Temsil, yetki ve tıkanma: Sanat dernekleri genç üyeleriyle neden bağ kuramıyor?

Sanat derneklerinin kuruluş metinlerinde genellikle benzer vaatler bulunur: Dayanışma, temsil, üretimi destekleme, sanatçılar arasında diyalog kurma… Ancak Türkiye’de ve benzeri kültürel yapılara sahip ülkelerde bu vaatlerin önemli bir kısmı zamanla işlevini yitirir.  Sivil toplum kuruluşları varlığını sürdürür, bütçeler oluşturulur, seçimler yapılır fakat üretim, tartışma ve güncel sanatla temas giderek zayıflar. Ortaya çıkan tablo, bireysel sorunlardan çok yapısal bir tıkanıklığa işaret eder.

Katılım sebepleri ve başlangıç motivasyonu

Bazı sanatçılar kendi hâlinde eserlerini üretmeye devam ederken, bazıları dernek ve benzeri kuruluşlara ciddi zaman, enerji ve kaynak harcarlar. Eğitim kurumlarından mezuniyetlerinin ardından ya da kendi pratiklerini oluşturmalarının akabinde, sanatçıların bazı ihtiyaçları oluşur. 

• Kapalı devre üretimi devam ettirmeyecek, meraklı vizyona sahip olunması durumunda, daha önce üzerinde çalışılmamış yeni teknikleri öğrenmek ve uygulamak, farklı sanatçıların pratiklerini incelemek, meslek profesyonellerinden ilham almak, kariyer tıkanıklıklarının alternatif çözümlerini gözlemlemek, yeni görünürlük alanları oluşturmak ve benzer alanlarda çalışan diğer üreticilerle sosyalleşmek gibi ihtiyaçlardır bunlar.

Zira bugün sanatçı, hem üretici, hem eserinin metin yazarı, hem kendi markasının tanıtım sorumlusu, hem portfolyo tasarımcısı, hem de sosyal ortamlarda kendi network’ünü yaratma mecburiyeti bulunan çokyönlü bir varlık olmak zorunda. Aksi takdirde Türkiye'de küratörleri ilahlaştıran statüko, yapıt hikayesi ve sanatçının varlığını devralarak darbe yapar ve küratör bambaşka bir metinle eserin üretim amacını ya da bağlamı değiştirir. Zamanın şartları ve coğrafya gibi sebeplerle önlem alması elzem olan sanatçı, hak arayışına ve birlik oluşturma çabasına bu dernekler aracılığıyla çare bulmaya çalışır.

Geleneksel estetikte ısrar

Türkiye’de uzun yıllardır faaliyet gösteren birçok sanat derneğinde üretim anlayışı, çağdaş sanatın son 70 yılıyla sınırlı ve sorunlu bir ilişki kurar. Fotoğraf dernekleri örneğinde, doğa, portre ve sokak fotoğrafçılığı gibi klasik türlerin merkezde tutulduğu; kavramsal, deneysel ya da disiplinlerarası üretimlerin ise “anlaşılmaz” veya “fazla teorik” bulunarak dışlandığı sıkça dile getirilir. 

Fotoğrafın icadı ile resim, heykel gibi medyumların, dokümantasyondan bireysel ifadeye doğru evrilmesi, 200 küsür yıl sonra bile ısrarla algılanmayabiliyor. Bu tıkanıklık yalnızca estetik bir tercih meselesi değil. Güncel sanata mesafeli bu yaklaşım, derneklerin yeni kuşak sanatçılarla bağ kurmasını zorlaştırıyor ve üyelik yapısını giderek bağnazlaştırıyor. Sonuç olarak dernekler, üretimi teşvik eden yapılar olmaktan çıkıp belirli ve çağdışı bir görsel kültür anlayışını sürdüren kulüplere dönüşüyor.

Üyeliğin korunamaması ve kuşak sorunu

Birçok genç sanatçı, derneklere ilk etapta dayanışma, profesyonellerle bağ kurma ve yenilikleri keşif beklentisiyle katılsa da kısa süre içinde karar alma süreçlerinin kapalı olduğu, eleştirinin kişiselleştirildiği ve uzun süredir üye olan kişilerin fiilî bir otoriteye dönüştüğü bir yapıyla karşılaşırlar.

• Yalnızca yaş ya da kuşak farkının yarattığı sorunun ötesinde deneyimin eleştiriden muaf bir statüye dönüşmesi, kurumsal yenilenmenin önündeki en büyük engellerden biri. 

Bu nedenle birçok dernekte genç üyeler bir süre sonra pasifleşir ya da bağlarını tamamen koparır. Bu kopuş, derneklerin kendi içinden veri üretmesini de engeller; kaç kişinin neden ayrıldığı, hangi taleplerin karşılanmadığı çoğu zaman kayıt altına bile alınmaz. Günün sonunda motivasyonları yüksek ise bu genç kitle, kendi arasında organize olabilirse yeni kuruluşların temelini atar; bazen başarıya ulaşır, bazense işleyişi ve görevlendirmeleri sonuçlandıramayarak kurumlarını kapatırlar.

Adil yönetim prensiplerinden uzaklaşma

Sanat derneklerinde seçimlerin düzenli yapılması, çoğu zaman demokratik işleyişin kanıtı olarak sunulsa da belirleyici olan seçimlerin kendisi değil, sonrasında ne yapıldığıdır. Pek çok dernekte yönetim değişse bile etkinlik sayısı artmaz (hatta kurumsal kültür oluşmamışsa genellikle azalır), şeffaflık sağlanmaz, vaatler raporlanmaz. Yönetim kurullarının sadece denetlenebilirliği değil, üyelere eşit mesafeli yaklaşımları da hayati önem taşır. 

• Bazı sanat pratikleri kolay kabul gördüğü için rahatça benimsenirken bazıları protest ya da alışılmadık içeriklere sahip oldukları için sansüre maruz kalıyorsa adil bir yönetim yaklaşımından söz edilemez.

Üyelerin durumu kabullenmesine ya da sessizce uzaklaşmasına sebep olan bu döngü, statükoya ayak uydurulması anlamında turnusol kağıdı etkisi görür. Aktif işleyiş beklentisi karşılanmazsa aidiyet azalır, üye kayıpları kontrol edilemez boyutlara ulaşır ve kurumu sabit, içine yeni kimseyi alamayan kapalı bir devreye dönüştürür.

Eleştiriye kapalı kurumsal kültür

Sanat derneklerinin en kırılgan noktalarından biri, kurumsal eleştiriye verdikleri tepkilerdir. Eleştiri çoğu zaman “kurumu yıpratma” veya “muhalefet” olarak algılanır; sansür, görmezden gelme ya da erteleme refleksleri devreye girer. Oysa eleştirinin olmadığı bir ortamda ne üretim gelişir ne de temsil genişler. Bu durum özellikle politik, kavramsal veya sorgulayıcı sanat pratiklerinin dernek çatısı altında barınmasını (tüzük yoluyla ya da sosyal anlamda oluşturulan baskılar aracılığıyla) zorlaştırır.

Eğitim, yetkinlik ve meşruiyet yanılgısı

Sanat alanında en sık rastlanan tartışmalardan biri, akademik eğitim ile sanatsal yetkinliğin eş tutulmasıdır. Oysa sanat tarihi, akademi dışı üretimlerle şekillenmiş sayısız örnekle doludur. Buna rağmen bazı derneklerde üyelik değerlendirmelerinin, üretim pratiğinden çok diplomalara dayanması, sanatın doğasıyla çelişen bir hiyerarşi yaratır. 

• Bu algılama biçimi, çağdaş sanatın eleştirel ve deneysel doğasını anlamakta zorlanan yönetimlerin kendilerini güvenceye alma biçimi olarak da okunabilir.

Sanatçıyı var etmek için sanat lisansı yeterli olmadığı gibi, akademik konumlara sahip olmak da her zaman meşruiyet sağlamaz. Sektörü birçok boyutuyla deneyimleyebilen bütün profesyoneller (sanat bir meslekten çok pratik olduğundan) tarihin akademi dışı sayısız belirleyici figürle dolu olduğunu bilirler.

Uluslararası kopukluk ve bağlam

Küresel sanat ortamı, son on yılda dijital platformlar, (özellikle pandemi dönemi uzaktan planlama kültürünün gelişmesi ile çoğalan) çevrimiçi etkinlikler ve hareketlilik üzerinden yeniden şekillendi. Buna rağmen birçok yerel dernek, hâlâ yalnızca ulusal sergi ve fuarları referans alarak evrensel iddialarda bulunan davranışlar içerisinde. 

Bu kopukluk, genç sanatçıların uluslararası bağlamı dernekler aracılığıyla değil, bireysel çabalarla kurmasına neden olur. İçinde bulunulan ekosistemin anlaşılması konusunda yetersiz kalan bu bireysel çaba, bireyler farklı sosyo–politik ve genel kültür arka planlarına sahip olduklarından, yorum farklılıkları ve eserlerin bağlamının değerlendirilmesi, fikir paylaşımında bulunulması konusunda makası iyice açarak kopuklukları körükler, senkronizasyonu zorlaştırır.

Coğrafi farklılıklar ve davranış biçimleri

Batı’daki birçok sanat örgütlenmesinde dernekler, sosyal statü dağıtan yapılar olmaktan çok network ve üretim hacmi yaratan araçlar olarak konumlanır. Türkçede yer alan "sen", "siz" resmiyet hiyerarşisi, uluslararası düzeyde varlığını devam ettirmez. 

• Durum, kişisel alanın gelişmişliği de hesaba katılınca Ortadoğu'ya göre performans ciddi biçimde düşer, gönüllülük biraz "zaman bulabildikçe" formuna bürünür. 

Avrupa Birliği'nin serbest dolaşım politikaları ve Amerika Birleşik Devletleri'nin devasa yüzölçümü düşünüldüğünde "taşınma kültürü", iş hacmi merkezinde (kişinin iş bulduğu yere taşınması) şekillenirken Doğu’daki sınırların daha korunaklı ve geçirgen olmayan yapısına bağlı ve bireyselliğin zayıflamasına paralel olarak, yaşanan bölgede iş bulma odaklı bir taşınma alışkanlığına rastlanır. Mobilitenin varlığı ve yokluğu sivil toplum örgütlenmesinde bireyin daha kuvvetli ya da zayıf bağlanma modeli geliştirmesini sağlar. STK yöneticileri de yerine getirilemeyen ya da zamanlamasında kaymalar meydana gelen görevler konusunda daha anlayışlı davranırlar.

Amaç sapması ve önlemler

Sanat ve zanaat hakkındaki güncellenmesi gereken tanım ve görüşler ile ilerici ve klasik sanat anlayışları arasındaki çatışma üye görüşlerine yansıdıkça sanat üretimini desteklemek, sanatçılararası diyaloğu güçlendirmek, proje oluşturmak, güncel pratikleri tartışmak konusundaki kutuplaşmalar da artar ve üyeler zamanla motivasyonlarını yitirirler. 

Zamanla pek çok kulüp, dernek, ve benzeri kurum, üretimi destekleyen yapılar olmaktan çıkıp sosyal aidiyet alanlarına dönüşür. Bir topluluk olma fikri, fikir alışverişinin önüne geçer. Aidatlar toplanır ama projeler üretilmez; toplantılar yapılır ama içerik gelişmez, kitleler sosyal fonksiyonlar için toplanır, yemek yiyip dağılırlar. Üstelik bu tablo, yalnızca sanat alanına özgü değildir. Ancak sorgulayıcı düşüncenin merkezde olması beklenen sanat ve kültür alanlarında bu tıkanıklık daha görünür ve daha yıkıcıdır.

Sanat derneklerinin krizi, bireysel niyetlerden çok yapısal sorunların ürünüdür. Bu sorunlar tartışılmadıkça, dernekler arasında gidip gelen, şevkini ve yörüngesini kaybeden sanatçılar için döngü değişemez. Asıl soru belki de şudur:

"Sanat dernekleri, statüyü mü yönetecek, yoksa üretimi ve proje hacmi oluşturmaya mı alan açacak?"

Bu soruya verilecek yanıt, yalnızca derneklerin değil, sanat ortamının geleceğini de belirleyecek.