıkan ve insanlara da bulaşan şarbon salgınının onlarca yıl önce ölmüş ve donmuş toprakta kalmış bir ren geyiğinin leşinin ortaya çıkmasıyla başladığı düşünülüyor. Permafrost olarak adlandırılan donmuş toprak tabakasının yükselen sıcaklıklarla çözülmesi çeşitli hastalıklara yakalanmış hayvan kalıntılarının ve insanlığın daha önce hiç karşılaşmadığı, belki milyonlarca yıldır uyuyan mikroorganizma ve virüslerin yeryüzeyine çıkması demek. Diğer taraftan buzullar tarafından oluşturulmuş engellerin ortadan kalkması da iki yönlü hareketlerle kuzey kutbu altındaki bölgelerde yaşayan hayvanların taşıdığı enfeksiyon etkenlerinin kuzey kutbunda yaşayan canlılara, özellikle de daha önce bu enfeksiyonlarla hiç karşılaşmamış foklar gibi deniz memelilerine bulaşması anlamına geliyor. 

Kuzey kutbu ile özdeşleşmiş olan Ursus maritimus, yani kutup ayısı, karada yaşamakta olan en büyük etobur olup iklim krizinin simgesi haline gelmiş türlerden birisi. İklim krizi nedeniyle yaşam alanları hızla tahrip oluyor. Deniz besin zincirinin en üst halkasında yer aldıkları için ise toksik maddelere oldukça yüksek düzeyde maruz kalıyor ve buzulların arasında hızla genişleyen su alanları nedeniyle neredeyse tüm besinlerini oluşturan fokları yakalamaları zorlaşıyor. Bu durum, hayatta kalmaları için çok daha fazla enerji harcamaları gerektiği anlamına geliyor. Kısıtlı beslenme dönemlerinde oldukça ‘yağlı’ bir diyetleri olmasına rağmen kutup ayıları insanların böyle bir diyete maruz kaldığında geliştirecekleri kalp damar sistemi hastalıklarından da bir şekilde korunuyor gözüküyorlar. Evrimleşme sürecinde kutup şartlarına ve çok yağlı diyetlere uyum sağlamak için kuvvetli olarak seçilen bazı genlerin kutup ayılarının metabolik ve kalp damar işlevlerini de değiştirdiği gösterilmiş. Bunun da ötesinde kutup ayılarında en yüksek seçilimi gösteren 16 genden dokuzunun insanlardaki kalp damar işlevleri ile doğrudan ilişkili olduğu bulunmuş. Bu genlerden biri, ‘kötü kolesterol’ olarak da bildiğimiz düşük yoğunluklu lipoproteinin (LDL) bir bileşenini kodlayan bir gen. Bu gendeki işlevsel mutasyonlar, kutup ayılarını diyetleri ile ilişkili aterosklerotik risklerden ve kalp hastalıklarında koruyor gözüküyor. Evrimsel süreçte kutup ayılarına bahşedilmiş bu sağkalım avantajı maalesef bu devirde hayatta kalmaları için yeterli olmuyor. Keza, kutup ayılarının en önemli ölüm nedenleri insanlar tarafından avlanma ve azalan buzul tabakaları ile ilişkili açlık olarak sıralanıyor. 

Kutup ayılarına bu kadar kötülük ettiğimiz bir dünyada, şu an  tüm ölümlerin üçte birinin nedeni olan kalp damar hastalıklarından korunma ile ilgili insanlığın ihtiyacı olan bilimsel bilgi, kutup ayılarının genlerinde yer alıyor olabilir mi?