Uyumlu faniler bana uyumsuz derler: Belirsizlik zamanlarında fabrika ayarlarına dönmek

Bu yazının başlığı Sezen Aksu’nun "Adem Olan Anlar" şarkısının bir dizesi. Bütün yazıyı okuyup bitirme sabrını gösterdiğinizde muhtemelen "ne alaka" diyeceksiniz. Çünkü bütün yazı bir uyum güzellemesi. 

Bu şarkının sözleri ise bana hep içimdeki alışma itirazı ile uyum gösterme yeteneğinin ezeli ve ebedi mücadelesini hatırlatıyor. Hatta şarkının birçok dizesi iş hayatında şu aralar kendini çok yalnız hisseden ve gittikçe sesi azalan beyaz yakalının düşüncelerine tercüman oluyordur bence. 

"Sürüden ayrılanı kurtların yemediği", kurtların puslu havadan faydalanmadığı adil bir dünya muhtemelen hiçbir zaman olmadı ve olmayacak. Ve biz beyaz yakalar hep uyumlanmak zorunda olacağız. Ama umarım "garanti muhabbetlere yılışmadan, münasip bir dayımız olmadan" yapabiliriz bunu. 

Kaosun içinde nefes almak

İş dünyasında belirsizlik, son yılların en çok konuşulan başlıklarından. Toplantılarda, raporlarda, strateji sunumlarında hep aynı kelime dönüp duruyor. Oysa Türkiye gibi ticaretin ve girişimciliğin binlerce yıldır kesintisiz aktığı bir coğrafyada belirsizlik yeni bir durum değil.

Belirsizlik, bizim coğrafyamızda sonradan ortaya çıkan bir arıza değil; iş yapma biçimimizin fabrika ayarıdır. Zor dönemlerde kurumlar da “fabrika ayarlarına dönmekten” söz eder. Ancak asıl mesele geri dönmek değil; o ayarları hiçbir zaman kaybetmemektir.

• Yani bizim durumumuzda belirsizlik, çözülmesi gereken bir problemden çok, içinde yaşanması gereken bir gerçekliktir.

Çobanlıktan sadrazamlığa uzanan Ayaz’ın hikayesi bu yüzden anlamlıdır. Ayaz, nüfuz sahibi olduktan sonra bile çobanlık günlerinden kalan kıyafetlerini hep gözünün önünde tutar. Nereden geldiğini unutmamak için... Bu, bir tevazu gösterisinden çok, bir denge mekanizmasıdır.

Şirketler de büyürken benzer bir dengeye ihtiyaç duyar. Yeni ürünler, yeni kategoriler, yeni pazarlar… Gazozdan meyveli maden suyuna, limonatadan farklı işlere uzanan yolculuklar... Ama bütün bu genişlemenin tek bir şartı vardır: Özü kaybetmeden büyümek.

Geçmiş dönemlere kıyasla belirsizlik arttı mı?

Fabrika ayarları kavramına "Günümüzde dünyada ve ülkemizdeki belirsizlik eskiye göre çok arttı; o yüzden o ayarlar artık işimize yaramaz" gibi bir itiraz getirilebilir. Benim buna cevabım "Artmadı, tam aksine belirsizlik azaldı" olurdu. Kanımca günümüzde eski çağlara göre daha az belirsizlik var. 

• Teknoloji sayesinde geleceğin olasılıklarını daha yüksek ihtimalle öngörebiliyoruz. Peki o zaman neden büyük bir kaosun içindeymiş gibi hissediyoruz? Yani hissedilen sıcaklık niye daha fazla? 

Bugün belirsizliğin daha yoğun hissedilmesinin sebebi veri eksikliği değil; belirsizliği daha zor kontrol edebiliyor olmamız. Yani dünya daha belirsiz değil, daha karmaşık. Buna bir de bütün dünyada regülasyonların ve politika koyucuların geçmişe kıyasla daha az öngörülebilir hâle gelmesini eklediğinizde durum iyice zorlaşıyor. 

Zaten kurumları fabrika ayarlarından uzaklaştıran etmen belirsizliğin miktarı ya da tipi değil, günümüz dünyasında belirsizliği kontrol etmenin zorlaşması ve bunun da kurumları, yeni zihniyetleri oyuna sokmaya zorlaması. Çünkü böyle bir ortamda belirsizliği kontrol etmenin yolu nettir: Hızlı uyum. Maharet, fabrika ayarlarından uzaklaşmadan uyum sağlamaktadır.

Belirsizlik fırsatla ilişkilendirildiği için başarı hikayelerinin sık başvurulan bir arka plan dekorudur hep. Ben yine de belirsizlik içinde başarılı olmanın da gereğinden fazla romantize edilmesinin doğru olmadığını düşünüyorum. Çünkü belirsizlik çoğu zaman adaletsizlikten, öngörülemezlikten ve kuralsızlıktan beslenir. 

• Bence asıl başarı belirsizlik içinde başarılı olacak yetenekleri geliştirmekten çok, bu ortamı yaratan eşitsizlikleri ortadan kaldırmak için uğraşmaktır. Bu da çok ama çok uzun soluklu bir macera olduğundan kısa vadede "elde var uyum."

Koltukta değil sahada: Uyumun püf noktaları

Son 10-15 yılda hayatımıza giren yeni bir kavram var: Uyumsal Zeka (Adaptability Quotient). IQ ve EQ'dan sonra zamanın ruhu artık uyumsal zekayı da gerektiriyor. 

Kısaca özetlemem gerekirse, benim iş hayatına girdiğim ilk yıllarda zamanın ruhunu temsil eden Zeka Katsayısı (IQ) idi; bu ölçümde önde olmak esastı. Sonra Duygusal Zeka (EQ) hayatımıza girdi. Sadece zihin ve beyin değil, duygular ve kalple yarattığımız fark ya da bunlarla nasıl var olduğumuz da önem kazanmaya başladı. 

• Bugün ise Uyumsal Zeka kavramıyla daha sık karşılaşıyoruz. Yani belirsizlik ve bilinmezlikle hayat akarken karşımıza ne çıkarsa çıksın ona uyum sağlayabilme yeteneğimiz. Elimizde olmayan, yönetmediğimiz ve değiştiremediğimiz koşullara kendi bireysel reaksiyonumuzu vererek ne kadar adapte olabildiğimizin ölçümü.

Belirsizlik dönemlerinde liderlik, koltukta değil sahada kurulur. Bir yöneticinin, iş insanının pantolon değil, ayakkabı eskitmesi gerekir. Belirsizlikte oksijen almak isteyen yönetici sahaya inmeli, operasyonun kalbinde olmalıdır. Gerçek sinyaller oradan gelir. Yani uyum sağlamak için gerçeklikle temas hâlinde olmak esastır. 

Mizah ve alçakgönüllülük de çoğu zaman göz ardı edilir. Oysa kendini fazla ciddiye almamak ve kendi hatalarına gülebilmek yaratıcılık alanı açar ve uyumu kolaylaştırır.

'Yarasa' gibi olmak

Belirsizlik ortamında başarılı olan yöneticiler, farklı koşullara hızla uyum sağlayabilen, hibrit ve sentez karakterlerdir. Ben buna “yarasa gibi olmak” diyorum: Düşünsenize memeli bir hayvan ama aynı zaman da uçabiliyor. Hem mağarada hem şehirde yaşayabiliyor. Görme yetileri olmasına rağmen görmeden yön bulmak için ekolokasyon yeteneklerini kullanıyor. 

Belirsizliği yönetmek, onun ne olduğunu çözmekten çok, o belirsizliğin içinde kim olduğunuzu netleştirmekle ilgilidir. Sonradan "Bana mı sordunuz adımı koyarken" diyebilecek gücü kendinizde bulabilirsiniz böylece.