Şehirlerde bellek oluşturmak: Hafıza mekânları

Yaşadığımız şehirlerde toplumsal yaşanmışlıkları “hatırlayan” mekânlar; hafızaya, umuda, geçmişe ve geleceğe dair çok şey söylüyor. Bunlarda birinin hikâyesi de bu haftanın konusu.

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

Yaşadığımız şehirlerde; caddelerde, sokaklarda, parklarda geçmişi ve toplumsal belleğimizi hatırlayan, belleğe tanıklık eden ve belleği hissettiren mekânlar da hayatımızda yer alıyor. Bu “hatırlayan” mekânlar; hafızaya, umuda, geçmişe ve geleceğe dair çok şey söylüyor. Şehirlerde, insanların birbirleriyle diyalog kuracağı, birbirlerini anlamaya çalıştıkları empati odaklı mekânlar oluşturmak umudu hatırlamak ve korumak adına oldukça önemli.

  • Hafıza mekânları: Geçmişe ışık tutan, şehirlerin hafızasında yer eden anıları, travmaları insan ve mekân ilişkisi üzerinden irdelediğimizde hafıza mekânı kavramı ile karşılaşıyoruz. Bu mekânlar, toplumsal bellekte yer eden bir olayla ilişkili yapılar olarak nitelendiriliyor. Daha detaylıca bu mekanlar, farklı yaşanmışlıkları olan gerçeklikleri toplumla yüzleştiren, toplumu bilgilendiren, alternatif söylemler üreten ve diyalog ortamı sağlayan mekânlar olarak kurgulanıyor ve dünyanın birçok köşesinde yer alan hafıza mekânlarının toplumsal barışa ve demokratikleşmeye olumlu katkıları olması amaçlanıyor. Kolektif hafızanın şekillenmesi, empati odaklı bir yaklaşımla toplumsal vicdanın gelişimine katkı sunması hedefleniyor. Temelde, “Geçmiş geçmişte kaldı, temiz bir sayfa çekip geleceğe bakalım” anlayışının varsayımlarını sorguluyor.
     
  • Yaşatılmak istenen hafıza ve nötr yaklaşım: Hafıza mekânları, eğitim, ziyaretçi ve atölye programları ile temelde diyalog ve karşılıklı anlayışı, acıların tanınması ile geçmişe dair düşünmeyi de teşvik ediyor. Bu çalışmaları gerçekleştirirken de bilgi, empoze etmeyen ve didaktik olmayan bir üslupla sunuluyor. İnsanların nasıl düşünebilecekleri, bir olaya nasıl yaklaşabileceklerine dair farklı bakış açıları sunması hedefleniyor. Dünyadan bu çalışmalara örnek vermek gerekirse; bir sanatçının Holokost döneminde mahkumları kurtarmak için yaptırdığı gizli bir odası, sokaklara yerleştirilen hafıza taşları, Berlin’de yer alan aslında bir fırça atölyesi olan "Otto Weidt Müzesi" (insanları Holokost’tan kurtarmak için işe alıyor ve gizli bir oda yaptırıyor) bazen bütün bir cadde veya kamusal bir park diyebiliriz. Bu alanlarda, mekânların barındırdığı gerçeklik ve hafıza yaşatılmak isteniyor.
hafızamekanı
23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı, Hrant Dink Vakfı üzerinden
 
  • Türkiye’de Durum: Hafıza mekânlarının Türkiye’de tek örneği 23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı. Mekân, 19 Ocak 2007’de Hrant Dink’in, Agos gazetesindeki çalışma ofisinin yer aldığı İstanbul Şişli’deki Sebat Apartmanı’nın önünde öldürülmesinin ardından toplumsal belleğe yerleşen binanın dönüşümü ile 2019 yılında oluşturuldu. Bina, o günden bu yana toplumsal bellekte sembolik bir anlama sahip olmuştu. 
     
  • 23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı: Hafıza mekânı, iki yılı aşkın bir sürecin sonunda Avrupa, Güney Amerika, Güney Afrika, Amerika, Balkanlar gibi ülkelerdeki hafıza mekânlarının, müzelerin ziyaret edilmesi; mimarlar, küratörler, eğitim programcıları gibi uzmanların deneyimlerinden yararlanılması ile geçen bir hazırlık sürecinden sonra kuruldu. Tasarımı ve seçkisi Hrant Dink Vakfı ekibi tarafından yapılan hafıza mekânında, 60 adet video, yüzlerce fotoğraf, Agos Gazetesi’nin 2007 tarihine kadarki tüm arşivi, farklı multimedya teknikleri ile ziyaretçilerle buluşuyor. Mekândaki hikâyeleri, olayların ana anlatıcısı Hrant Dink’in sesinden duyuyoruz. Şu an Covid-19 önlemleri kapsamında ziyarete kapalı olan mekânda karşılıklı anlayışa dair diyalogların üretilebildiği, geçmişle yüzleşmeye katkıda bulunacak bir umudun yeşermesi hedefleniyor.

    Kaynak: 23,5 Hrant Dink Hafıza Mekânı Hazırlık Süreci Raporu, 2017
Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

NEREDE YAYIMLANDI?

DuendeDuende
∙

BÜLTEN SAYISI

🎙️ Hamilton müzikali, hafıza mekânları, Picasso

Bu hafta ressam Pablo Picasso’nun ortaya çıkan yeni kara kalem çizimini, Paolo Sorrentino’nun Netflix yapımını, şehirde hafıza mekânlarının var oluşunu ve çok daha fazlasını ele aldık.

10 Tem 2020

🎙️ Hamilton müzikali, hafıza mekânları, Picasso

YAZARLAR

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

DuendeDuende
∙

HİKAYE

Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni Orkestrası'nın yolculuğu ve müziğin evrensel dili üzerine

Tekfen Filarmoni Orkestrası, COP31 kapanışında dünyanın dört bir yanından gelen liderleri, iş dünyasının temsilcilerini, bilim insanlarını ve aktivistleri doğanın temel unsurlarını ve insan-doğa ilişkisini merkeze alan özel bir repertuvarla biraraya getirecek. Orkestranın 1988 Taşkent doğumlu, daimi şefi ve sanat direktörü Aziz Shokhakimov'le Tekfen Filarmoni’nin yolculuğu ve müziğin birleştirici dili üzerine konuştuk.

19 Kas 2026

Aziz Shokhakimov ile Tekfen Filarmoni Orkestrası'nın yolculuğu ve müziğin evrensel dili üzerine
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Robert Montgomery: ‘Sürgünün şarkısını her zaman duyuyorum’

Şiiri kamusal alandan tuvale taşıyan sanatçı Robert Montgomery, İstanbul’74’te açılan ”JAMES BALDWIN’S BALCONY IN ISTANBUL and OTHER WORKS” sergisinde edebiyat, sürgün ve kent hafızasını biraraya getiriyor. Yeni ”Poets in the Cities” serisinden üç tablonun ve ışık işlerinin yer aldığı sergide sanatçı, James Baldwin ve Edip Cansever üzerinden İstanbul’un edebî belleğine uzanıyor. Birleşik Krallık dışında ilk kez İstanbul’da sergilenen bu yeni seri vesilesiyle Montgomery ile şiirin dönüştürücü gücünü, göçü, aidiyeti ve İstanbul’a duyduğu özlemi konuştuk.

Melike Bayık

·

19 Kas 2026

Robert Montgomery: ‘Sürgünün şarkısını her zaman duyuyorum’
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?

İstanbul Tiyatro Festivali’nin konuklarından biri "Requiem" oyunuyla yönetmen Dmitry Krymov’du. "Sahilde Kafka" ile "Hamlet"i biraraya getiren, Ophelia’nın son anlarına odaklanan Krymov, çocukluğun oyunbazlığıyla şiddetin karanlığını yan yana getirerek şiirsel bir dünya yarattı. Kendisiyle yaptığımız söyleşide sanatçı olmayı, tiyatronun zamanla kurduğu ilişkiyi, sahnede yaratılan dünyayla gerçek dünya arasındaki sınırları ve yıkıcı bir çağda tiyatronun ne işe yarayabileceğini konuştuk.

Nis Tuğba Çelik

·

17 Kas 2026

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'

İstanbul Modern, fotoğrafçı Manuel Çıtak’ın (1962-2023) ilk retrospektif sergisi “Kendine Ait Bir Ada”ya ev sahipliği yapıyor. Ermeni fotoğrafçıların en önemli modern temsilcilerinden, 1990’lı yıllardan itibaren Türkiye’de belgesel fotoğrafa yeni bir soluk getiren ve zamansız ayrılığına kadar mesleki faaliyetlerini sürdüren Çıtak’ın mirasını anıyoruz.

Gökhan Tan

·

16 Kas 2026

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat

Avrupa’da bu sonbahar öğrenciler, çalışanlar ve kiracılar farklı taleplerle sokağa çıkıyor. Haberlerde gördüğümüz kalabalıkların ardında geçim derdi, ertelenen hayatlar, seslerinin duyulmadığını düşünen insanlar var. "Germinal"den "Asi Şehirler"e, "Sefiller"den "Başkaldıran İnsan"a uzanan kitaplar bu itirazın nasıl büyüdüğünü ve geride ne bıraktığını anlatıyor.

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat