Rasyonelliği yeniden düşünmek: Büyük hedefler uzaklaştıkça küçük mutluluklarla mı avunuyoruz?

Yazı: Yasemin Kaya

Son günlerde art arda okuduğum üç metin; 14 Kasım tarihli Oksijen’de yayımlanan "Global Otomotiv Araştırması", Mahfi Eğilmez’in internet sitesinde yer alan ve aklımda “ruj etkisi” başlığıyla kalan "Orta Sınıf Nereye Gitti?" yazısı ve Global Wealth Report’un 2025 sayısı beni aynı soruya götürdü: Biz gerçekten rasyonel kararlar mı veriyoruz?

Oksijen’in haberine göre, uluslararası danışmanlık şirketi Simon-Kucher’in 20 ülkeden 6.780 tüketiciyle yaptığı "Global Otomotiv Araştırması 2025" Türkiye açısından oldukça çarpıcı sonuçlar içeriyor. Türkiye, finansal kaygı düzeyinde dünya birincisi olurken otomobili bir statü sembolü olarak görenlerin oranında ise Suudi Arabistan ve Hindistan’ın ardından üçüncü sırada. Yani cebimizdeki delik büyürken gösterişten de vazgeçmiyoruz.

9 Aralık 2025’te internet sitesinde yayımlanan “Orta Sınıf Nereye Gitti?” yazısında Mahfi Eğilmez, orta sınıfın yaşadığı gelir erimesinin tüketim davranışlarıyla nasıl maskelendiğini “ruj etkisi” kavramıyla açıklıyor. 

• Ekonomik daralma dönemlerinde insanlar büyük ve kalıcı harcamalardan vazgeçerken, kendilerini krizde değilmiş gibi hissettiren küçük ama gösterişli lükslere yöneliyor. 

Yazıda aktarıldığı üzere, Estée Lauder’in 2008 krizinde gözlemlediği gibi pahalı bir ev ya da araba alamayan tüketici, prestij hissi sunan rujlara, parfümlere ve markalı kozmetiklere daha fazla talep gösteriyor. Küçük lüksler, orta sınıf için ekonomik daralmanın psikolojik bir telafisine dönüşüyor.

Bu yazıya kapı açan son okuma ise "Wealth Report 2025" oldu. Rapora göre 2024’te küresel dolar milyonerleri arasına 680 binden fazla yeni milyoner eklendi. Bu da yıllık bazda %1,2’lik bir artış anlamına geliyor. Önümüzdeki beş yıl içinde milyoner sayısının 5 milyonun üzerinde artması bekleniyor. 

Yüzde olarak bakıldığında ise en çarpıcı tablo Türkiye’de. Rapora göre ülkemizde 2024’te dolar milyonerlerinin sayısı %8,4 artarak dünyadaki en yüksek artış oranına ulaştı ki bu artış, yaklaşık 7 bin yeni dolar milyonerimiz olduğu anlamına geliyor. Aynı rapor, Türkiye’nin 0,73’lük Gini katsayısıyla servet eşitsizliğinin yüksek olduğu ülkeler arasında yer aldığını; servetin toplum içinde son derece dengesiz dağıldığını da vurguluyor. 

• Bu görünüm TÜİK’in gelir dağılımı verileriyle de paralel; Gelir Dağılımı İstatistikleri, 2024’e göre en yüksek gelire sahip yüzde 20’lik kesim toplam gelirin yaklaşık %48,1’ini alırken, en düşük yüzde 20’nin payı sadece %6,3 civarında.

İktisadın temellerini yeniden düşünmek

Bu üç metin, iktisatla ilk tanıştığımızda amentü gibi öğrendiğimiz “rasyonel davranış” fikrini yeniden düşünmeme yol açtı. 

Nobel İktisat Ödülü sahibi Daniel Kahneman, Türkçede Hızlı ve Yavaş Düşünme adıyla yayımlanan kitabında, insanların çoğu zaman rasyonel davrandıklarını varsayarak karar verdiklerini, ancak gerçek hayatta kararların büyük ölçüde sezgiler, alışkanlıklar ve içinde bulunulan koşullar tarafından şekillendiğini gösterir. Bu çerçeveden bakıldığında, bugün “rasyonel” görünen pek çok davranışın aslında bireysel tercihten çok, ekonomik ve toplumsal baskıların ürünü olduğunu düşünmek mümkün. 

• Kimileri için rasyonel davranış serveti korumak ve büyütmekken, kimileri için rasyonel olan, kaybolan statüyü başka alanlarda yeniden kurmaya çalışmak oluyor. Görünmez baskıların yarattığı bu görünür tercihleri ise çoğu zaman “kişisel karar” sanıyoruz.

Aynı ekonomik ortamda insanların bu kadar farklı “rasyonel” davranışlar sergilemesi ilk bakışta çelişkili görünebilir. Bir yanda gayrimenkul alanlar, servetini büyütenler; diğer yanda küçük lükslerden vazgeçmeyenler, statüyü başka alanlarda kurmaya çalışanlar... Oysa tabloya biraz yakından bakıldığında, bu davranışların birbirine zıt değil, aynı yapının farklı uçlarında yer aldığı görülüyor.

Son yıllarda literatürde sıkça kullanılan “K-tipi büyüme” kavramı tam da bu ayrışmayı tarif ediyor. Ekonomi tek bir yönde ilerlemiyor; bir kol yukarı doğru açılırken, diğer kol aşağı doğru sarkıyor. Aynı dönemde bazıları servetini büyütürken, geniş bir kesim için zemin giderek daralıyor.

Bu tabloda “üst kol”da yer alanlar için rasyonel davranış, belirsizlik ortamında varlık biriktirmek ve serveti korumak. Gayrimenkul alımı, uzun vadeli yatırımlar, parayı “elde” tutmamak bu rasyonalitenin parçaları. “Alt kol”da kalanlar içinse rasyonel davranış bambaşka bir yerden kuruluyor. Büyük ve kalıcı hedefler erişilmez hâle geldikçe, statü ve kontrol duygusu daha ulaşılabilir alanlara kayıyor: Küçük lüksler, markalar, gündelik konforlar. Ruj etkisi tam da bu noktada devreye giriyor.

Bu nedenle K-tipi bir ekonomide karşımıza çıkan davranışlar çelişkili değil; aksine, aynı yapının farklı uçlarında verilen farklı ama rasyonel tepkiler. Kimin hangi kolun üzerinde durduğu ise çoğu zaman bireysel tercihten çok, içinde bulunulan ekonomik gerçeklik tarafından belirleniyor.

Bu tabloyu gündelik hayatta en net gördüğümüz yerlerden biri ise yeni işe giren beyaz yakalılar. Ev ya da araba sahibi olmanın giderek zorlaştığı bir ortamda, birçok genç çalışan kendini daha erişilebilir harcamalarla “avutuyor”: Konser biletleri, taksitle alınan marka kıyafetler, spor salonu üyelikleri, iyi bir kahve zincirinde “iyi hissettiren” küçük rutinler. Bunlar bir savurganlık göstergesi olmaktan çok, geleceği sabitleyemeyenlerin bugünü katlanılır kılma çabası gibi duruyor. Büyük hedefler uzaklaştıkça, rasyonellik küçük rutinlerde avunuyor.