Mikrovardiya modeli: Sonsuz esneklik mi, özgürlük maskesi mi?

Siz de iş gününüzü minik bloklara bölmeye başladınız mı? Gün ortasında bir toplantıdan çıkıyor, kamerayı kapatır kapatmaz bulaşıkları makineye diziyorsunuz. Ardından bir sunumu son bir kez gözden geçiriyor, saat 16.00’daki pilates dersinize yetişiyorsunuz. Çocuğunuzu okuldan aldıktan ve akşam yemeğini yedikten sonra ise ortalık sakinleyince son bir kez işe geri dönüyorsunuz. 

Bu durum, günlük rutininiz hâline geldiyse yalnız değilsiniz. Zira küresel iş dünyası trendleri de 9-5 çalışma sisteminin kaybolmaya başladığına işaret ediyor. Özellikle uzaktan ve hibrit çalışma modellerinin yaygın hâle geldiği pandemi sonrası dönemde çalışanlar, nasıl ve ne zaman çalışacaklarını kendileri belirleme eğilimi gösteriyor. 

Daha önce hayat, sıkı sıkıya uyulması gereken iş saatleri etrafında organize edilirken artık iş, yaşamın etrafında şekillendiriliyor. “Mikrovardiya” olarak da anılan bu yeni model, iş dünyasında yeni bir trendin yükselişine işaret ediyor. 

Ayrıntılar: 8 saatlik bir zaman dilimine bağlı kalmak yerine iş gününü kısa, doğrusal olmayan, esnek ve verimli olacağı düşünülen bloklara bölmek, “mikrovardiya” olarak adlandırılıyor. Modern işgücüne yıllardır aradığı iş-yaşam dengesini kurmanın yeni bir yolunu sunan bu model, çalışanlara en üretken oldukları ve stres yaşamadıkları zamanlarda işlerini yapma özgürlüğü sunarak 8 saatlik mesai düzenini yeniden tasarlıyor. 

• Bu modelde çalışanlar, sabah 07.00-09.00 arasında işe başlayabiliyor, daha sonra çocuklarını okula bırakmak ve egzersiz yapmak için işe biraz ara verebiliyor, öğleden sonra birkaç saatliğine işe geri dönerek günün iş yükünü hafifletebiliyor ve tekrar günlük rutinlerini yaptıktan sonra işlerini tamamlamak için akşam saatlerinde bilgisayar başına oturabiliyor. 

Rakamlar: Yakın tarihli anketler de çalışanların bu esnekliğe ihtiyaç duyduğuna işaret ediyor. Video konferans cihazları üreten Owl Labs’in “2025 Hibrit Çalışma Durumu Raporu”, ofis çalışanlarının %65’inin iş hayatında daha fazla esneklik istediğini ve mikrovardiya çalışma modeliyle ilgilendiğini gösteriyor. Bu oran, Y ve Z kuşağında %70’e çıkıyor. 

• Çalışanların %37’si, esnek çalışma saatleri sunmayan bir işi reddedeceğini söylüyor. 
• Ayrıca rapor, çalışanların yıllık maaşlarının %9’unu esnek çalışma saatleri için, %8’ini ise haftada dört gün çalışma modeline geçiş yapmak için feda edebileceğine işaret ediyor. Bu da iş hayatında esnekliğin maaş kadar değerli hâle geldiğini gösteriyor. 
• Bunun yanında yöneticilerin mikrovardiya modelinde çalışma olasılığının astlarına göre %79 daha fazla olduğu görülüyor.

Öte yandan: Bu esneklik arayışına rağmen şirketlerin büyük bir çoğunluğu, uzaktan çalışan personelini ofise geri çağırıyor. Owl Labs’in raporuna göre çalışanların %63’ü, güncel olarak ofiste tam zamanlı olarak çalışıyor. Ayrıca hibrit çalışanlarda ofiste geçirilen gün sayısı artmaya devam ediyor. Hibrit çalışanların %34’ünün artık haftada dört gün ofise gittiği görülüyor. 

• Bu oran, 2023’teki %23’lük orandan önemli bir sıçramaya işaret ediyor. 

Bununla birlikte: Daha önce yapılan başka bir araştırma da daha kısa ve bilinçli olarak seçilmiş çalışma aralıklarının dikkat süresi ve üretkenliği artırdığını, bilişsel yorgunluğu önlediğini ve eldeki işe odaklanmak için gereken enerjiyi koruduğunu gösteriyor. Aynı araştırma, işte geçirilen saatlerin verimlilikle her zaman doğru orantılı olmadığına da dikkat çekiyor. 

Mikrovardiya modeli neden yükseliyor? 

Verimliliğin çalışılan saat ve üretilen ürünle ölçüldüğü fabrikalar için tasarlanan 9-5 çalışma modelinin, Sanayi Devrimi’nden insanlığa miras kaldığı biliniyor. Fakat bugün bilgi sektörü çalışanları, işlerini montaj hattında icra etmiyor. Dolayısıyla sabah 09.00 ve akşam 17.00 arasındaki kesintisiz bir bloku yalnızca işe ayırmak, hem dikkat süresinin kısalmasına yol açıyor, hem verimliliği düşürüyor, hem de iş-yaşam dengesini ciddi oranda bozuyor. 

Arka plan: Mikrovardiya modelinin yükselişindeki başlıca nedenin, ev ve aile yaşantısına ilişkin sorumluluklar olduğu görülüyor. Owl Labs’in anketine katılan çalışanların %62’si, evde çocuklarıyla ilgilendiğini söylüyor. Ebeveynler, “ikinci vardiya” olarak da adlandırılan okuldan alma, akşam yemeği hazırlama ve uyku vakti rutinleri gibi sorumluluklar için işe ara verip çocukları uyuduktan sonra tekrar işe geri dönüyor.

Diğer yandan rapor, ebeveynlerin %68’inin çocuklarına ilişkin sorumluluklarının işteki performansı olumsuz etkileyeceğinden endişe ettiğini gösteriyor. Bu kaygı, tam zamanlı ofis çalışanlarında %71'e çıkarken uzaktan çalışanlarda %48'e geriliyor. Mikrovardiya modeli, ebeveynlere suçluluk duygusu veya performans düşüşü yaşamadan hem evi hem de işi yönetme şansı sunuyor. 

• Ayrıca evde bir çocuğa bakım verenlerin, mikrovardiya modelini tercih etme olasılığının bakım vermeyenlere göre 3 kat daha fazla olduğu görülüyor. 

Ek olarak: Çoklu istihdamın artması da mikrovardiya modelinin popüler hâle gelmesine yol açıyor. Bugün artık her beş çalışandan biri, ana işinin yanı sıra ek bir işte de çalışıyor. Owl Labs’in anketi de çalışanların %59’unun geleneksel çalışma saatleri içinde ek işine ilişkin kişisel randevular ayarladığına, bu kişilerin %41’inin bu randevulara günde 1 saate kadar zaman ayırdığına ve bu nedenle iş saatlerine ilişkin sınırların çoktan belirsizleşmeye başladığına işaret ediyor. 

Zihinsel tükenmişliği azaltma ihtiyacı da mikrovardiyanın yükselişinde önemli bir rol oynuyor. Çalışanların %90’ı streslerinin geçen yıla göre aynı veya daha kötü durumda olduğunu söylüyor, %47’si ise iş istikrarı konusunda endişeli olduğunu dile getiriyor. Bu yüksek stres seviyesi, çalışanların rutin işlerine devam ederken sessizce tükenmesine yol açıyor. Mikrovardiya modeli ise bu tükenmişliği hafifletmek için alternatif bir yol sunuyor. 

• Çalışanların ihtiyaç duyduklarında enerji toplamak için uzaklaşmasına ve odaklanmaya hazır olduklarında geri dönmesine olanak tanıyan model, tükenmişlik krizini de çözmeyi vadediyor. 

Öte yandan: Uzmanlar, mikrovardiya modelinin önündeki en büyük engelin güven faktörü olduğunu söylüyor. Birçok yönetici, hâlâ iş saatlerinde görünür olmayı verimlilikle eşdeğer tutuyor. Fakat Owl Labs’in anketine göre yöneticilerin %69’u, hibrit ya da uzaktan çalışmanın ekiplerini daha üretken hâle getirdiğine inanıyor. 

Bu orana rağmen çalışanların yalnızca %19’u, şirketlerinin bir takip yazılımı kullanmadığını söylüyor. %47’lik bir kesim ise gözetimin işyerindeki en büyük endişe kaynağı olduğuna dikkat çekiyor. 

• Ancak bu güven eksikliği ve gözetim ihtiyacı da bir bedel ile geliyor. Çalışanlar, hibrit çalışma düzeninde toplantıları başlatmak için ortalama 6 dakika vakit kaybediyor. %27’lik bir kesim ise toplantı başına 10 dakika veya daha fazla zaman kaybettiğini söylüyor. 

• Dolayısıyla yalnızca gözetim ihtiyacıyla yapılan toplantılar, çalışanların vakit kaybetmesine ve işe geri dönerken odak problemi yaşamasına yol açıyor. 

Madalyonun diğer yüzü: Mikrovardiya bir özgürlük maskesi olabilir mi? 

Ancak mikrovardiya modelinin pek bahsedilmeyen bir bedeli de var. Mikrovardiya, kağıt üzerinde pek çok gerçek problemi çözüyor. Ebeveynler stres yaşamadan çocuklarını okuldan alabiliyor, çalışanlar kendilerini belirli çalışma saatlerinde verimli olmaya zorlamak yerine odaklarının en yüksek olduğu saatlerde çalışabiliyor, ek iş yapanlar birden fazla gelir akışını eşzamanlı olarak yönetebiliyor veya ortalama bir çalışan suçluluk hissetmeden gün ortasında spora gidebiliyor. 

• Microsoft araştırmacılarına göre çalışanlar, gün boyunca üretkenliğin zirve yaptığı üç belirgin an yaşıyor ve bu anların sonuncusu saat 21.00-23.00 arasında gözlemleniyor. Çalışanların %30’u ise bu örüntüye uyumluluk gösteriyor. 

Öte yandan: Mikrovardiyanın sunduğu esnek çalışma saatleri, ortalama bir iş gününe sürekli olarak 1-2 saat ekliyor. Bu çalışan için bir ayda 40 saatten fazla bir mesai, işveren için ise neredeyse ücretsiz bir çalışma haftası anlamına geliyor. 

Yani çalışan, saat 14.00’te kişisel işlerini halletmek için bir miktar esneklik istiyor. İşveren, bu isteği kabul ediyor. Bu nedenle aniden akşam 20.30’da gelen bir e-posta, o öğleden sonra molasını aldığı için çalışana mantıklı görünüyor. Böylece iş ve iş dışında olmak arasındaki sınır, tamamen belirsiz hâle geliyor.

• Bu da akıllara oldukça kritik birkaç soru getiriyor: Esneklik, teknik olarak her zaman müsait olmak anlamına geliyorsa gerçekten esneklik midir? Bir çalışanın zamanı üzerinde gerçekten kontrolü olsaydı saat 22.00’de e-posta kontrol etmeyi tercih eder miydi? Ya da modern işgücü, istediği zaman çalışabilme özgürlüğü ile işverenin ihtiyaç duyduğu her an çalışma zorunluluğunu birbirine karıştırmaya mı başladı? 

Perspektif: Elbette diğer birçok çalışma modeli gibi mikrovardiya da doğru yapıldığında verimliliği ve refahı artırıyor, yanlış uygulandığında ise özgürlük maskesi altında sürekli aktif olma zorunluluğu taşınan bir kültür yaratıyor. Bu nedenle uzmanlar, mikrovardiyanın da mutlaka iyi ya da mutlaka kötü bir model olamayacağına işaret ediyor. 

Bu tip yenilikçi modellerin nasıl uygulandığı, doğrudan çalışılan kurumun kültürünü yansıtıyor. Güçlü sınırlara ve çıktı odaklı bir kültüre sahip sağlıklı bir iş ortamında mikrovardiya, gerçekten özgürleştirici bir iş deneyimi sunabiliyor. Başka bir yerde ise olumlu görülen bir model bile bir sömürü aracı hâline gelebiliyor.

Editörün önerisi: İş dünyasının yeni trendi: Sonsuz iş günü | Pareto, Doğa Yurduneri