COP31 Liderler Zirvesi'nden mesajlar: 'Fosil yakıtlara bağımlılık, bir güvenlik sorununa dönüştü'

Antalya’daki COP31 kapsamında 11-12 Kasım tarihlerinde düzenlenen Liderler Zirvesi'nde farklı ülkelerden siyasetçiler biraraya gelerek tüm dünyaya bazı mesajlar verdi. Liderler, iklim krizinin aciliyetinde büyük ölçüde hemfikir ancak çözümün nasıl finanse edileceği, fosil yakıtlardan nasıl çıkılacağı ve enerji güvenliğinin nasıl sağlanacağı konusunda ciddi biçimde ayrışıyor.

• Zirve, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde "Sürdürülebilir, Dirençli ve Adil Bir Geleceğe Doğru" temasıyla düzenlendi. İki gün boyunca ulusal liderlerin konuşmalarının yanı sıra enerji dönüşümü, yeşil sanayi, iklim finansmanı, kentsel dirençlilik ve adaptasyon başlıklı üst düzey toplantılar yapıldı.

Zirvede, iklim diplomasisinin yalnızca emisyon azaltımına ilişkin siyasi taahhütlerle sınırlı kalmadığını, sanayi politikalarından enerji yatırımlarına, kentlerin dayanıklılığından iklim kaynaklı göçe kadar genişleyen bir uygulama gündeminin şekillendiğini ortaya koydu. Zirve boyunca açıklanan işbirlikleri ve projelerde özellikle gelişmekte olan ülkelerin teknolojiye, finansmana ve uygulama kapasitesine erişimi öne çıktı.

Dünya liderleri iklim krizinin artık ertelenemeyeceğini kabul ediyor. Ancak bu krizin faturasını kimin ödeyeceği, fosil yakıtlardan kimin ne zaman vazgeçeceği ve enerji dönüşümünün hangi ekonomik modelle hayata geçirileceği konusunda uzlaşamıyor. Antalya'daki iki günlük zirve, iklim diplomasisinin temel açmazını bir kez daha gösterdi: Herkes dönüşüm istiyor ama dönüşümün bedeli ve siyasi sorumluluğu konusunda kimse aynı noktada değil.

Liderler zirvesinin öne çıkardığı temel mesajlardan ilki, iklim krizinin artık sadece çevre politikasının konusu değil, aynı zamanda enerji güvenliği ve ekonomik bağımsızlık meselesi olmasıydı. İngiltere Başbakanı Andy Burnham'ın konuşması bunun en açık örneği oldu. Burnham, savaşlar, enerji arzı ve fiyatlar üzerinden fosil yakıtlara bağımlılığın ekonomik maliyetini gündeme taşıdı.

İkincisi elektrifikasyon tartışmasının fosil yakıtlardan çıkış tartışmasının önüne geçme riski. Türkiye’nin 2035 yılına kadar küresel nihai enerji tüketiminde elektriğin payını yüzde 35’e çıkarmayı amaçlayan 35’e 35 elektrifikasyon hedefi önerisi önemli. Ancak yenilenebilir enerji yatırımları ve fosil yakıtlardan çıkış takvimiyle desteklenmezse dönüşümün etkisi sınırlı kalabilir.

Üçüncü mesele, iklim finansmanı konusunda Kuzey-Güney ayrışmasının devam etmesi. Gelişmiş ülkeler teknoloji, yatırım ve özel sektör finansmanını öne çıkarırken gelişmekte olan ülkeler hibeler, borç yükü ve kayıp-zarar finansmanı konusunda somut güvence istiyor.

Dördüncü mesele, fosil yakıt üreticisi ülkelerin geri adım atmaması. Venezuela, Suudi Arabistan ve Rusya'nın mesajları, fosil yakıtlardan çıkış konusunda müzakerelerin ne kadar zor olacağını gösteriyor.

Beşinci mesele ise çok taraflılık savunuluyorken siyasi irade konusunda ciddi bir açık oluşması. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva’nın işbirliği çağrıları ile Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres’in uluslararası dayanışma vurgusu elbette çok önemli. Ancak büyük ekonomilerin liderler düzeyindeki eksikliği ve ülkelerin birbiriyle çelişen enerji politikaları bu çağrıların karşısındaki en büyük engeller olarak gösteriliyor. 

Kimler yoktu?

Tabii bu noktada zirvenin diplomatik açıdan en önemliği eksikliğinden de bahsetmek gerekiyor. Zirvenin dikkat çekici eksiklerinden biri büyük ekonomilerin lider düzeyindeki katılımıydı. ABD, Trump yönetiminin iklim politikası nedeniyle ikinci yıl üst üste müzakerelere katılmadı. Fransa, Almanya, Japonya, İtalya ve Kanada lider düzeyinde temsil edilmedi. 

Reuters'ın aktardığına göre bu durum, dünyanın en büyük ekonomilerinin iklim krizine liderlik etmesi gerektiğini savunan çevre ve iklim örgütlerinin eleştirilerine neden oldu. Bu tablo, COP31'in çok taraflı diplomasi açısından karşı karşıya olduğu sorunu da ortaya koyuyor: Küresel emisyonların ve finansmanın önemli bölümünde belirleyici olan ülkelerden bazıları en üst düzeyde masada değil.

Erdoğan, Guterres ve Lula’nın öne çıkan mesajları

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, ev sahibi Türkiye'nin COP31'i bir "Uygulama COP'u" yapma hedefini öne çıkardı. İklim taahhütlerinin somut projelere, yatırımlara ve uygulamaya dönüşmesi gerektiği mesajını verdi. Uluslararası dayanışma ve çok taraflı işbirliğine vurgu yaptı.

Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri António Guterres, en sert ve en doğrudan konuşmalardan birini yaptı diyebiliriz. İklim krizinin uluslararası çabalardan daha hızlı ilerlediğini belirterek ülkeleri daha hızlı harekete geçmeye çağırdı. 1,5 derece hedefinin aşılması ihtimalinin mücadeleden vazgeçmek için gerekçe olamayacağını söyledi.

Son seçimlerden büyük zaferle çıkan Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva ise iklim krizinin küresel siyasi gündemde geri plana düşmesini eleştirdi. Silahlanma, savaşlar ve ticaret tarifelerinin gezegenin geleceğinin önüne geçtiğini söyledi. Hegemonya mücadelelerinin gezegenin kaderini belirlememesi gerektiğini savundu.

• Bu üç konuşmanın ortak noktasının iklim mücadelesinin jeopolitik gerilimlerin gölgesinde kalmaması gerektiği olduğunu söyleyebiliriz. 

Guterres'in konuşmasında ayrıca çok önemli bir finansman önerisi vardı: Fosil yakıt şirketlerinin olağanüstü kârlarının vergilendirilmesini ve bu kaynakların iklim krizinden en fazla etkilenen ülkelere aktarılmasını vurguladı. Guterres, fosil yakıt şirketlerinin 9 tanesinin bir çeyrekte elde ettiği 95 milyar dolarlık kârı, Kayıp ve Zarar Fonu'nun kaynaklarıyla karşılaştırdı. Kirleten öder yaklaşımının artık somut bir finansman mekanizmasına dönüşmesi gerektiğini savundu.

Liderler zirvesinin ikinci gününe gelindiğinde zirvenin en büyük siyasi ayrışması yaşandı. İkinci gün, liderlerin öncelikleri arasındaki farklılıklar çok daha belirgin hâle geldi.

Venezuela’nın Geçici Devlet Başkanı Delcy Rodriguez, zirvenin en dikkat çekici karşı çıkışlarından birini yaptı. Venezuela'nın petrol endüstrisini güçlendirme ve petrol üretimini geliştirme konusunda egemenlik hakkı bulunduğunu söyledi, bununla da kalmayarak petrolün ülkenin ulusal kalkınmasının temel unsurlarından biri olduğunu savundu. Bu açıklama, Guterres'in fosil yakıtlardan çıkış çağrısıyla doğrudan karşı karşıya geldi. Rodriguez’in bu konuşması, petrol üreticisi ülkelerin iklim politikalarına yaklaşımındaki temel çelişkiyi gösterdi.

İngiltere Başbakanı Andy Burnham, elektrifikasyon hedefini destekledi. Temiz enerjiye geçişi sadece iklim politikası değil, enerji güvenliği, istihdam ve hane halkının enerji faturaları açısından da değerlendirdi. İngiltere'nin 2050 net sıfır hedefini yineledi. 

Burnham'ın konuşmasında üç önemli somut duyuru vardı: İngiltere'nin 2050 net sıfır hedefini sürdürmesi, küresel temiz enerji projelerine 5 milyar sterlin yeni özel sektör finansmanı sağlamayı amaçlayan Amplify programına destek verilmesi ve iklim güvenliği alanında ilk özel temsilci olarak Dame Madeleine Alessandri'nin atanması. Burnham ayrıca İngiltere'nin G20 başkanlığını üstleneceği 2027 yılında iklim direncini, borç, kalkınma ve sigorta konularıyla birlikte gündeme taşıyacağını açıkladı.

Suudi Arabistan Prensi Abdulaziz bin Salman ise iklim önlemlerinin ülkelerin ekonomik kalkınmasının önünde engel oluşturmaması gerektiğini savundu. Enerji arzının güvenli ve kesintisiz sürdürülmesinin önemine dikkat çekti. Bu yaklaşım, fosil yakıt üreticilerinin enerji dönüşümüne ilişkin temkinli tutumunu yansıtıyor şeklinde yorumlandı. 

Küçük ada devletlerinden büyük emisyonculara sert çağrı

İkinci günün önemli başlıklarından biri küçük ada devletlerinin çağrılarıydı. Bahama Adaları, Tuvalu, Solomon Adaları ve Saint Lucia gibi iklim krizinin etkilerine karşı son derece kırılgan ülkeler, büyük emisyon üreticilerinin artık söz vermekle yetinmemesini istedi.

Saint Lucia Başbakanı Philip J. Pierre'in mesajı özellikle dikkat çekiciydi: Büyük emisyon üreticileri alışılmış vaatlerin ötesine geçmeli ve iklim krizinin gerektirdiği emisyon azaltımlarını gerçekleştirmeli.

• Bu ülkelerin öncelikleri şunlar: Küresel sera gazı emisyonlarının hızla azaltılması, 1,5 derece hedefinin korunması, adaptasyon finansmanına erişimin artırılması, deniz seviyesinin yükselmesine ve aşırı hava olaylarına karşı dayanıklılık, iklim kaynaklı kayıp ve zararların karşılanması.

Öteden beri ifade edilen temel itiraz aslında burada da değişmedi: İklim krizine tarihsel olarak en az katkıda bulunan ülkeler, krizin en ağır sonuçlarıyla karşı karşıya kalıyor.

Gelişmekte olan ülkelerin gündemi: İklim finansmanı

Afrika ülkeleri, küçük ada devletleri ve diğer gelişmekte olan ülkelerin ortak talebi iklim finansmanıydı. Bu ülkeler, enerji dönüşümünü hayata geçirmek, iklim etkilerine uyum sağlamak ve iklim felaketlerinin ardından yeniden yapılanmak için gelişmiş ülkelerin daha fazla kaynak sağlaması gerektiğini vurguladı.

• Burada özellikle üç sorun öne çıkıyor: İklim finansmanının yeterli olmaması, kredilerin borç yükünü artırması ve hibelerin yetersiz kalması, finansman taahhütlerinin gerçek yatırımlara ve ihtiyaç sahiplerine ulaşmaması.

Bu açıdan bakıldığında 1,3 trilyon dolarlık iklim finansmanı hedefi de yeniden gündeme geldi. Tartışma artık tek başına hedefin büyüklüğü değil, kaynağın nereden geleceği ve hangi koşullarla aktarılacağı üzerine yoğunlaşıyor.

Rusya'nın mesajı: Enerji tercihinde egemenlik

Rusya'nın iklim konularındaki özel temsilcisi Ruslan Edelgeriyev, geleceğin doğalgazda ve uygulanabilir yeni teknolojilerde olduğunu savundu. Devletlerin kendi enerji bileşimlerini belirleme konusunda egemenlik haklarını koruması gerektiğini söyledi.

Bu yaklaşım Venezuela ve Suudi Arabistan'ın açıklamalarıyla birlikte değerlendirildiğinde fosil yakıt üreticilerinin iklim müzakerelerinde ortak bir siyasi çizgi oluşturduğunu gösteriyor: Enerji dönüşümünün ulusal kalkınma ve enerji güvenliği gerekçeleriyle sınırlandırılmaması gerektiği.

Greta Thunberg'in eleştirisi: Liderlerin söyledikleri yeterli mi?

İki günlük liderler zirvesinin ardından aktivist Greta Thunberg de dikkat çekici açıklamalarda bulundu. Thunberg, gezegenin kendiliğinden ölmediğini, insanların ve siyasi karar alıcıların eylemleriyle tahrip edildiğini söyledi. Liderlerin iklim krizini çözme konusunda yeterli adım atmadığını savundu.

Özellikle Türkiye'nin İsrail'e petrol sevkiyatları üzerinden eleştiriler yöneltti ve Türkiye'ye yönelik enerji ambargosu çağrısında bulundu.

COP31’de açıklanan sanayiden iklim finansmanına yeni işbirlikleri

Liderler Zirvesi'nde yeşil sanayileşme, küresel elektrifikasyon, iklim finansmanı ve iklim krizine uyum alanlarında yeni işbirlikleri ve uygulama girişimleri gündeme geldi. UNIDO öncülüğünde geliştirilen sanayi ortaklıkları, Yeşil İklim Fonu ile Adaptasyon Fonu arasındaki koordinasyon mekanizması, Pasifik ülkeleri için 1,5 milyar dolarlık dirençlilik hedefi ve iklim kaynaklı göç konusunda imzalanan İpek Yolu Deklarasyonu zirvenin öne çıkan gelişmeleri arasında yer aldı. Ancak açıklanan projelerin ne kadarının yeni ve ilave finansmana dönüşeceği, COP31'in uygulama iddiasının en önemli sınavlarından biri olacak.

Zirvenin sanayi alanındaki en önemli girişimlerinden biri, Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü (UNIDO) öncülüğünde geliştirilen Küresel Yeşil Sanayileşme Gündemi oldu. Türkiye COP31 Başkanlığı, Mısır, Almanya ve İngiltere ile birlikte desteklenen girişim, gelişmekte olan ülkelerin temiz teknoloji üretim kapasitesini artırmayı, sanayi tesislerinin karbonsuzlaşmasını hızlandırmayı ve yeşil istihdam yaratmayı hedefliyor. Gündemin temel yaklaşımı, yeşil dönüşümün yalnızca gelişmiş ülkelerin teknoloji geliştirdiği ve diğer ülkelere aktardığı bir model üzerinden yürütülmemesi; gelişmekte olan ülkelerin de üretim zincirlerinde daha güçlü bir konum edinmesi.

Sanayi dönüşümünü desteklemeye yönelik bir diğer girişim olan Transformation Pathways Initiative ise UNIDO ve Finance in Motion işbirliğiyle geliştirildi. Yeşil İklim Fonu'nun da tanıtımında yer aldığı girişim, 10 ülkede sanayinin düşük karbonlu üretime geçişini, enerji verimliliğinin artırılmasını ve iklim risklerine karşı dayanıklı sanayi altyapılarının oluşturulmasını amaçlıyor. Girişimin önemli yönlerinden biri, sanayi dönüşümünü yalnızca emisyon azaltımıyla değil, iklim değişikliğine uyum ve yatırım kapasitesiyle birlikte ele alması.

Karbon piyasalarının sanayi yatırımlarına kaynak sağlaması da zirvede gündeme gelen başlıklardan biri oldu. UNIDO tarafından başlatılan Karbon Piyasaları için Kalkınma Ortaklığı, karbon kredisi mekanizmalarının gelişmekte olan ülkelerde gerçek emisyon azaltımı sağlayan projelere finansman oluşturmasını hedefliyor. Proje geliştiricileri, teknoloji sağlayıcıları, yatırımcılar ve karbon kredisi alıcılarını bir araya getirmeyi amaçlayan ortaklığın, karbon piyasalarının yalnızca kredi alım satımı üzerinden değil, somut sanayi yatırımları üzerinden gelişmesine katkıda bulunması bekleniyor.

İş dünyasının yeşil dönüşümdeki rolünü artırmaya yönelik bir başka gelişme ise UNIDO ile Dünya Sürdürülebilir Kalkınma İş Konseyi (WBCSD) arasında imzalanan ortak deklarasyon oldu. Yeşil sanayileşme, sürdürülebilir gıda sistemleri ve döngüsel ekonomi alanlarını kapsayan işbirliği, özel sektörün sürdürülebilir üretim ve yatırım süreçlerine daha güçlü katılımını amaçlıyor.

Elektrifikasyonda 2035 hedefi

Enerji dönüşümünde öne çıkan başlık, Türkiye'nin COP31 Başkanlığı döneminde gündeme taşıdığı 35x35 küresel elektrifikasyon hedefi oldu. Buna göre elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payının 2035 yılına kadar yüzde 35'e çıkarılması amaçlanıyor. Ulaşım, binalar ve sanayi sektörlerinde elektrik kullanımının artırılmasını, elektrik şebekelerinin modernleştirilmesini ve temiz enerji yatırımlarının hızlandırılmasını içeren girişim, Antalya'da liderlerin siyasi desteğini topladı. 

Ancak 35x35 hedefinin başarısı, elektrifikasyonun hangi kaynaklarla sağlanacağına bağlı olacak. Elektrik üretiminde fosil yakıtların ağırlığı devam ettiği sürece, elektrik kullanımının artması tek başına emisyon azaltımını garanti etmiyor. Bu nedenle yenilenebilir enerji yatırımları ve şebeke altyapısının geliştirilmesi, hedefin temel uygulama koşulları arasında yer alıyor.

Adaptasyon finansmanında koordinasyon arayışı

İklim finansmanı alanındaki önemli gelişmelerden biri, Yeşil İklim Fonu (GCF) ile Adaptasyon Fonu (AF) arasındaki işbirliğinin güçlendirilmesine yönelik yeni operasyonel çerçevenin duyurulması oldu. AF-GCF Scaling-Up Framework kapsamında hazırlanan rehber, başarılı olmuş ülke öncülüğündeki adaptasyon projelerinin daha büyük ölçeklere taşınmasını ve iki fonun finansman süreçlerinin uyumlaştırılmasını amaçlıyor.

İklim krizine karşı kırılgan ülkelerin finansmana erişimindeki bürokratik ve kurumsal engellerin azaltılmasını hedefleyen mekanizma, mevcut kaynakların daha verimli kullanılmasına katkı sağlayabilir. Bununla birlikte yeni bir finansman taahhüdü veya Kayıp ve Zarar Fonu'na aktarılmış ilave kaynak olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

Pasifik ülkelerine 1,5 milyar dolarlık dirençlilik hedefi

Liderler zirvesinde öne çıkan bir diğer finansman başlığı Pacific Resilience Facility oldu. Pasifik ada ülkelerinin iklim krizine karşı dayanıklılığını artırmayı amaçlayan fon için 1,5 milyar dolarlık kaynak hedefi gündeme taşındı. Kıyı koruma, su ve gıda güvenliği, iklim dirençli altyapı ve afetlere hazırlık gibi alanlara odaklanan mekanizma, özellikle deniz seviyesinin yükselmesi ve aşırı hava olaylarından etkilenen küçük ada devletlerinin ihtiyaçlarına yanıt vermeyi amaçlıyor.

Bu kapsamda Solomon Adaları'nın Yeşil İklim Fonu'nun bir sonraki kaynak artırımı için açıkladığı 400 bin dolarlık katkı taahhüdü de dikkat çekti. İklim krizinden ağır biçimde etkilenen küçük ada devletlerinden birinin küresel iklim finansmanına katkıda bulunması, dayanışma açısından sembolik önem taşıyor.

İklim göçü için bölgesel işbirliği

Zirveyle bağlantılı gelişmeler arasında iklim değişikliğinin yol açtığı göç ve zorunlu yer değiştirme sorununa yönelik bölgesel işbirliği de yer aldı. Özbekistan'ın girişimiyle Orta Asya ve Güney Kafkasya ülkelerinin imzaladığı İpek Yolu Deklarasyonu, iklim kaynaklı insan hareketliliğini ortak bir bölgesel politika konusu hâline getirmeyi amaçlıyor.

Kuraklık, su kıtlığı, çölleşme ve tarımsal üretimdeki kayıpların nüfus hareketlerini artırdığı bölgede deklarasyonun göç yönetimi, geçim kaynaklarının korunması ve iklim kaynaklı insani krizlere karşı ortak hareket edilmesi bakımından önem taşıdığı değerlendiriliyor. Burada iklim göçü sadece insani yardım başlığı olarak değil, bölgesel güvenlik ve ekonomik istikrar meselesi olarak da ele alınıyor.

Temiz pişirmeden soğutma teknolojilerine

Afrika'da temiz pişirme teknolojilerinin yaygınlaştırılması, zirvenin sosyal ve enerji odaklı gündemleri arasındaydı. Uluslararası Enerji Ajansı'nın da katıldığı toplantılarda, geleneksel biyokütle ve kömür kullanımının yol açtığı sağlık ve çevre sorunlarının azaltılması, elektrikli pişirme sistemlerine erişimin artırılması ve kırsal toplulukların temiz enerjiye ulaşması ele alındı.

Sektörel işbirlikleri kapsamında UNIDO ile Türkmenistan arasında ülkenin hidrokloroflorokarbonların (HCFC) kullanımını sonlandırma programının üçüncü aşamasına ilişkin anlaşma da imzalandı. Anlaşma, ozon tabakasına zarar veren ve güçlü sera gazı etkisine sahip bu maddelerin kullanımının azaltılmasını, iklim dostu soğutma teknolojilerine geçişi ve soğutma sektöründeki emisyonların düşürülmesini hedefliyor.

Türkiye'nin iklim uygulama mekanizmaları

Türkiye'nin COP31 Başkanlığı sürecinde geliştirdiği BRIDGE ve SURFF girişimleri, zirvenin uygulama ve finansman gündemiyle bağlantılı projeler arasında yer alıyor. Ancak bu mekanizmaların ilk duyuruları liderler zirvesinden önce yapılmıştı.

Climate Implementation Bridge (BRIDGE), Etiyopya, Fiji, Endonezya, Pakistan ve Özbekistan'da iklim planlarının uygulanabilir projelere dönüştürülmesini ve finansmana erişimin kolaylaştırılmasını hedefliyor.

Sustainable Urban Resilience Financing Framework (SURFF) ise İLBANK, UN-Habitat ve Dünya Bankası işbirliğiyle Türkiye'deki kentlerin iklim değişikliğine uyum ve dirençlilik yatırımlarını desteklemek üzere geliştirildi. Kentsel altyapının güçlendirilmesi, iklim risklerinin azaltılması ve yerel yönetimlerin finansman kapasitesinin artırılması bu çerçevenin temel hedefleri arasında.

Uygulama COP'u için asıl sınav finansman

Antalya'da açıklanan işbirlikleri, COP31'in gündemini emisyon azaltımının ötesine taşıyarak sanayi, enerji, kentler, göç, gıda ve iklim finansmanı gibi farklı alanlarda somut uygulama arayışlarının öne çıktığını gösteriyor. Özellikle UNIDO öncülüğündeki yeşil sanayi girişimleri, adaptasyon fonları arasındaki koordinasyon ve Pasifik ülkelerinin dirençlilik hedefi, zirvenin dikkat çekici başlıkları arasında.

Bununla birlikte açıklanan girişimlerin önemli bir bölümü yeni ve ilave finansman yaratmaktan çok mevcut kaynakların daha etkin kullanılması, proje geliştirme kapasitesinin artırılması ve yatırımcıların harekete geçirilmesi üzerine kurulu. Dolayısıyla COP31'in kendisini bir Uygulama COP'u olarak tanımlamasının gerçek karşılığı, açıklanan projelerin ne kadarının finansmanı sağlanmış, takvimi belirlenmiş ve ölçülebilir sonuçlar üreten yatırımlara dönüşeceğiyle ortaya çıkacak.