Seralar, saraylar ve sazlıklar: COP31 alanında EXPO’dan önce kim yaşardı?

Antalya'da BM İklim Değişikliği Konferansı (COP31) için dünyanın dört bir yanından gelen binlerce insanla birlikte, on yıl önce EXPO 2016 için inşa edilen devasa bir alanın içindeyim. Bir zamanlar çiçeklerin, çocukların ve daha yeşil bir geleceğin buluşma noktası olarak tasarlanan bu mekanda şimdi bir dünya insan, iklim krizini ve buradan nasıl çıkılabileceğini konuşuyor.

Konferansın gündemini, müzakerelerde hangi pazarlıkların yapıldığını, dünyayı kurtarmak için biraraya gelen liderlerin verdiği renkli pozları ya da Greta Thunberg'in beş yıl aradan sonra COP'a dönüşünü zaten haberlerden takip ediyorsunuzdur. Ben burada başka bir hikaye anlatmak istiyorum: Bu devasa buluşmaya ev sahipliği yapan toprakların kısa tarihini.

Antalya'nın caddelerini, özellikle de uluslararası katılımcıların kullandığı güzergahları kaplayan süslü giydirmelerde bir slogan dikkat çekiyor: “The Future of the World Is in Turkey.” (Dünyanın geleceği Türkiye'de.) Gelin şimdi bu slogandan hareketle, dünyanın geleceğine dair tartışmaların yapıldığı bu topraklarda, Aksu-Kundu bölgesinde nasıl bir Türkiye'nin şekillendiğine bakarken şu sorunun cevabını birlikte arayalım: Aksu-Kundu’da ortaya çıkan Türkiye'yi gerçekten dünyanın geleceği olarak görmek ister miyiz?

Hikayeye on yıl öncesinden başlayalım. 2016 yılında Antalya'da Türkiye'nin ilk uluslararası botanik EXPO'su düzenlendi. Teması “Çiçek ve Çocuk”, sloganı “Geleceği Yeşertmek”ti. Biyoçeşitlilik, sürdürülebilirlik, tarih ve yeşil şehirler de alt temalar olarak belirlenmişti.

• Aksu'da yaklaşık 1.100 dönümlük bir alana ülke bahçeleri, botanik parkurları, yapay göl, kongre merkezi, çocuk etkinlik alanları ve Antalya'nın yeni simgelerinden biri olması beklenen devasa bir kule inşa edildi. Açılışın ardından altı ay boyunca sergiler, konserler ve uluslararası etkinlikler düzenlendi.

Bütün bunlar için çok büyük paralar harcanmıştı. Organizasyonun tamamlanmasının ardından açıklanan toplam maliyet 1 milyar 720 milyon liraydı. Üstelik EXPO'nun yalnızca altı aylık bir etkinlik için kurulmadığı, ülke bahçelerinin ve kongre merkezinin uzun yıllar Antalya'ya hizmet edeceği vurgulanıyordu. Ne de olsa Antalya, G20 gibi büyük uluslararası toplantılarla bir dünya markası hâline geliyordu. EXPO da bu diplomasi ve turizm hamlesinin önemli bir parçası olacaktı.

Ne var ki gelecek, beklendiği kadar yeşil olmadı. EXPO’daki sergilerin kapanmasının ardından alanın nasıl işletileceği, bakımının nasıl finanse edileceği ve hangi amaçlarla kullanılacağı tartışılmaya başlandı. Bakımsızlık, atıl kalan tesisler ve satışa çıkarılması tartışılan araziler yerel basına ve Meclis gündemine taşındı. Başlangıçta kalıcı olacağı vadedilen büyük yatırımın geleceği, daha birkaç yıl geçmeden belirsiz hâle geldi.

Şimdi, on yıl sonra, COP31 vesilesiyle aynı alan yeniden gündemde. Milyarlarca liralık yeni yatırımlarla kongre salonları, yollar, peyzaj düzenlemeleri ve organizasyon altyapısı yenilenmiş. Hatta EXPO'nun karşısındaki yaklaşık 300 dönümlük tarım arazisi acele kamulaştırma kararlarıyla otopark olarak düzenlenmiş. Dahası iklim krizini konuşmak için dünyanın dört bir yanından insanların toplandığı bir konferansa ulaşımı kolaylaştırmak amacıyla verimli tarım toprakları asfaltlanmış. 

Ne diyorsunuz bu işe? 

Ethem'in hikayesi

Benim bu bölgeyle tanışmamın hikayesi tam 23 yıl öncesine gidiyor. 2003 yazında Deniz Yonucu ve Enis Köstepen'le birlikte Türkiye'nin kırsal bölgelerinin küreselleşmeyle nasıl dönüştüğünü anlamaya çalışırken Kundu ve Kumköy de araştırma yaptığımız yerler arasındaydı.

Bugünün Antalyası'nı bilenlerin gözünde Kundu, muhtemelen lüks otellerin, devasa tatil köylerinin ve her şey dahil turizmin yoğunlaştığı bir bölge. Oysa benim o günlerden hatırladığım Kundu'nun bambaşka yüzleri var: Küçük çiftçiler, seralar, balıkçılıkla geçinen aileler, sazlıklar, nehirler ve bunların arasında giderek yükselen oteller.

Enis Köstepen, iki yıl sonra tamamladığı "Kundu-Antalya'nın Seraları ve Sarayları" başlıklı yüksek lisans tezinde, Aksu Çayı'nın iki yakasındaki çarpıcı karşıtlığı anlattı. Bir tarafta Kumköylülerin saz ve ahşaptan yaptıkları çardaklar, diğer tarafta Topkapı ve Kremlin saraylarının taklidi olarak yükselen lüks oteller... Kumköylülerden biri yaklaşmakta olan değişimi birkaç kelimeyle özetlemişti:

“Kundu'yu aldılar, sıra bizde.”

O araştırmada tanıştığımız insanlardan biri Ethem Kencer'di. Ethem'in hikayesini daha sonra Meltem Ahıska'yla birlikte hazırladığımız, tasarımını Bülent Erkmen'in yaptığı Hikâyemi Dinler misin? sergisinde anlattık. Daha sonra bu çalışma Tarih Vakfı Yurt Yayınları tarafından kitap olarak da yayımlandı. 

Ethem, 1987'de ailesiyle Kumköy'e yerleşmişti. İlkokuldan ayrıldıktan sonra elektrikçilik, döşemecilik ve berberlik yapmış, ardından balıkçılığa başlamıştı. Dört çocuğu vardı. Toprağı yoktu. Altı buçuk metrelik bir tekneyle balıkçılık yapıyordu. Kazancı düzensizdi. Büyük trol teknelerinin küçük balıkçıların geçim imkanlarını yok etmesinden şikayetçiydi. Bir de madrabazlardan yakınıyordu. Balığı Ethem tutuyor, fiyatı başkaları belirliyordu.

Balıkçılığın yetmediği zamanlarda karısıyla seralarda yevmiyeli çalışıyorlardı. Ama orada da başka sorunlar vardı. Ethem, seralarda kullanılan tarım ilaçlarından, koruyucu ekipman olmadan çalışan insanlardan ve eşinin bu koşullarda çalışmasını istemediğinden söz ediyordu.

• Kumköy sakinleri yaz aylarında sıcaktan ve sivrisineklerden kaçmak için sahile gidiyor, sazlıklardan yaptıkları çardaklarda kalıyorlardı. Bu pratik aynı zamanda orada yaşayan köylülerin kıyıyla, denizle ve çevrelerindeki doğayla kurdukları ilişkinin, hayatta kalma çabalarının bir parçasıydı.

Biz bunları konuşurken Kundu'da devasa oteller yükseliyor, köylülerin denize erişebildiği alanlar daralıyordu. Bu arada köylülerin sahile inişi çevre koruma gerekçesiyle de engelleniyordu. Bölge deniz kaplumbağalarının yumurtlama alanıydı. Ethem bu duruma itiraz ediyor, kaplumbağalara zarar vermediklerini, yumurtalarını koruduklarını, hatta çevrecilerle birlikte çalıştıklarını anlatıyor ve bu süreçteki esas faile işaret ediyordu: 

“Tosbağayı esas engelleyen Kundu'daki otelin ışığıdır.”

Her şey dahil, israf da…

Antalya'nın hikayesini ilginç kılan özellik, tarım ve turizmin aynı coğrafyada olağanüstü boyutlara ulaşmış olması. Akdeniz'in başka bölgelerinde de, örneğin İspanya'nın Almería yöresinde, yoğun seracılıkla kıyı turizmi yan yana büyümüş. Ancak Antalya, hem Türkiye'nin en önemli tarımsal üretim merkezlerinden hem de dünyanın önde gelen kitle turizmi destinasyonlarından biri... Yaklaşık 640 kilometrelik kıyı şeridine sahip kentte, 400’den fazla beş yıldızlı otel bulunuyor. Bu iki sektörün aynı coğrafyada büyümesi, toprak, su ve kıyı alanlarının kullanımı üzerindeki rekabeti daha da keskinleştiriyor.

Bolluk, bu turizm modelinin temel vaatlerinden biri. Günün hemen her saatinde açık büfeler, çeşit çeşit yemekler, sınırsız tüketim imkanı. Tabii bu sistem aynı zamanda muazzam bir israf/atık ekonomisini de üretiyor. Kişi başına 220 gramdan 400 grama kadar hazırlanmış gıda çöpe gidiyor.

• Sorun dolayısıyla yalnızca tabakta bırakılan yemek değil. O yemeğin üretilmesi için kullanılan su, toprak, enerji, emek ve diğer kaynakların da boşa gitmesi.

Tüketimin sınırsızlığı üzerinden pazarlanan bir turizm ekonomisinin diğer tarafında çiftçinin domatesini hangi fiyattan satacağını bilemediği, maliyetlerini karşılamak için borçlandığı, üretimini sürdürmek için her sezon yeniden risk aldığı bir tarım ekonomisi var. 

Seraların içindeki dünya

Bu bölgenin tarihi içinde seracılığın yaygınlaşması, Türkiye tarımının son yarım yüzyıldaki en çarpıcı değişimlerinden birini oluşturur. Antalya’nın Serik, Kumluca gibi ilçelerinde pamuk gibi geleneksel ürünlerin yerini giderek domates, biber, salatalık ve patlıcan yetiştirilen seralar aldı. Antalya, Türkiye'nin en önemli yaş sebze üretim merkezlerinden biri hâline gelirken bir yandan Ethem gibi geçici işçilik yapan insanların sayısı arttı, bir yandan da üreticiler arasındaki toplumsal ve ekonomik farklılaşmalar da giderek derinleşti.

Seracılık ciddi başlangıç yatırımları gerektiriyordu. Bazı çiftçiler sera kurabilmek için topraklarının bir bölümünü satmak zorunda kaldı. Tohum, fide, gübre, ilaç ve sulama maliyetleri giderek arttı. Üreticinin pazara bağımlılığı ve piyasa  hareketleri karşısındaki kırılganlıkları derinleşti. Tohum piyasası, kredi piyasası, arazi piyasası, işgücü piyasası... Hepsi birbirine bağlandı. Zamanlı büyük sermayeli gruplar da sera ekonomisinin önemli bir parçası haline geldi.

Bu ticari ilişkiler ağı içerisinde, özellikle küçük üreticiler açısından komisyoncuların merkezî rolü aradan geçen yıllara rağmen büyük ölçüde devam ediyor. Komisyoncular yalnızca ürünün pazarlanmasına aracılık etmiyor, çoğu zaman üreticiye avans sağlayarak üretimin finansmanına katkıda bulunuyor, piyasa ve üretim hakkında bilgi veriyorlar. Ürün hale ulaştığında ise fiyatın oluşmasında komisyoncular ve tüccarlar belirleyici bir ağırlığa sahipken, üreticilerin pazarlık gücü oldukça sınırlı kalıyor.

Ethem'in balığını satın alan madrabazlarla sera üreticilerinin ürününü pazarlayan komisyoncular arasında önemli bir benzerlik var dolayısıyla. Üretenlerle piyasanın koşullarını belirleyenler bambaşka insanlar... 

Sazlıklardan havalanan

Bütün bu hikayenin bir de kolayca gözden kaçan üçüncü bir tarafı daha var: Sazlıklar.

Kundu çevresindeki nehirler, sulak alanlar, alüvyal topraklar ve kıyı ekosistemleri, bölgenin tarım ve turizm için çekici hâle gelmesinden çok önce de oradaydı. Aksu Çayı'nın denize ulaştığı Kumköy sahili, tatlı ve tuzlu suyun buluştuğu, kıyı kumulları, sazlıklar ve çamlıklarla birlikte çok sayıda canlıya yaşam alanı sunan bir coğrafya. Bugün çevresindeki yoğun yapılaşmaya rağmen kuşlar ve başka canlılar için önemli bir sığınak olmayı sürdürüyor.

Ancak bu coğrafya da son kırk yılda büyük ölçüde değişti. Akdeniz Üniversitesi'nden araştırmacıların uydu görüntülerine dayanan bir çalışmasına göre, 1985'te neredeyse hiç yapı bulunmayan Kundu'da, 2022'ye gelindiğinde incelenen 15,5 kilometrekarelik alanın yüzde 12'si yapılaşmış. Üstelik bu dönüşüm yalnızca karadaki yaşam alanlarını etkilememiş. Otellerden ve diğer yapılardan kaynaklanan yapay ışıklar deniz kaplumbağası yavrularının yönlerini şaşırmasına neden olmuş.

Sulak alanlar yalnızca boş veya kullanılmayı bekleyen araziler değil. Kuşların, balıkların, böceklerin ve çok sayıda başka canlının yaşam alanları. Su döngüsünün, besin ilişkilerinin ve ekolojik dayanıklılığın önemli parçaları. Biyoçeşitlilik zenginliği açısından en önde gelen coğrafi oluşumlardan…

• Antalya'da kaç turistin ağırlandığını, kaç otel yatağı bulunduğunu, kaç ton domates üretildiğini, ne kadar ihracat yapıldığını ayrıntılarıyla takip ediyoruz. Peki aynı coğrafyanın sulak alanlarını, yerel türlerini, toprak sağlığını ve ekolojik ilişkilerini aynı dikkatle izliyor muyuz?

Doğanın ekonomik değerini ölçmekte giderek ustalaşırken, o değeri mümkün kılan ekolojik ilişkilerin durumunu anlamak konusunda ne kadar çaba gösteriyoruz?

Gediz ve Kızılırmak deltaları üzerine yaptığı çalışmalarla bildiğimiz antropolog Caterina Scaramelli’nin aktardığı rakamlara göre Türkiye'de 20. yüzyılın ortalarından bu yana 1,3-2 milyon hektar arasında sulak alan kaybedildi. Bir yandan tarım, sanayi ve altyapı yatırımlarıyla sulak alanlar dönüştürülürken diğer yandan doğayı koruma adına bu alanlarda yaşayan insanların geçim kaynaklarına erişimleri sınırlandırıldı. Üstelik bu insanlar, hem kalkınma hem de koruma politikalarının nasıl şekilleneceğine ilişkin kararlarda çoğu zaman söz sahibi olamadılar.

• Biyoçeşitlilik, tarımsal üretimin dışında duran, imkanlarımız elverirse koruyabileceğimiz bir güzellik değil. Dahası tarım arazilerini kamulaştırıp beton dökülen araziler üzerinde tropikal kelebek bahçeleri yaparak bioçeşitliliğe sahip çıkmamız zor.

Toprağın verimliliği, bitkilerin değişen iklim koşullarına uyum sağlayabilmesi ve gıda üretiminin devamlılığı doğrudan biyoçeşitlilikle ilişkili. Ve bu biyoçeşitliliği koruyabilmek ve yaşatabilmek için toplumsal ilişkiler de önemli. Çiftçinin toprağını koruyabilmesi, geçimini sağlayabilmesi, üretim kararlarında söz sahibi olması, bilgiye ve kamusal desteğe ulaşabilmesi... Bütün bunlar biyoçeşitliliğe sahip çıkmak için olmazsa olmaz koşullar arasında.

Başka bir deyişle, ekolojik esenliği toplumsal esenlikten ayrı düşünemeyiz.

Gelecek yeşerir mi?

2003’ten bu yana iklim değişikliğinin etkileri daha görünür hâle geldi. Gıda güvenliği savaşlar, ticaret gerilimleri ve tedarik zincirlerinde kırılmalarla birlikte yeniden uluslararası siyasetin merkezine yerleşti. Bütün bunlar acil müdahaleler gerektiriyor. 

• Ama gıda güvenliğini yalnızca bir sonraki krize yetecek kadar ürün depolamakla sağlayamayız. Bir sonraki krizden sonra da iyi ve sağlıklı gıda üretebilme kapasitesinin kurulması gerekir. Bunun için de tohuma, suya, sağlıklı toprağa, biyoçeşitliliğe ve üretimi sürdürebilecek çiftçilere ihtiyacımız var.

Antalya'nın son kırk yılı bize bu konuda çok şey anlatıyor. Seraların, sarayların ve sazlıkların tarihi, birbirinden bağımsız üç hikaye değil. Aynı coğrafyanın farklı ekonomik ve toplumsal önceliklerle yeniden şekillendirilmesinin tarihi.

Ethem’le başladık, yine onunla bitirelim. 2003 yazında konuşurken oğlunun kendisi gibi bir zanaat sahibi ya da balıkçı olabileceğini, kızını ise okutmak istediklerini söylüyor ama ekliyordu da:

“Durum iyi olursa gider, durum iyi olmazsa o da gidemeyecek...” 

2026 güzünde Antalya'da dünyanın geleceği konuşulurken, Ethem'in bugün kocaman birer yetişkin olan çocuklarının bugününü merak ediyorum. Sizce ne olmuştur?