Yatırım, uzun zamandır kişisel yahut kurumsal servet oluşturmanın en önemli aracı hatta temel taşı konumunda. Finansal arena diye tabir edebileceğimiz piyasalar her gün farklı yaş, cinsiyet, coğrafya, gelir ve eğitim düzeyinden katılımcıların çetin, yer yer kanlı mücadelesine sahne oluyor.Peki bu gladyatörler tam olarak kimler? Hangi saiklerle arenaya çıkıyor ve birikimlerini ortaya koyuyorlar? Nasıl bir demografik tablo ile karşı karşıyayız? Piyasalar teknoloji ve bilinçli eğitim yoluyla daha erişilebilir hâle geldikçe yatırımcı havuzu çeşitlense de katılımcılar arasında büyük boşluklar ve eşitsizlikler devam ediyor.Gelin, bu ayki yazımızda bugünün yatırım dünyasını şekillendiren temel demografik eğilimleri incelemeye çalışalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Yaş: Boomer'lardan Zoomer’lara</h2>Yaş, hayatın pek çok alanında olduğu gibi yatırım davranışlarında da önemli bir rol oynar. Baby Boomer (1946-1964) olarak tabir edilen kişiler onlarca yılda elde ettikleri tasarruflar ve bunların sağladığı bileşik getiri sayesinde önemli miktarda finansal varlığa sahiptir. Şu anda emekli hayatı yaşayan pek çok Boomer, servetini korumak için tahviller ve temettü ödeyen hisse senetleri gibi muhafazakâr portföylere yönelmektedir ki, bu da onları arenanın daha az riskli bölgelerinde fakat hayatta tutar.Zorunlu Uyarı:&nbsp;Yazının bu bölümünde yatırımın demografisine küresel ölçekte yaklaşılmaktadır. Yoksa yazının yazarı, ülkesindeki emeklilerin pek çoğunun bırakın muhafazakâr bir portföy yönetmeyi, mütevazi bir ay geçirmekte dahi zorlandığının bilincindedir.Genellikle kendi ailesini kurup büyütmüş yahut yaşlanan ebeveynlerine bakan X Kuşağı (1965-1980), hisse senetleri gibi büyüme odaklı varlıkları daha güvenli seçeneklerle karıştırıp dengeli bir yaklaşımla yatırım yapma eğilimindedir. Dolayısıyla bu grubu bazen arenanın kuytularında, bazense hareketli alanlarında görmek mümkündür.Y Kuşağı (1981-1996) ve Z Kuşağı (1997-2012) temsilcilerinin olduğu alanlarda ise işler biraz karışır zira bu genç gruplar hem kendi aralarında hem de arenanın unsurlarıyla kanlı mücadelelere girmekten, gerektiğinde tüm birikimlerini kaybetmekten yahut karşılarındakinin her şeyini elinden almaktan çekinmezler. Bu gruptaki gladyatörler hisse senedi, kripto paralar ve NFT’ler gibi alternatif ürünleri korkusuzca alıp satarlar.Anlaşılacağı üzere risk iştahı ve teknoloji bilgisi -istisnalar dışında- bugünün dünyasında bireylerin yatırıma nasıl yaklaştığını belirlemekte ve nesiller arasında keskin farklılıklara işaret etmektedir.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Cinsiyet: Fark kapanıyor</h2>Yatırım tercihlerindeki cinsiyet ayrımı konusu uzun zamandır tartışılan hatta ampirik çalışmalara kaynak olan bir konu olmuştur. Geleneksel olarak aktif erkek yatırımcıların sayısı kadınlardan daha fazladır ve yapılan çalışmalar kadınların parayı riske etmektense tasarruf etmeyi önceliklendirme olasılığının daha yüksek olduğunu göstermektedir.Ancak günümüzde bu farkın kapandığını söylemek mümkün. Bugün kadınlar iş gücüne daha fazla katılım, artan gelirler ve finansal okuryazarlık kampanyaları sayesinde finansal geleceklerinin kaderini giderek daha fazla kendi ellerine alıyorlar.Aracı kurum verileri, kadınların artık bireysel yatırımcıların yaklaşık %40'ını oluşturduğunu, bu oranın on yıl önce %30 olduğunu gösteriyor.Yapılan bazı analizlerin sonuçlarına göre, kadınlar uzun vadeli, çeşitlendirilmiş portföy stratejileri ve daha düşük işlem sıklığını tercih etmeleri nedeniyle getirilerde erkeklerden daha iyi performans gösteriyorlar. Ne var ki iş hayatında cinsiyetler arası ücret farkı ve kadınların çocuk bakım sorumlulukları gibi engeller, özellikle bekar anneler veya düşük gelirli haneler arasında kadınların yatırım tutarlarını hâlâ sınırlamaya devam ediyor.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Gelir ve servet: Bariyerler</h2>Gelir, kimin daha çok yatırım yapacağının en kritik belirleyicisidir. Yüksek gelirli bireylerin, düşük gelirli bireylere kıyasla hisse senedi, yatırım fonu veya gayrimenkul sahibi olma olasılıkları çok daha yüksektir.Zira para parayı çeker, servet serveti doğurur.Fazla geliri olanlar risk alabilirken, düşük gelirli bireyler genellikle uzun vadeli kazançlardan ziyade acil ihtiyaçlarını önceliklendirir. ABD halkının en zengin %10'u, ülkenin borsadaki servetinin neredeyse %90'ına sahiptir ve bu yoğunlaşma, bu uçurumu vurgular.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Eğitim: İtici güç olarak bilgi</h2>Eğitim seviyesi, yatırımcılık motivasyonu ile güçlü bir şekilde ilişkilidir. Akademik eğitim yahut finansal okuryazarlık marifetiyle bileşik faizi, çeşitlendirmeyi ve riski anlamak, yatırıma yönelmek konusunda önemli bir kolaylaştırıcı olmaktadır.Farklı eğitim gruplarından kişilerle yapılan anketler, yüksek lisansa veya belirli bir finansal eğitime sahip bireylerin, opsiyonlar veya girişim sermayesi gibi görece daha karmaşık yatırım alanlarında gezinme konusunda daha rahat olduğunu göstermektedir.Ne var ki bu, yatırımın getirisinden bağımsız bir tespittir. Günümüzde -hele ülkemizde- elde edilen getiriyi belirleyen faktörler arasında eğitim yahut bilimsel analiz en son sıralarda yer almakta olup, bu konuda oluşturulan bazı görseller (“Yazın çok uçak uçar!”) yüzde hoş bir tebessüm bırakmaktadır.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Coğrafya: Kentsel ile kırsal&nbsp;</h2>İnsanların nerede yaşadıkları da yatırım alışkanlıklarını şekillendirir. Finansal kurumlara daha kolay erişime ve daha yüksek ortalama gelire sahip olan şehirliler, kırsal bölgelerin sakinlerinden daha fazla yatırım yapma eğilimindedir.Her ne kadar teknolojik imkânlar ve sosyal medya kullanımı pek çok alanda kent ile kır arasında ayrıma yer bırakmadıysa da yatırım konusunda bu makasın kapanması pek mümkün görünmemektedir.Hem dünyada hem de ülkemizde yatırımcı profili yadsınamaz bir şekilde değişmektedir. Teknoloji, erişimi mümkün kılarak daha genç ve daha çeşitli katılımcıları arenaya çekmiş, onları oyunun bir parçası hâline getirmiştir.Yoksa yemi mi demeliydim?Zira tüm ülkelerde mevcut yapısal eşitsizlikler olan servet uçurumları, eğitim eşitsizlikleri ve ekonomik istikrarsızlığın getirdiği zaruri bireysel kesintiler piyasalardan kimin gerçekten yararlanabileceğini belirlemeye devam ediyor.Bugün yatırımın demografisinin hikayesi, ilerleme ve ısrarla ilgili. Oyuna her gün daha fazla insan katılıyor ancak oyun alanı tam olarak eşit değil, hâlâ.Çok değil, bundan on yıl kadar önce misal, herkesin eşit olduğu bir alan olan emir gönderimi, artık parasını verenin düdüğü daha hızlı çaldığı hatta diğerinin düdüğünü elinden aldığı bir yer hâline geldi.İçeriden öğrenmenin yarattığı asimetrik enformasyon kimilerini arenanın aslanlarına yem ederken, kimilerini de kurumsal gladyatörlerin ayaklarına paspas kılıyor.Eğitim ve bunun getirdiği bilinçli tercihler, normal şartlar altında oluşması gereken getirilerin oluşmasına yetmeyince, eğitim seviyesi demografik bir parametre olmaktan öteye gidemeyip gittikçe önemini yitiriyor ve günden güne silikleşiyor.Bugün hem politika yapıcılar hem de finans kuruluşları zor bir soruyla karşı karşıya: Savunmasız grupları geride bırakmadan katılımı nasıl genişletebilir ve koruyabiliriz?Zira veriler bize yatırımcının yüzünün değişmesine rağmen, fırsatın köklerinin hâlâ derin ve eşitsiz olduğunu söylüyor.Pandemi sonrası büyük bir fırsat yakalandı ve yatırımın demografisi tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar çeşitlendi, genişledi.Bu fırsatı tepmek, en basit ifadeyle ahmaklık olur.

Finans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.

Finans dünyasındaki en önemli gelişmeler.

EXANTE

Yatırım, uzun zamandır kişisel yahut kurumsal servet oluşturmanın en önemli aracı hatta temel taşı konumunda. Finansal arena diye tabir edebileceğimiz piyasalar her gün farklı yaş, cinsiyet, coğrafya, gelir ve eğitim düzeyinden katılımcıların çetin, yer yer kanlı mücadelesine sahne oluyor.

Yatırımın demografisi: Arenanın gladyatörleri kimler?

Don Altobello, Vincent Corleone’yi bahçede, dallarında kuşların cıvıldadığı ağaçların altında kendisini bekleyen Don Lucchesi’nin yanına götürdü. Kısa bir takdim konuşmasının ardından Vincent, kendisine nasıl yardımcı olabileceğini sordu Don Lucchesi’ye.&nbsp;“Siz, Don Lucchesi, finans ve politika adamısınız. Bunlar benim anladığım şeyler değiller.”Müstehzi bir gülüşün ardından, “Silahları biliyorsunuz, değil mi?” dedi Don Lucchesi ve cevabı beklemeden devam etti.“Finans bir silahtır. Politika ise tetiği ne zaman çekeceğini bilmektir.”Francis Ford Coppola’nın, yazar Mario Puzo’nun aynı adlı eserinden efsane uyarlaması Baba serisinin üçüncüsünü izleyenlerin hatırlayacağı bu replik, filmin gösterildiği 1990 yılından bu yana onlarca kez kendini teyit etmiş olsa gerek.&nbsp;Bilhassa o yıllardan itibaren dünyayı etkisi altına alan neoliberal politikaların oluşturduğu küreselleşmiş ve birbirine eklemlenmiş ekonomik sistem bu repliğin puntosunun her yıl daha da büyümesine ve altının daha kalın çizilmesine sebep oldu. Ve bir noktada artık konvansiyonel silahların bir öneminin kalmadığı anlaşıldı. Zira bu silahlar sistemi besleyen üretici ve tüketicinin yani insanın ölmesine neden oluyordu. Dolayısıyla bir tetik çekilecekse, o tetik çelikten değil, kâğıttan olmalıydı.&nbsp;Tercihen yeşil.Yatırım ve politika, ekonomileri, piyasaları ve bireysel portföyleri etkileyecek şekilde derinlemesine iç içe geçmiş durumda. Hâliyle bu ilişkiyi anlamak, finansal piyasaların dehlizlerinde gezinmek ve bilinçli kararlar almak isteyen yatırımcılar için çok önemli.Gelin bu yazıda bu ilişkiyi anlamayı gerek teorik gerekse pratik durumlar üzerinden deneyelim.<h2 dir="ltr" fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Hükümet politikaları piyasayı nasıl şekillendirir?</h2>Hükümet politikaları, politikanın yatırımı etkilemesinin en doğrudan yollarından biridir. Vergi reformları ve kamu harcamaları gibi mali politikalar ekonomik büyümeyi teşvik edebilir veya engelleyebilir, şirket kârlılıklarını ve piyasa performansını etkileyebilir. Örneğin, şirketler için vergi indirimleri genellikle artan kazançlara yol açar ve bu da hisse senedi fiyatlarını yükseltebilir. Benzer şekilde, altyapı harcamaları inşaat, demir çelik, çimento ve yapı kimyasalları gibi sektörleri canlandırabilir.Merkez bankaları tarafından yönetilen para politikası da bu süreçte kritik bir rol oynar. Faiz oranı değişiklikleri borçlanma maliyeti üzerinden tüketici harcamalarını, şirket yatırımlarını ve genel ekonomik faaliyeti etkiler. Siyasi istikrarsızlık yahut siyasi müdahale para politikası kararlarını etkileyebilir ve başka bir karmaşıklık katmanı ekleyebilir.Yine hükümetler tarafından oluşturulan düzenleyici çerçeve çeşitli endüstrileri derinden etkiler. Örneğin, daha sıkı çevre düzenlemeleri enerji şirketleri için maliyetleri artırabilirken, bazı düzenlemelerin kaldırılması yani deregülasyon finans veya telekomünikasyon gibi sektörlerde kârlılığı artırabilir. Dolayısıyla yatırımcıların portföylerindeki potansiyel riskleri ve fırsatları öngörmek için düzenleyici eğilimleri izlemeleri gerekir.Çatışmalar neticesinde ortaya çıkan ticaret savaşları, yaptırımlar veya gümrük tarifeleri gibi uygulamalar da piyasa oynaklığına neden olur. Büyük ekonomiler arasındaki gerginlikler küresel tedarik zincirini bozar ve uluslararası ticarete bağımlı şirketleri etkiler. Döviz dalgalanmaları genellikle bu tür olaylara eşlik ederek çok uluslu şirketlerin ve yabancı yatırımların darbe almasına sebep olur.Seçimler ve liderlikteki değişiklikler de yerel ve uluslararası politikalarda değişimlere yol açabilir. Örneğin, yenilenebilir enerjiye öncelik veren bir hükümet yeşil teknolojilerde fırsatlar yaratabilirken, geleneksel enerji kaynaklarına odaklanan bir başkası petrol ve gaz şirketlerine fayda sağlayabilir.Şimdi gelin, tüm bu teorik bilgileri yeniden ABD Başkanı seçilen Donald Trump’ın ilk dönemi üzerinden somutlaştırmaya çalışalım.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Trump 1.0 dönemi</h2>Ocak 2017'den Ocak 2021'e kadar süren Trump 1.0 dönemi, küresel ekonomi ve finans piyasaları üzerinde derin etkiler bırakan bir dizi politika değişikliği ve jeopolitik olayla damgalandı. Vergi reformlarından ve düzenlemelerin kaldırılmasından ticaret savaşlarına kadar, Trump'ın yönetimi hem yerel hem de uluslararası ekonomilerde manzaraları şekillendirdi.Trump'ın ilk döneminin en önemli politikalarından biri 2017 tarihli Vergi Kesintileri ve İş Yasası'ydı (TCJA). Bu yasa, şirket kârlarını artırmayı ve yatırımı teşvik etmeyi amaçlayarak kurumlar vergisi oranını %35'ten %21'e düşürdü. Bu durum hisse senedi geri alımlarında ve temettü ödemelerinde artışa yol açarken, muhalifler faydaların eşitsiz bir şekilde dağıtıldığını, şirketleri ve zenginleri orta sınıf çalışanlara tercih ettiğini savundu.Düzenlemelerin kaldırılması yani deregülasyon, Trump'ın ekonomik gündeminin bir diğer temel taşıydı. Yönetimi, özellikle enerji, finans ve çevre sektörlerinde olmak üzere birçok sektördeki düzenlemeyi geri çekti. Bu eylemler, uyumluluk maliyetlerini düşürmek ve ekonomik faaliyeti teşvik etmek için tasarlanmıştı ancak aynı zamanda uzun vadeli çevresel ve finansal istikrar konusunda endişelere yol açtı.Trump'ın ticarete yönelik "Önce Amerika" yaklaşımı küresel ekonomik ilişkileri yeniden şekillendirdi. Yönetim, en önemlisi Çin olmak üzere birçok ülkeden ithalata gümrük vergileri koydu ve küresel tedarik zincirlerini bozan bir ticaret savaşını tetikledi. ABD, 360 milyar dolar değerindeki Çin mallarına gümrük vergileri koydu ve bu da Pekin'den misilleme önlemleri alınmasına yol açtı.Ticaret savaşı, özellikle uluslararası ticarete bağımlı olan işletmeler ve yatırımcılar için önemli bir belirsizlik yarattı. Bazı yerel endüstriler koruyucu gümrük vergilerinden faydalanırken, diğerleri daha yüksek girdi maliyetleri ve azalan ihracat fırsatlarıyla karşı karşıya kaldı. Küresel piyasalar oynaklık yaşadı ve yatırımcılar ABD-Çin ticaret müzakerelerindeki her yeni gelişmeye dalga boyu yüksek tepkiler gösterdi.Peki ekonomi haberleri tarafında suların hiç durulmadığı bu dönemin finans piyasalarına yansıması nasıl oldu?Trump yönetiminin politikaları finans piyasaları üzerinde karışık bir etkiye sahipti. TCJA ve düzenlemelerin kaldırılması, S&amp;P 500 ve DJIA gibi büyük endekslerin rekor seviyelere ulaşmasıyla bir boğa piyasasını körükledi. Ancak, piyasalar artan gerginliklere ve belirsizliğe tepki gösterdikçe, ticaret savaşları artan oynaklık dönemlerini beraberinde getirdi.Bu süreçten özellikle gelişmekte olan piyasalar etkilendi çünkü ticaret anlaşmazlıkları ve güçlenen ABD doları yüksek seviyede dış borcu olan ekonomilere baskı uyguladı. Meksika ve Çin gibi ABD'ye ihracata büyük ölçüde bağımlı olan ülkeler ekonomik yavaşlamalarla karşı karşıya kaldı.Trump'ın dış politika kararları da küresel piyasaları etkiledi. Paris İklim Anlaşması ve İran Nükleer Anlaşması gibi uluslararası anlaşmalardan çekilmek jeopolitik belirsizlik yarattı. İran ve Venezuela gibi ülkelere uygulanan yaptırımlar, küresel petrol piyasasını bozdu ve enerjiye bağımlı ekonomileri etkileyen fiyat dalgalanmalarına yol açtı.Yönetimin geleneksel müttefiklerle gergin ilişkileri ve çok taraflı anlaşmalar yerine ikili anlaşmalara olan tercihi de küresel ticaret dinamiklerini değiştirdi. Örneğin, NAFTA'nın USMCA'ya yeniden müzakere edilmesi, otomotiv ve tarım gibi endüstrileri etkileyen Kuzey Amerika için yeni ticaret kuralları getirdi.Trump'ın başkanlığının son yılı, küresel ekonomi üzerinde derin bir etkisi olan COVID-19 pandemisinin hâkim olduğu bir yıldı. Yönetimin ilk tepkisi, algılanan koordinasyon eksikliği ve aciliyet nedeniyle eleştirilerle karşı karşıya kaldı. Pandemi, ekonomik daralmalar, iş kayıpları ve dünya çapında artan devlet borcuyla yaygın ekonomik hasarlara yol açtı.Sonuç olarak Trump'ın başkanlığı küresel ekonomi ve piyasalarda kalıcı izler bıraktı. Çin ile yapılan ticaret savaşı küresel tedarik zincirlerinin zayıflıklarını vurguladı ve çeşitlendirmeye yönelik çabaları hızlandırdı. Vergi kesintileri ve düzenlemelerin kaldırılması kısa vadeli piyasa kazanımlarını körükledi ancak gelir eşitsizliği ve mali sürdürülebilirlik konusunda endişelere yol açtı.Pandemi, krizlere koordineli küresel yanıtların önemini vurguladı ve uluslararası iş birliğindeki boşlukları ortaya çıkardı. Trump'ın döneminde jeopolitik gerginlikler ve ittifaklardaki değişimler ticaret ve yatırım kararlarını etkilemeye devam etti.<h2 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Trump 2.0 karşısında ne yapmalı?</h2>Şimdi, 20 Ocak 2025 itibariyle resmen başlamış olan Trump 2.0 dönemi içerisindeyiz. Ve haber başlıkları, ilkinden pek farklı değil. Hatta aynı.&nbsp;Peki, ne yapmalı?Yatırım ve politika arasındaki etkileşimi yönetmek için yatırımcıların yapabileceği şeyler sınırlı fakat etkili. Geçmiş veri bunu teyit ediyor.&nbsp;Bunlardan ilki ve bana göre en önemlisi, sakin kalmak. Politikanın pragmatizm üzerine kurulu bir mekanizma olduğunun ve yirmi dört saatin siyasette çok uzun olduğunun farkında olarak, politik gündemler karşısında sakin kalmak ve geçici gündemleri&nbsp;trade etmekten kaçınmak ilk ve en önemli husus.Bir diğer önlem ise çeşitlendirme. Varlık grupları ve risk seviyeleri bakımından iyi çeşitlendirilmiş bir portföy, siyasi belirsizlikle ilişkili riskleri azaltmaya yardımcı olabilir.Ve son fakat mental olarak en zor olanı ise, uzun vadeli bakış açısı. Politik gelişmeler kısa vadeli oynaklığa neden olabilirken, uzun vadeli yapısal trendler genellikle daha güvenilir yatırım fırsatları sunar.&nbsp;Zira sahibini hatırlayamadığım şu cümlede dendiği gibi:&nbsp;“Düzenlemeler, vergiler ve politikalar değişir ancak gerçek değer yaratan şirketler uzun vadede her zaman kazanır.”

Bir noktada artık konvansiyonel silahların bir öneminin kalmadığı anlaşıldı. Zira bu silahlar sistemi besleyen üretici ve tüketicinin yani insanın ölmesine neden oluyordu. Dolayısıyla bir tetik çekilecekse, o tetik çelikten değil, kâğıttan olmalıydı. Tercihen yeşil.

Yatırımın politiği: Finans, politikacının silahı mıdır?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Evren ve zaman sonsuz bir döngü süreci içerisindedir;&nbsp;yaşanan her şey sonsuza dek &nbsp;tekrar tekrar yaşanacaktır.”</blockquote>Friedrich Nietzsche, Bengi Dönüş Kuramı"Poetika daha çok estetik alana ait bir kavram olarak düşünülür. Türkçede daha çok şiire dair bir çerçevede kullanılır. Ama toplumun poetikasından, devletin poetikasından, üniversitenin poetikasından konuşmaya başladığınızda gözler fal taşı gibi açılabilir.Oysa 'poetik' olanın kökeni olan Yunanca poiesis, zaten yapma, kurma, yaratma, inşa etme anlamı taşır. Üstelik o zamanlar poiesis sadece sanatla sınırlı bir anlama sahip değildir. İnsanın bütün yapıp etme alanlarını kapsar. İnsanın elinden, aklından, fikrinden, gönlünden, muhayyilesinden çıkmış her şey biraz poetiktir. Ve bunların poetikasından söz etmek hiç de abartılı bir şey değildir."&nbsp;&nbsp;Yukarıdaki paragraf sosyolog yazar Besim F. Dellaloğlu’nun Toplumun Poetikası başlıklı yazısından. Okuduğum anda aklımdaki kilidi açan ve beni hayatta kurduklarımıza, yarattıklarımıza, yaptıklarımıza dair tefekküre düşüren bir anahtar.Editörümüz sevgili Emircan Yaman bu yılın başında bu mecrada aylık olarak yazmamı teklif ettiğinde, kendisinin nazik davetine, bu tefekkürün yansımalarına vesile olacağını düşünerek memnuniyetle icabet etmiştim.Birkaç gün sonra sona erecek takvim yılının son yazısında geriye dönüp bu yansımaların neler olduğunu kendime ve bu yazıyı okuyanlara hatırlatmak, dahası, ilk günden kurmaya niyetlendiğim şeyin, yatırımın poetikasının omurgasını ortaya çıkarmak istedim.“Mekân, peteklerinin binlerce gözünde zamanı sıkıştırılmış olarak tutar,” der Gaston Bachelard, Mekânın Poetikası adlı eserinde.Yatırım da, tıpkı mekân gibi, peteklerinde insanın envaiçeşit hâlini saklı tutar ve bu hâller bir araya geldiğinde artık yatırımın poetikasından bahsedebilir oluruz. Bu poetika yekpare, geniş bir anda zuhur eder ve her ne kadar biz onu aylarla, yıllarla değerlendirsek de o aslında sonsuz bir döngü içerisinde, tekrar ede ede yaşanır.Bu döngü içerisinde insan, bilhassa yatırım söz konusu olduğunda hızla aslına, evcilleşmemiş zamanlarına dönmeye teşne olur. Sermaye piyasalarını türlü hayvanatın oluşturduğu bir orman olarak betimlemek, bize bu piyasada orman kanunlarını uygulamak için büyük bir kabiliyet alanı yaratır ki, bu durumda <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-zoolojisi-filin-hafizasi-ceylanin-bacaklari" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın zoolojisi”</a> ilk başlık olarak karşımıza çıkar.Tabii böyle bir cangıl ortamında kitleleri ve kitlelerin oluşturduğu piyasaları etkileyecek aktörlerin ortaya çıkması kaçınılmaz olur ve <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-fenomenolojisi-yahut-fenomenlerin-piyasaya-etkisi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın fenomenolojisi”</a> yahut fenomenlerin piyasaya etkisi hepimiz için tartışılması elzem bir konu hâline gelir.Hafta içi her sabah açılış gonguyla başlayıp kapanış gonguyla sona eren şeye ister savaş diyelim ister oyun; her savaşın hukuku, her oyunun zarafeti olmalıdır kuşkusuz. Etik, alanda olmanın birincil ve pazarlığa kapalı unsuru kabul edilmelidir. Bu noktada önümüze cevap bekleyen büyük bir soru çıkar kaçınılmaz olarak: Zarafet olmadan kazanmak yeter mi? Ve <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-etigi-zarafet-olmadan-kazanmak-yeter-mi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın etiği”</a>, bize bu sorunun cevabını arayacağımız bir alan oluşturur.Bunca yazıdan anlaşılacağı gibi, yatırım işi üzerine çokça konuşulan, özlü sözler söylenen ve karmaşıklaştırıldıkça cazibesi artan bir hadise olsa da günün sonunda para kazanmak gailesinden başka bir şey değildir. Yani özünde, tam kalbinde para vardır. Dolayısıyla yatırımın psikolojisine dair bir şeyler söylemek esasında paranın psikolojisini konuşmak demektir. Şans ile risk arasında gidip gelen bu sarkacı <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-psikolojisi-sans-ve-risk-arasinda" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın psikolojisi”</a> ile anlamaya çalışmak, işleri biraz daha kolay hâle getirebilir.Süreç içerisinde psikolojinin yıprandığı ve zorlandığı dönemler yaşamak bu yolculuğun kaçınılmazı olur ve yaşanan bazı durumlara isyan etmektense onun nedenlerini anlamak ve Tanrı’dan değiştiremeyeceğimiz şeyleri kabullenmek için kuvvet, değiştirebileceğimiz şeyler için cesaret ve bu ikisini birbirinden ayırmak için akıl istemek bu dönemleri daha katlanılabilir kılar. <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-muhendisligi-guzellik-yarismasi-mi-deger-yatirimi-mi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın mühendisliği”</a> işte bu Stoa duasına giden yolda uğranılan bir duraktır.Kuşkusuz bu dönemler ve isyanlar he zaman kolay atlatılamaz ve geçse de, geride bazı tatsız anılar, derin yaralar bırakarak geçebilir ki bunlara travma adını veririz. Yatırımcı travması ise finansal piyasalardaki kayıplar ya da beklenmedik dalgalanmalar sonucunda ortaya çıkan, yatırımcıların duygusal ve psikolojik sağlığını olumsuz etkileyen bir durum olarak listedeki yerini alır. <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-travmatolojisi-soklarin-yatirimci-ustundeki-etkisi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın travmatolojisi”</a> ile bu şokların yatırımcı üzerindeki etkisini incelemeye gayret ederiz.Zaman, bizim parçalara böldüğümüz, haddizâtında kesintisiz, sürekli bir kavram fakat biz bölsek de bölmesek de sürekli bir devinim içinde ve teknoloji bu devinimin göz önündeki tezâhürü. <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-algoritmasi-fayda-mi-zarar-mi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın algoritması”</a> ise bu tezâhürün bize yansıması. Fayda mı yoksa zarar mı, dost mu yoksa düşman mı, tam bir muamma.Her gün giriştiğimiz mücadelenin adı savaş mı yoksa oyun mu karar veremesek de bu mücadeleyi verdiğimiz yeryüzündeki devletlerin başka ve yatırımcıları pek de umursamayan gaileleri olduğu açık. Devletlerin coğrafi düzlemde oynadığı bu alan ve güç kazanma mücadelesine jeopolitik denir ve <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-jeopolitigi-riskler-ekonomiyi-sallar-mi-yikar-mi" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın jeopolitiği”</a> bu mücadelenin yarattığı riskler ekonomileri sallar mı yoksa yıkar mı sorusuna cevap arar.Tüm bu poetik süreç içerisinde oluşan dalgalarla madden ve manen başa çıkmaya çalışırken, bir yandan da farkında olmadan vücudumuzun yarattığı hormonal dalgalanmalara maruz kalırız. Endokrinoloji, hormonları, bu hormonları üreten bezleri, hormonların insanlar üzerindeki etkilerini ve bu sisteme ilişkin hastalıkları inceleyen bilim dalına verilen isimdir. Bu alan hem tıp hem de biyoloji ile yakından ilişkili ve insan vücudundaki karmaşık hormonal dengeyi anlamak için disiplinler arası bir yaklaşıma ihtiyaç duyar. Tıpkı yatırım hadisesi gibi. Dolayısıyla <a fr-original-style="" href="https://aposto.com/s/yatirimin-endokrinolojisi-hormonlarimiz-yatirim-kararlarini" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">“yatırımın endokrinolojisi”</a> hormonlarımızın yatırım kararlarımızı nasıl etkilediği üzerine bir perspektif sunmaya çalışır.2024 yılının Mart ayından bu yana yatırımın merhalelerinden, insanın farklı hâllerinden yola çıkarak uğradığımız her durak esasında “yatırımın poetikası” olarak adlandırabileceğimiz bu yolculuğu anlama ve anlamlandırma gayretinden başka bir şey değil.Hayat, birikim yapsak da yapmasak da, o birikimleri yatırımlara yönlendirsek de yönlendirmesek de, yönlendirdiğimiz yatırımlarda başarılı olsak da olmasak da, elde ettiğimiz sonuçlarla sevinsek de üzülsek de, kendi mecrasında akmaya devam ediyor.Bu mecra içerisinde yaşanan olaylara bakış açımız, oluşturduğumuz tepkiler, alışkanlıklar ve verdiğimiz anlamlar hayatı bir yaşam hâline getiriyor. Ve o gün gelip terk-i diyar eyleyerek hayatımızı noktaladığımızda, geride bir yaşam bırakıyoruz.Bir miras. Maddi ya da manevi bir miras.2025 yılı, bu mirasa katkı sağlayabileceğimiz bir yıl olsun dilerim. Değiştiremeyeceklerimizi kabullenecek kuvvete, değiştirebileceklerimizi değiştirmeye yeltenecek cesarete ve ikisini birbirinden ayıracak akla sahip olabileceğimiz bir yıl olsun.Gelecek nesilleri daha güzel bir dünyaya ulaştıracak bir yol olsun.Ve klişe de olsa, barışın yılı olsun. Bütünün faydası için gerçekleşme ihtimali olan bir dileği tutmak, klişe görünmeye değer zira.

Poetika daha çok estetik alana ait bir kavram olarak düşünülür. Türkçede daha çok şiire dair bir çerçevede kullanılır. Ama toplumun poetikasından, devletin poetikasından, üniversitenin poetikasından konuşmaya başladığınızda gözler fal taşı gibi açılabilir.

Yatırımın poetikası: Yolculuğu anlamlandırmak

<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; color: rgb(94, 53, 177); box-sizing: border-box;">“Hormonlar, doğanın bize kaos ile düzenin dansını göstermesinin bir yoludur.”</blockquote>Vücudumuz kimyasal fabrikalar gibidir; bizi dengede ve canlı tutmak için sürekli hormon üretir. Hormonlar, davranışlar ile kişiliğin gizli yöneticileridir ve etkileri vücuttaki neredeyse her hücreye, her organa uzanır.Hâlet-i ruhiye salt kafamızın içinde değil, hormonlarımız tarafından tüm vücut sathında yönetilen bir senfonidir.Hormonların gücünü hafife alamazsınız. Onlar hayatın her aşamasının hem isimsiz kahramanları hem de kötü adamlarıdır. Bu sebeple hormon bilimi bize en küçük şeylerin bile en büyük farkları yaratabileceğini hatırlatır.Hormon bilimine endokrinoloji adı verilir. Endokrinoloji, hormonları, bu hormonları üreten bezleri, hormonların insanlar üzerindeki etkilerini ve bu sisteme ilişkin hastalıkları inceleyen bilim dalıdır. Bu alan hem tıp hem de biyoloji ile yakından ilişkilidir ve insan vücudundaki karmaşık hormonal dengeyi anlamak için disiplinler arası bir yaklaşıma ihtiyaç duyar.Evet, tıpkı yatırım hadisesi gibi.Gelin bu yazıda yatırım kararlarımızı etkileyen hatta zaman zaman yönlendiren hormonları, bunların kişilere yahut cinsiyete göre farklılık gösteren yönlerini inceleyelim ve yazıyı bitirdiğimizde bazı şeylerin aslında elimizde olmadığını, dolayısıyla kimi durumlar karşısında etkilenimsiz kalmayı öğrenmenin yatırımlarımızın salahiyeti açısından ne kadar önemli olduğunu idrak etmeye çalışalım.İşe, vücudumuzun salgıladığı temel hormonları ve bunların davranışlarımız üzerindeki olası etkilerini inceleyerek başlayalım.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kortizol (Stres Hormonu)</h3>Kortizol, stres durumunda artar ve bireyin risk algısını doğrudan etkiler. Araştırmalar, kortizol seviyelerinin yükseldiği durumlarda bireylerin daha temkinli kararlar alma eğiliminde olduğunu göstermiştir. Bu, özellikle piyasa volatilitesinin yüksek olduğu dönemlerde belirgin hâle gelir. Yükselen kortizol seviyeleri genellikle riskten kaçınma davranışını artırır ve kişinin daha güvenli yatırımlara yönelmesine neden olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dopamin</h3>Dopamin, bireyin ödül beklentisiyle ilişkili bir hormondur ve yatırım kararlarını etkileyebilir. Kazanç beklentisi dopamin seviyesini artırarak kişinin daha cesur kararlar almasına neden olabilir. Dopamin artışı, bilhassa kaldıraçlı işlemlerde, aşırı risk alınmasına ve irrasyonel kararlar verilmesine yol açabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Adrenalin (Epinefrin)</h3>Adrenalin, stresli veya heyecan verici durumlarda artar ve bireyin hızlı tepki verme yetisini artırır. Ancak bu durum, bazen aceleci veya hesaplanmamış yatırım kararlarına yol açabilir. &nbsp;Yüksek adrenalin seviyeleri, bireyin risk algısını değiştirebilir ve daha yüksek risk alımına neden olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Serotonin</h3>Serotonin, bireyin genel ruh hâliyle ilişkilidir ve düşük seviyeleri, duygusal kararlar alınmasına yol açabilir. Piyasa kayıplarının ardından serotonin seviyeleri düşebilir ve bu, yatırımcının moral bozukluğu nedeniyle daha az risk almasına neden olabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Oksitosin</h3>Oksitosin, sosyal bağların ve güvenin hormonudur. Yatırımcılar arasındaki güveni artırarak ortak karar alma süreçlerini olumlu etkileyebilir. Ancak aşırı oksitosin seviyesi, aşırı iyimserlik ve grup kararlarına fazla güvenme (sürü psikolojisi) gibi olumsuz etkilere yol açabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Testosteron</h3>Testosteron seviyesinin yüksek olduğu erkek yatırımcıların riskli yatırımlara daha fazla yöneldiği tespit edilmiştir. Yapılan çalışmalar, testosteronun güveni artırarak ve risk iştahını yükselterek yatırımcının daha cesur kararlar almasına neden olabileceğini ortaya koymuştur.Hormonlar genellikle birbirleriyle etkileşim içindedir. Misal, kortizol yüksekken testosteronun risk artırıcı etkisi azalabilir, ancak dopaminin ödül beklentisiyle birleştiğinde risk alma davranışını tetikleyebilir. Hormonal denge, bireyin piyasadaki dalgalanmalara nasıl tepki vereceği konusunda kritik bir rol oynar. Kişinin deneyimi, eğitim seviyesi ve piyasaya yönelik genel yaklaşımı (yatırım perspektifi) gibi diğer faktörlerle birleşerek yatırım kararlarını şekillendirir.Dolayısıyla hormonal etkileri anlamak, yatırımcıların daha bilinçli ve dengeli kararlar almasına yardımcı olabilir.Kadınlar genellikle daha dikkatli, uzun vadeli ve dengeli stratejilere yönelirken, erkekler daha agresif ve risk odaklı yatırım yaklaşımları sergilerler. Bu farklar, yatırımcının hedefleri ve piyasa koşullarıyla birleştiğinde farklı sonuçlar doğurabilir.Görünen o ki, sermaye piyasalarının gerek yöneticileri gerekse katılımcıları bakımından “erkek yoğun” olması hasebiyle testosteron hormonunu anlamak, piyasaların hâl-i pür melâlini anlamak için oldukça elzem. Zira yapılan araştırmalar, testosteron seviyesinin yüksek olduğu durumlarda bireylerin daha agresif, rekabetçi ve risk odaklı kararlar alma eğiliminde olduklarını gösteriyor.Testosteron hormonunun yatırım kararlarına etkisiyle ilgili kritik sonuçları şöyle sıralamak mümkün.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Aşırı Özgüven</h3>Testosteron, özgüveni artırabilir. Ancak bu durum aşırı özgüvene dönüşebilir ki, bu durum yatırımcıların piyasayı yanlış değerlendirmelerine veya potansiyel zararları hafife almalarına yol açabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kısa Vadeli Karar Verme</h3>Yüksek testosteron seviyeleri, bireylerin daha kısa vadeli kazançlara odaklanmasına neden olabilir. Bu durum, uzun vadeli stratejik düşünmeyi ve sabrı azaltabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Rekabet ve Sürü Psikolojisi</h3>Testosteron seviyeleri yükseldiğinde bireylerin rekabetçi davranışları artar. Bu, diğer yatırımcıları geçme veya daha yüksek kazanç sağlama çabasıyla aşırı alım-satım yapmaya yol açabilir. Özellikle yükseliş trendindeki piyasalarda, "kaçırma korkusu" (FOMO) nedeniyle daha duygusal kararlar alınabilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Piyasa Duyarlılığı</h3>Testosteronun etkisi, genellikle piyasa dalgalanmaları sırasında daha belirgin hale gelir. Örneğin, büyük kazançlar testosteron seviyelerini artırabilir, bu da yatırımcıların daha fazla risk almasına yol açabilir. Tersi durumlarda, yani kayıplar sırasında, testosteron seviyesinin düşmesi riskten kaçınma eğilimini artırabilir.Hormonları yalnızca bireysel sonuçları bakımından irdelemenin, kişinin kendisi açısından önemli ve yeterliyse de, toplumsal açıdan yetersiz kalacağı aşikâr. Zira sermaye piyasaları, yapısı gereği, her koyunun kendi bacağından asıldığı bir mezbaha değil. Birilerinin şahsiyet yetersizlikleri ve hormonal dengesizlikleri, hele de ellerinin altında büyük meblağlı hesaplar varsa, başka koyunları da kesim tahtasına yatırabiliyor.İşte zurnanın zırt dediği bu yerde, hormonların etik değerler üzerindeki etkilerine de değinmek gerekiyor.Hormonlarla etik değerler arasında bir ilişki olduğu, özellikle biyolojik faktörlerin karar alma süreçlerini ve ahlaki değerlendirmeleri etkileyebileceği yönünde araştırmalar bulunmakta. Hormonların bireyin davranışlarını ve etik değerlerle ilişkili kararlarını nasıl şekillendirdiği birkaç başlık altında açıklamak mümkün.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Testosteron ve Ahlaki Risk</h3>Testosteron, bireyde özgüveni artırıp daha rekabetçi davranışlara neden olabilir. Bu durum, bazen etik sınırları zorlayabilecek kararların alınmasına yol açabilir. Örneğin, iş dünyasında veya finans sektöründe, yüksek testosteron seviyesine sahip bireyler, daha fazla kazanç veya üstünlük sağlamak için etik olmayan riskleri göze alabilir.Testosteronun yüksek olduğu durumlarda, bireylerde empati seviyelerinin düşmesi ve diğer kişilerin duygusal durumlarına daha az duyarlılık gösterilmesi olasıdır. Bu da etik kararları olumsuz etkileyebilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Kortizol ve Stres Altında Etik Karar Verme</h3>Kortizol seviyelerinin yüksek olduğu stresli durumlarda, bireylerin daha kısa vadeli ve hayatta kalma odaklı kararlar alma eğilimi gösterdiği bilinmektedir. Bu durum, etik değerlere öncelik verilmesi gereken durumlarda etik olmayan davranışlara yol açabilir.Yüksek kortizol, bireyin riskten kaçınma eğilimini artırabilir ve etik olmayan davranışlardan uzak durmasına da yardımcı olabilir. Ancak, bu etki genellikle duruma bağlıdır ve farklı kişilerde değişkenlik gösterebilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Oksitosin ve İşbirliği</h3>Oksitosin, sosyal bağları güçlendiren bir hormondur ve bireylerin işbirliği yapma ve etik değerlere bağlı kalma eğilimlerini artırabilir. Örneğin, bu hormon seviyelerinin yükseldiği durumlarda bireylerin diğer insanlara karşı daha dürüst ve yardımsever olduğu görülmüştür.Ancak oksitosin, grup içi dayanışmayı artırırken, grup dışındakilere karşı daha önyargılı veya dışlayıcı bir tutum sergilenmesine de neden olabilir. Bu durum etik dışı davranışlara yol açabilir çünkü "biz" ve "onlar" ayrımı daha keskin hale gelebilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Dopamin ve Ahlaki Haz Kararları</h3>Dopamin, bireylerin ödül beklentisiyle hareket etmesine neden olabilir. Bu durum, bazen etik olmayan yollardan kazanç sağlamaya yönelik davranışları teşvik edebilir.<h3 fr-original-style="" style="margin: 0px; color: rgba(0, 0, 0, 0.85); font-weight: 500; padding: 0px; box-sizing: border-box;">Serotonin ve Duygusal Denge</h3>Yüksek serotonin seviyeleri, bireyin duygusal dengesini artırır ve daha adil, empatik kararlar alma olasılığını yükseltir. Bu, bireyin etik değerlere daha bağlı kalmasına yardımcı olabilir.Düşük serotonin seviyeleri, bireyin moral bozukluğu yaşamasına ve bu durumun etik kararları olumsuz etkilemesine neden olabilir.Son kertede, hormonların kişinin etik karar alma süreçleri üzerinde önemli etkileri vardır, ancak bu etkiler bağlama ve bireysel farklılıklara göre değişir. Bu nedenle, hormonal etkilerin farkında olmak, daha bilinçli ve etik odaklı kararlar almayı destekleyebilir.Öte yandan, etik dışı davranışların sorumluluğunun hormonlara yahut “fıtrata” yüklenmesi kolaycılığı da pek şaşırtıcı olmaz ki, bu bahiste aklımıza yönetmenliğini Tunç Başaran’ın yaptığı 1989 yapımı sinema filmi Uçurtmayı Vurmasınlar’daki Barış’ın meşhur repliği gelebilir.Ah Miki ah!

Hormon bilimine endokrinoloji adı verilir. Endokrinoloji, hormonları, bu hormonları üreten bezleri, hormonların insanlar üzerindeki etkilerini ve bu sisteme ilişkin hastalıkları inceleyen bilim dalıdır. Bu alan hem tıp hem de biyoloji ile yakından ilişkilidir ve insan vücudundaki karmaşık hormonal dengeyi anlamak için disiplinler arası bir yaklaşıma ihtiyaç duyar. Evet, tıpkı yatırım hadisesi gibi.

Yatırımın endokrinolojisi: Hormonlarımız yatırım kararlarını nasıl etkiliyor?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Jeopolitik, coğrafi düzlemde oynanan bir alan ve güç kazanma mücadelesidir.”</blockquote>George FriedmanCoğrafi konum, ekonomik çıkarlar ve siyasi gücün ülkeler arasındaki ilişkileri nasıl şekillendirdiğini inceleyen jeopolitik terimi, finans piyasalarında en çok aşina olunan ve kullanılan kavramlardan biri kuşkusuz. Her gün ekranlara düşen yüzlerce başlıktan en az birkaçında muhakkak izine rastlanan, bazen kendisi bazense telmihi ile akıllara kazınan bir fenomen.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Artan jeopolitik riskler…”“…arasında tırmanan gerilimin etkisiyle Türk lirası değer kaybetti.”“…sonrası petrol fiyatı çakıldı.”“Dünya Ekonomik Forumu’nda konuşan uzmanlar, jeopolitik istikrarsızlığın ekonomik istikrar açısından enflasyondan daha büyük bir risk olarak algılandığını belirterek, ekonomik risk değerlendirmesinde bir değişikliğe işaret ediyorlar.”</blockquote>Durum böyle olunca yatırımcılar için jeopolitiğin etkisini anlamak -anlamak ne önlemeye ne de çözmeye yetmese de- önemli zira uluslararası ilişkilerdeki değişimler, çatışmalar, ticaret anlaşmaları ve siyasi istikrarsızlık söz konusu finansal ortamı, dolayısıyla yatırımcı psikolojisini ve beklentilerini büyük ölçüde etkilemekte.&nbsp;Bu yazıda jeopolitiğin yatırımın hâlleri içindeki hâlini piyasa oynaklığı, emtia fiyatları, döviz dalgalanmaları ve yatırım fırsatları gibi alt başlıklar üzerinden incelemeye çalışacağız.Başarabilirsek ne âlâ…Jeopolitik olayların en hızlı etkilerinden biri artan piyasa volatilitesidir. Siyasi istikrarsızlık, askeri çatışmalar veya diplomatik gerginlikler geleceğe dair belirsizlik yaratarak yatırımcıların temkinli olmasına yol açar. Hisse senedi piyasaları ise belirsizliğe olumsuz tepki verme eğilimindedir zira yatırımcılar genellikle riskten kaçınırlar yahut diğerlerinin riskten kaçınacağını düşünüp önce davranmak isterler.&nbsp;Jeopolitik gerginlikler bilhassa petrol, gaz ve kıymetli metaller olmak üzere emtialar üzerinde de keskin bir etkiye sahiptir. Enerji piyasaları, dünyanın en büyük petrol ve gaz rezervlerinin çoğunun Ortadoğu gibi politik olarak istikrarsız bölgelerde -ki bu bölgelerin istikrarsız olması tevekkeli değildir- yer alması nedeniyle jeopolitik gelişmelere karşı özellikle hassastır. Çatışmalar nedeniyle petrol tedarik yollarında veya üretim tesislerinde meydana gelebilecek herhangi bir kesinti, önemli fiyat artışlarına yol açabilir.Para birimlerinin değerleri de jeopolitik süreçlerden nasibini alır. Siyasi istikrarsızlık veya büyük diplomatik değişimler, sermayenin istikrar arayışıyla etkilenen bölgelerden dışarı çıkmasıyla yerel para birimlerinin zayıflamasına yol açar ve güvenli liman olarak algılanan ülkelerin para birimleri güçlenir.&nbsp;Örneğin, ABD doları ve uzunca bir süre İsviçre frangı, yatırımcıların daha istikrarlı ekonomiler olarak algıladıkları yerlere akın etmesiyle kriz zamanlarında değer kazanma eğilimindedir. Bu para birimi dalgalanmaları, özellikle yabancı varlıkları elinde tutan yatırımcılar için hem fırsatlar hem de riskler sunar.Jeopolitik risk, uluslararası yatırımlarda önemli bir rol oynar. Örneğin, gelişmekte olan piyasalarda pozisyon alan bir yatırımcı, gelişmiş piyasalara kıyasla genellikle daha yüksek jeopolitik riske maruz kalır. Gelişmekte olan ekonomilerdeki siyasi çalkantılar, hükümet değişiklikleri veya politika değişiklikleri, piyasalarda ani düşüşlere veya varlık değerlemelerinde değişikliklere yol açarak portföy performansını etkileyebilir.Kulağa pek hoş gelmeyen tüm bu jeopolitik olaylar sıklıkla aşağı yönlü riskler yaratırken, aynı zamanda yeni yatırım fırsatları yaratarak ciddi yukarı yönlü riskler için de olanak sağlarlar.&nbsp;Örneğin, hükümetlerin jeopolitik gerginliklere verdiği yanıtlar&nbsp;-artan askeri harcamalar, altyapı yatırımları veya ticaret ittifaklarındaki değişimler- belirli sektörlerde beklenmedik ölçekte büyümeye yol açabilir. Savunma şirketleri, askeri çatışma zamanlarında veya hükümetler savunma bütçelerini artırdığında bundan azami oranda istifade eder örneğin.Dahası, jeopolitik gerginlikler, ülkeler yabancı tedarikçilere olan bağımlılıklarını azaltmaya çalıştıkça inovasyonu, teknolojik gelişmeleri ve yerlileşmeyi teşvik eder.&nbsp;Misal, ABD ve Çin arasındaki büyüyen teknoloji rekabeti, her iki ülkeyi de yerli teknoloji ve yarı iletken endüstrilerine daha büyük yatırımlar yapmaya yöneltmiştir. Keza, Türkiye’nin son yıllarda savunma sanayiinde yakaladığı muazzam ivmede hem bölgedeki risklerin hem de müttefiklerinin ikircikli tavırlarının izlerini bulmak mümkündür.&nbsp;Bu eğilimleri fark eden yatırımcılar, orta ve uzun vadede yeni büyüme alanlarından ve risklerin getirdiği fırsatlardan yararlanabilirler. Kısa vadede ise ter ve gözyaşı kaçınılmazdır.&nbsp;Türkiye'nin Orta Doğu, Doğu Akdeniz ve Kafkaslar gibi politik olarak istikrarsız bölgelere yakınlığı, Türk borsasını jeopolitik gerginliklere karşı bilhassa hassas kılmaktadır. Bu noktada genellikle akla gelen ve bazen de dillendirilen soru şudur?&nbsp;“Türk ekonomisi güçlü olsa yani ekonomi sağlam sac ayakları üzerinde duruyor olsa, jeopolitik gerilimler yine de Türk borsasını etkiler mi? Bu soruya verilecek kesin bir cevap yok muhakkak. Zira gerginliğin ne olduğundan nerede olduğuna, doğan sonuçtan doğuracağı sonuca pek çok farklı değişken ve parametreye bağlı bir denklem.&nbsp;Fakat belki şöyle bir cevap verilebilir bu soruya:“Evet, muhakkak sallar fakat yıkmaz.” Evet, jeopolitik gerginlikler ekonominiz güçlü olsa bile hisse senedi piyasalarını etkileyebilir. Sağlam bir ekonomi olumsuz şoklara karşı bir tampon görevi görebilirken, jeopolitik riskler genellikle altta yatan ekonomik koşullar ne olursa olsun piyasa oynaklığına yol açabilen belirsizlikler yaratır. Bunun birkaç sebebi vardır.Yatırımcı algısı, borsa performansında önemli bir rol oynar. Ekonomi güçlü olsa bile, askeri çatışmalar, ticaret anlaşmazlıkları veya diplomatik çatışmalar gibi jeopolitik gerginlikler piyasada belirsizlik ve korku yaratır. Yatırımcılar, özellikle kurumsal yatırımcılar, genellikle potansiyel kayıplara karşı korunmak için varlık satarak jeopolitik risklere tepki verirler ve bu da kısa vadeli piyasa oynaklığına yol açar.Belirli endüstriler jeopolitik risklere diğerlerinden daha fazla maruz kalmaktadır ve ekonominin genel gücünden bağımsız olarak performansları olumsuz etkilenebilir. Enerji, savunma, teknoloji ve ulaşım gibi sektörler genellikle jeopolitik gelişmelerden en çok etkilenenlerdir. Örneğin, petrol tedarik yollarını veya üretim tesislerini tehdit eden jeopolitik gerginlikler petrol fiyatlarının artmasına neden olabilir. Bu, işletmeler ve tüketiciler için daha yüksek maliyetlere yol açabilir ve geniş ekonomi iyi performans gösterse bile imalat ve ulaşım gibi enerjiye bağımlı sektörleri olumsuz etkileyebilir. Benzer şekilde, ticaret çatışmaları küresel tedarik zincirlerini bozabilir ve teknoloji ve otomotiv endüstrileri gibi uluslararası ticarete bağımlı şirketleri etkileyebilir.Jeopolitik gerginlikler, hisse senedi piyasalarını etkileyen hükümet politikalarında değişikliklere de yol açabilir. Ekonomik olarak güçlü zamanlarda bile, hükümetler jeopolitik risklere finansal piyasaları bozabilecek eylemlerle yanıt verebilir. Bu yanıtlar arasında artan savunma harcamaları, ilave vergiler, ticaret kısıtlamaları veya yaptırımların uygulanması yer alabilir. Bu politika değişiklikleri piyasaya belirsizlik getirebilir, iş operasyonlarını etkileyebilir ve yatırımcı güvenini zedeleyebilir.Günümüzün birbirine bağlı küresel ekonomisinde, güçlü yerel ekonomilere sahip ülkeler bile uluslararası piyasalardan etkilenmektedir. Dünyanın bir bölgesindeki jeopolitik gerginlikler küresel borsa piyasalarında dalgalanma etkilerine yol açabilir. Yatırımcılar, yurtdışındaki jeopolitik şoklara yurtiçindeki portföylerini ayarlayarak tepki verebilir ve bu da en sağlam ekonomilerde bile satışlara yol açabilir.Fakat tüm bu gerginliklerin yahut çatışmaların çekirdeğinde&nbsp;-bazen devletler, bazen vekâlet güçler üzerinden olsun- sermayenin güç ve alan kazanma mücadelesi olduğunu bilmek, bize esasında bir gerçeği fısıldar.Tıpkı Sun Tzu’nun Savaş Sanatı’nda fısıldadığı gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Kaosun ortasında fırsat da vardır!”</blockquote>

“Jeopolitik, coğrafi düzlemde oynanan bir alan ve güç kazanma mücadelesidir.”

Yatırımın jeopolitiği: Riskler ekonomiyi sallar mı, yıkar mı?

“Makul miktarda oynaklığı seviyoruz. İşimizde biraz aksiyon istiyoruz.”-Jim Simons<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Borsacılık, en etkin teknolojiye sahip olmayı gerektirir... İşte bu sözden yola çıkarak 2013 yılında Nasdaq ile teknolojik ortaklık yapan Borsa İstanbul, devreye giren BISTECH ile yeni bir döneme adım attı. 1986 yılında tahta ile işlem yapılan Borsa İstanbul’da artık algoritmik işlemlerden yüksek frekanslı işlemlere kadar dünyanın en büyük borsalarında kullanılan yüksek teknoloji devrede. Seans kesintilerini en aza indirecek bu işlem sistemi Borsa İstanbul’u 100 mikro saniye altındaki emir işleme hızına çıkarıyor. Bu yeni dönüşüm programı sermaye piyasalarına daha profesyonel yatırımcının gelmesini de sağlayacak. Ayrıca bu program işlem hacimlerinde de ciddi bir artış getirecek. Yani artık bu teknoloji ile çağ atlayan sermaye piyasalarında ‘BISTECH’ öncesi ve sonrası diye ayrım yaşanacak.”</blockquote>Yukarıdaki paragraf, bir gazetenin finans portalında 28 Mart 2016 tarihinde yayımlanan “Borsa İstanbul’da BISTECH ile Yeni Dönem Başladı” başlıklı haberden.&nbsp;İddialı, umitvar, inanmış. Belki de sadece ısmarlama, bilinmez.Makine işlemleri son yılların en çok konuşulan, tartışılan konularından biri şüphesiz. Artık temel ve teknik analizden ziyade aracı kurum ve takas analizinin rağbet görmesinin baş müsebbibi. Hâl böyle olunca geçmişten gelişimi ve geleceğe dönüşümü üzerinde en çok kafa yorulması gereken hususlardan.Bu yazıda gelin, hep birlikte yatırımın algoritmasını irdeleyelim.Küreselde nasıl başladı, bizde ne oldu, bundan sonra nasıl olacak?&nbsp;Dost mu, düşman mı; her ikisi de mi yoksa hiçbiri değil mi?Quant Fund&nbsp;olarak adlandırılan algoritmik fonlar, teknoloji, matematik ve finansın karmaşık bir kesişimini temsil ediyorlar. Son birkaç on yıldaki gelişimleri, piyasaların işleyiş biçiminde devrim yarattı ve geleneksel muhakeme yetisine dayalı fon yönetimine önemli bir alternatif sundu.&nbsp;Algoritmik fonların kökleri, 20. yüzyılın ortalarında geliştirilen matematiksel finans modellerine dayanıyor. Harry Markowitz ve 1952 tarihli ünlü&nbsp;Modern Portföy Teorisi (MPT)&nbsp;makalesi gibi ekonomistlerin ve matematikçilerin çığır açan çalışmaları, yatırıma yönelik sayısal yaklaşımlar için bir temel oluşturdu. Markowitz, getiriyi maksimize ederken riski en aza indirmek için portföyü çeşitlendirme kavramını tanıtırken, esasen portföy optimizasyonunun doğuşunu müjdeledi.Finansal teorideki ilerlemenin bir diğer kilometre taşı ise William Sharpe tarafından 1960'larda geliştirilen Sermaye Varlık Fiyatlandırma Modeli (CAPM) ile konuldu. Riski, getiriyi ve oynaklığı sayısallaştıran bu modeller, ilk algoritmik stratejilerin teorisini yapılandırırken, tam otomatik olmasa da bilgisayarların işlemlere entegre edilmesi için temel oluşturdular.1970'ler ve 1980'lerde bilgisayarların finans piyasalarına girmesi, algoritmik işlemler için bir dönüm noktası oldu. İlk quant fonları, büyük veri kümelerini analiz etmek ve piyasa davranışındaki kalıpları belirlemek için bilgisayar modelleri kullanmaya başladılar. 1971'de Fischer Black ve Myron Scholes, daha karmaşık türev işlemlerin yolunu açan opsiyon fiyatlandırması için&nbsp;Black&amp;Scholes Modeli&nbsp;‘ni geliştirdiler. Black&amp;Scholes Modeli, traderlar tarafından yaygın olarak benimsenen ilk matematiksel modellerden biri haline geldi ve daha karmaşık algoritmik stratejiler için ortamı hazırladı.Bu dönemde Goldman Sachs ve Salomon Brothers gibi büyük yatırım şirketleri, bu stratejileri kullanacak ekipler oluşturmaya başladılar. Şirketler algoritmik stratejiler aracılığıyla elde edebilecekleri kâr potansiyelini fark ettikçe, işlemlerde algoritmaların kullanımı ivme kazandı. Ancak o zamanki hesaplama gücü, bu stratejilerin ölçeğini sınırlıyordu.1990'lar, daha güçlü bilgisayarların ortaya çıkması ve yüksek frekanslı verilerin kullanılabilir hale gelmesiyle algoritmik fonlar dünyasında önemli bir sıçramaya sahne oldu. Eski bir matematikçi ve kriptocu -şifre çözücü anlamında- olan Jim Simons, 1982'de tarihin en başarılı quant fonlarından birine ev sahipliği yapacak olan Renaissance Technologies’i kurdu. Şirketin amiral gemisi fonu Medallion, tamamen algoritmik işlem modelleriyle yönetilerek elde ettiği yüksek getirileriyle ünlü oldu. Renaissance Technologies, kantitatif stratejilerden yararlanmak isteyen diğer şirketler ve yatırımcılar için de bir rol model haline geldi.Simons ve Renaissance'daki ekibi, işlemlerde veri odaklı bir yaklaşımın öncülüğünü yaptılar. Piyasadaki küçük verimsizliklerden yararlanmak için istatistiksel arbitraj kullanan tescilli modeller oluşturdular. İnsan sezgisine veya makroekonomik tahminlere güvenmek yerine, şirketin algoritmaları, genellikle insanlara görünmez olan kalıpları belirlemek için çok miktarda tarihsel veriyi işledi. Renaissance'ın başarısı, algoritmaların getiri üretme gücünü gösterdi ve diğer şirketleri de aynısını yapmaya teşvik etti.2000'lerin başında&nbsp;Yüksek Frekanslı İşlemler (HFT)&nbsp;‘in yükselişiyle daha fazla dönüşüm yaşandı. HFT, bilgisayarların önceden belirlenmiş algoritmalara göre milisaniyeler içinde binlerce işlem gerçekleştirdiği en uç algoritmik işlem biçimini temsil etmeye başladı. Yürütme hızının artması, şirketlerin gecikmeyi azaltmak için sunucularını borsa sunucularına daha yakın yerleştirmelerine olanak tanıyan eş yerleştirme (kolokasyon) hizmetlerinin geliştirilmesi de dâhil olmak üzere teknolojideki ilerlemelerle mümkün oldu.Citadel ve Virtu Financial gibi HFT şirketleri, mikro saniyelik verimsizliklerden yararlanarak piyasada baskın oyuncular haline geldiler. Bu şirketler, algoritmaları yalnızca fiyat hareketlerini tahmin etmek için değil, aynı zamanda likiditeyi yönetmek için de kullandılar ve bu da onları piyasa altyapısının kritik birer parçası haline getirdi.&nbsp;HFT'nin patlaması, piyasaların işleyiş biçiminde dramatik bir değişime neden oldu. Artan likiditeye ve daha dar spreadlere katkıda bulundu ancak aynı zamanda piyasa istikrarı ve ani çöküş potansiyeli konusunda endişeleri artırdı.HFT ile ilişkili risklerin en akılda kalan örneklerinden biri 2010 yılında, Dow Jones Endeksi’nin birkaç dakika içinde yaklaşık 1,000 puan düştüğü ve kısa sürede toparlandığı&nbsp;Flash Crash&nbsp;ile yaşandı. Çöküşün kesin nedenleri hâlâ tartışılırken, algoritmik işlemler ve HFT'nin hızlı satış dalgasını şiddetlendirmede rol oynadığına inanılıyor. Bu olay, düzenleyicilerin algoritmik işlemleri olası olumsuzluklarına karşı korunma önlemlerine ihtiyaç olup olmadığı konusunda tartışmalara yol açtı.2010'lara gelindiğinde, algoritmik fonlar küresel finans piyasalarının ayrılmaz birer parçası haline gelmişti. Bilgisayarların gücü artmaya devam ettikçe, algoritmik stratejilerin kapsamı ve karmaşıklığı da genişledi. Makine öğrenimi ve yapay zekâ, algoritmaların daha uyarlanabilir hale gelmesi ve haber başlıkları, sosyal medya gönderileri ve uydu görüntüleri gibi yapılandırılmamış verileri işleyebilmesiyle daha büyük bir rol oynamaya başladı.(Haber başlıkları demişken, oyuncu Anne Hathaway ile ilgili çıkan “olumlu” haberlerin her seferinde Warren Buffett’ın şirketi Berkshire Hathaway hissesinde sebep olduğu anlık yükselişler, durumun vahametini gösterir cinsten sanırım.)Zaman geçtikçe ve oyundaki rolü arttıkça, geleneksel varlık yöneticileri de portföylerine algoritmik stratejileri entegre etmeye başladılar. Dünyanın en büyük varlık yöneticisi olan BlackRock, risk analitiği ve algoritmik işlem sistemlerini birleştiren&nbsp;Aladdin&nbsp;platformu aracılığıyla yatırım sürecinde giderek daha fazla algoritma kullandı. Bu hibrit model, insan denetimini algoritmik hassasiyetle harmanlayarak, ana akım varlık yönetiminde sayısal stratejilerin daha geniş bir şekilde kabul görmesini sağladı.Mevcut alanın rekabet ve yoğunlaşma nedeniyle dar gelmeye başladığını fark eden sermaye grupları, bu dönemde&nbsp;emerging markets&nbsp;ya da&nbsp;frontier markets&nbsp;diye tabir edilen, kısaca gelişmemiş yahut gelişmekte olan ülkelerin piyasalarını da radarlarına aldılar.Borsa İstanbul gibi.Borsa İstanbul, 2013 yılında “daha hızlı emir işleme ve gelişmiş şeffaflık sağlayan son teknoloji işlem platformu” olarak tanıttığı BISTECH'in devreye alınmasıyla bir dönüşüm başlattı. Bu dönüşüm, HFT fonlarının Türkiye pazarına girmesi için gerekli bir ön koşuldu.Borsa İstanbul'daki HFT firmaları, dakikalarca süren fiyat farklılıklarını tarayıp saniyeler içinde binlerce işlem gerçekleştirmek üzere tasarlanmış algoritmalar kullanmaya başladılar.HFT fonlarının Türkiye piyasasına girmesinin temelde üç başlıkta yatırımcılara faydası olacağı düşünülüyordu yahut anlatılıyordu.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Artan likidite: HFT fonları genellikle likidite sağlayıcıları olarak işlev görür, bu da alış-satış farklarını azaltabilir ve daha sorunsuz fiyatlara olanak tanır. Artan likidite, büyük kurumsal yatırımcıların piyasayı önemli ölçüde hareket ettirmeden yani oynaklık yaratmadan pozisyonlara girip çıkmayı zor bulduğu Türkiye gibi gelişmekte olan bir pazar için faydalı olabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gelişmiş fiyat verimliliği: HFT'nin küçük fiyat farklılıklarından yararlanma yeteneği, menkul kıymetler arasında daha verimli fiyatlandırmaya katkıda bulunur. HFT firmaları verimsizlikleri düzeltmek için rekabet ederken, piyasa daha hızlı fiyat ayarlamalarından yararlanır ve bu da fiyatların bilgileri daha hızlı yansıtmasını sağlar.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Daha düşük işlem maliyetleri: Artan likidite ve daha dar spreadlerle, bireysel ve kurumsal yatırımcılar dâhil olmak üzere diğer piyasa katılımcılarının işlem maliyetleri azaltılabilir. Bu, Borsa İstanbul'a daha fazla yatırımcı çekmeye yardımcı olarak genel piyasa ekosistemini iyileştirebilir.</li></ul>Ancak faydalarının gerçekleşip gerçekleşmediği yahut genele ne kadar yayıldığı tartışması bir yana, tartışma götürmez zarar ve riskleri beraberinde getirdi.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Artan piyasa oynaklığı: HFT, ani ve aşırı piyasa dalgalanmalarına katkıda bulunabilir. Tamamen otomatik ortamlarda, HFT algoritmaları piyasanın stresli dönemlerinde oynaklığı artırabilir. Hızlı bir dizi işlem, fiyatların toparlanmadan önce hızla düştüğü veya yükseldiği "ani çöküşlere" yol açabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Haksız rekabet: HFT yatırımcıları, sunucularını borsanın altyapısına yakın bir yere yerleştirmelerine ve diğer yatırımcılara göre mikro saniyelerce avantaj elde etmelerine olanak tanıyan son teknoloji ve yüksek maliyetli kolokasyon hizmetlerine erişebilir. Bu hız avantajı, bireysel ve daha küçük kurumsal yatırımcılar için eşitsiz bir oyun alanı yaratabilir ve piyasa adaleti konusunda endişelere yol açabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Düzenleyici zorluklar:&nbsp;HFT'nin hızlı gelişimi, Türkiye de dâhil olmak üzere birçok pazarda düzenleyici çerçeveyi geride bıraktı. Düzenleyicilerin HFT uygulamalarının piyasa manipülasyonuna yol açmamasını veya sistemik riskler yaratmamasını sağlaması gerekiyordu. HFT stratejilerinde şeffaflığı sağlamak ve fiyat doldurma veya katmanlama gibi uygulamaları izlemek, Borsa İstanbul ve düzenleyici muadilleri için önemli bir zorluktur.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Teknolojiye bağımlılık: Teknolojiye ve algoritmalara olan artan bağımlılık, piyasayı teknik aksaklıklara veya siber saldırılara karşı savunmasız hale getirebilir. Yüksek hızlı, otomatik bir ortamda, algoritmik programlamadaki küçük hatalar bile önemli finansal kayıplara neden olabilir veya piyasayı istikrarsızlaştırabilir.</li></ul>Bugün, algoritmik fonlar küresel olarak trilyonlarca doları yönetiyor ve etkileri büyümeye devam ediyor. Yapay zekâ ve büyük veri entegrasyonu, insan ile makinenin karar alma süreci arasındaki çizgiyi daha da bulanıklaştırıyor. Hedge fonlar ve varlık yöneticileri sürekli olarak yeni veri kaynakları arıyor ve rekabette önde kalmak için modellerini geliştiriyorlar.Algoritmik fonların geleceği muhtemelen yapay zekânın daha da derin entegrasyonunda ve daha hızlı ve daha karmaşık hesaplamalara olanak sağlayabilecek kuantum hesaplamanın potansiyel kullanımında yatıyor. Piyasalar daha otomatik hâle geldikçe, düzenleyiciler de bu teknolojilerin finansal sistemi istikrarsızlaştırmamasını sağlayacak önlemlerle daha yakından ilgilenmek zorunda kalıyor yahut ipin ucunu kaçırıyorlar.Öte yandan, daha fazla fon benzer modelleri benimsedikçe, çok fazla yatırımcının aynı stratejiyi izlemesi ile ani ve ciddi kayıplara yol açacak “kalabalıklaşma riski” artıyor.Yazıyı Jim Simons’tan bir alıntı ile başlatmıştım. Son noktayı da yine kendisi ile koyup, Mayıs ayında kaybettiğimiz efsane yatırımcıyı saygı ile anmış olayım.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Sonsuza kadar altın yumurtlayan kaz diye bir şey yoktur.”</blockquote>

Borsa İstanbul, 2013 yılında “daha hızlı emir işleme ve gelişmiş şeffaflık sağlayan son teknoloji işlem platformu” olarak tanıttığı BISTECH'in devreye alınmasıyla bir dönüşüm başlattı. Bu dönüşüm, HFT fonlarının Türkiye pazarına girmesi için gerekli bir ön koşuldu. Ancak faydalarının gerçekleşip gerçekleşmediği yahut genele ne kadar yayıldığı tartışması bir yana, tartışma götürmez zarar ve riskleri beraberinde getirdi.

Yatırımın algoritması: Fayda mı, zarar mı?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Ne olduysa gene olacak, ne yapıldıysa gene yapılacak.Güneşin altında yeni bir şey yok.”</blockquote>-Eski Ahit - Ecclesiastes 1:92019 yılının son günlerinde dünya yeni bir salgın hastalıkla tanıştı ve bu yüzyılın en büyük karmaşalarından birinin kapısı aralanmış oldu. Korona adlı virüsün sebep olduğu salgın, yayıldığı yılın adıyla müsemma, Covid-19 olarak anıldıysa da gerçek manada yayılım 2020 yılına tekabül etti.Pek çok ülkede salgın hızla yayılır, virüsün bulaştığı insanlar karantina altına alınır ve gerek sosyal gerekse ticari hayatlar sekteye uğrarken Türkiye olayları uzaktan izliyor ve bu durum çeşitli tevatürlere neden oluyordu. Öyle ki, bazı bilim insanları (!) Türk geninin bu virüse karşı bağışıklığı olduğunu savunuyor ve klasik “Türk’e bir şey olmaz!” mottosu yeniden vücut buluyordu.Ta ki takvimler 11 Mart 2020 tarihini gösterene kadar.11 Mart günü öğle saatlerine doğru dönemin Sağlık Bakanı Fahrettin Koca ilk vakanın tespit edildiğini açıkladığında, herkes gibi finansal piyasa aktörleri de bir masalın sona erdiğini anlamış ve panik içinde sağa sola koşuşturmaya başlamıştı. Bu koşuşturmanın tezahürü olarak BIST 100 endeksi günü %7 civarı bir düşüşle kapattı. Takip eden günlerde bilhassa bankacılık, turizm, ulaştırma ve enerji gibi sektörlerin hisseleri yoğun satış baskısına maruz kalırken, döviz kurlarında oynaklık arttı. Teknoloji ve sağlık sektörü hisseleri ise gerçekle bağdaşmayan, algısal bir yükselişe sahne oluyordu.Pandemi döneminde bozulan ekonomik ve finansal dengelerin ardından bunları yeniden sağlayacak adımlar atma gereği hasıl olmuş, dönemin TCMB Başkanı Naci Ağbal ise buna uygun adımlar atmaya başlamıştı ki, yine bir Mart ayında, bu kez takvimler 20 Mart 2021’i gösterirken Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile görevden alındı ve finansal piyasalar yalnızca bir yıl sonra kendini yine bir şok ve panik dalgasının ortasında buluverdi.Ağbal'ın görevden alındığı haberi piyasalar kapalıyken duyuruldu ve Borsa İstanbul haftanın ilk işlem gününde ciddi bir satış baskısı altında kaldı. BIST 100 Endeksi, açılışta %9 civarında düşüş yaşadı. Döviz kurlarında ve ülke risk priminde sert yükselişler görülürken, süreç bugün dahi onarılamamış ekonomik hasara ve yatırımcı nezdinde travmalara yol açtı.Travmatoloji, Türk Dil Kurumu'nun açıklamasına göre; Fransızca kökenli (fr:traumatologie) bir sözcük olup, "sarsıntı bilimi" anlamına gelmektedir.İçinde bulunduğumuz ve bitmesi için gün saydığımız Ağustos ayında, üç-dört yıl önce ortaya çıkan bu iki travmanın yeniden hortladığına tanıklık ettik.Bu kez Afrika kıtası kaynaklı bir hastalığın, maymun çiçeği, dünyada hızla yayılmaya başladığına dair haberler manşetlere düşmüştü ki, kıymeti kendinden menkul Dünya Sağlık Örgütü’nün tartışmalı genel direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus’un kırmızı alarmı ile yatırımcılar panik hâline geçti. Bu duruma içeride pandemi ünlüsü bazı bilim insanlarının hazırda bekleyen uyarıları da eklenince eski refleksler devreye girdi ve yine ulaştırma ile turizm sektörü hisseleri başta olmak üzere hisse senetlerinde satışlar görürken, sağlık sektörü hisselerinde sert alımlara şahit olduk.Bir diğer travmatik refleksi ise geçtiğimiz cuma günü ortaya atılan Mehmet Şimşek’in istifa ettiği haberiyle yaşadık ki, birkaç gün öncesinde aynı dedikodu istifaya yeltendiği ancak ikna edildiği şeklinde ortaya atılmış, yine benzer bir harekete sebep olmuştu.&nbsp;Ateş olmayan yerden duman çıkar mı bilinmez ya, şüyuunun vukuundan beter olduğu su götürmez bir gerçek.Yatırımcı travması, finansal piyasalardaki kayıplar ya da beklenmedik dalgalanmalar sonucunda ortaya çıkan, yatırımcıların duygusal ve psikolojik sağlığını olumsuz etkileyen bir durumdur. Yatırımlarla ilgili kararlar alırken yaşanan stres, kayıplar karşısında hissedilen hayal kırıklığı ve finansal belirsizlikler, yatırımcıların ciddi psikolojik sorunlarla karşı karşıya kalmasına neden olabilir.&nbsp;Yatırımcı travmasının nedenlerini dört ana başlıkla açıklamak mümkün sanırım.<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Piyasa Dalgalanmaları (Oynaklık): Finansal piyasalar doğası gereği dalgalıdır. Bu dalgalanmalar sırasında yapılan yatırımların değeri hızla düşebilir ve yatırımcılar büyük kayıplar yaşayabilir. Bu tür ani değişimler, yatırımcılar için büyük bir stres kaynağı olabilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kayıp Korkusu:&nbsp;Yatırımcılar, potansiyel kazançlardan daha çok kayıplara odaklanma eğilimindedirler. Bu psikolojik eğilim, kayıplar yaşandığında yatırımcıların durumunu daha da zorlaştırabilir. Kayıp korkusu, yatırımcıların daha fazla risk almalarına veya tamamen piyasadan çekilmelerine yol açabilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Aşırı Beklentiler: Yatırımlardan hızlı ve büyük kazançlar elde etme beklentisi, yatırımcıların hayal kırıklığına uğramasına neden olabilir. Gerçekçi olmayan beklentiler, finansal sonuçlar beklenildiği gibi olmadığında yatırımcıda travmatik etkiler yaratabilir.</li><li fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yetersiz Bilgi ve Deneyim: Piyasalar hakkında yeterli bilgiye sahip olmayan yatırımcılar, yanlış kararlar verebilir ve büyük kayıplar yaşayabilirler. Bu durum, yatırımcıların kendilerine olan güvenlerini sarsabilir ve uzun vadede yatırım yapmaktan kaçınmalarına neden olabilir.</li></ul>Peki bu travmanın belirtileri nelerdir? Benzeri durumları yaşadığımızda hangi hisler bize geçmiş refleksleri tekrar ettirir?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Anksiyete: Piyasa hareketlerine aşırı tepki vermek, sürekli olarak yatırımlar hakkında endişelenmek ve kayıplardan korkmak gibi belirtiler anksiyete göstergesi olabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Depresyon:&nbsp;Yatırımlarda yaşanan kayıplar, umutsuzluk, üzüntü ve motivasyon kaybı gibi depresif belirtilere yol açabilir. Yatırımcılar, bu süreçte kendilerini çaresiz hissedebilirler.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uyku Bozuklukları: Yatırımcılar, finansal kayıplar nedeniyle uyku sorunları yaşayabilirler. Uykusuzluk, kabuslar ve gece boyunca sık sık uyanma gibi belirtiler görülebilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Kaçınma Davranışları: Travmatik deneyimlerden sonra, yatırımcılar finansal konulardan tamamen uzaklaşmayı tercih edebilirler. Bu tür bir kaçınma, gelecekteki potansiyel kazanç fırsatlarını kaçırmalarına yol açabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Duygusal Dalgalanmalar: Yatırımcılar, piyasa hareketlerine göre aşırı duygusal tepkiler verebilirler. Öfke, korku, üzüntü gibi duygusal dalgalanmalar günlük yaşamı da etkileyebilir.</li></ul>Bunlar başa çıkılabilir durumlar mıdır? Benzer koşulları en az maddi ve manevi zararla atlatmanın yolları neler olabilir?<ul fr-original-style="padding-inline-start: 20px;" style="padding-inline-start: 20px; margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Finansal Okuryazarlık: Yatırımcılar, piyasalar ve yatırım stratejileri hakkında daha fazla bilgi edinerek daha bilinçli kararlar alabilirler. Finansal okuryazarlık, belirsizlik ve korkularla başa çıkmada yardımcı olabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Duygusal Farkındalık: Yatırımcılar, duygusal tepkilerini tanıyıp bu tepkilerin yatırımları üzerindeki etkisini kontrol edebilmelidirler. Bu, duygusal kararlar vermekten kaçınmalarına yardımcı olabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Çeşitlendirme Stratejisi: Yatırımları çeşitlendirmek, riskleri minimize etmenin etkili bir yoludur. Portföy çeşitlendirmesi, kayıpların etkisini azaltabilir ve yatırımcıların duygusal yükünü hafifletebilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Uzun Vadeli Perspektif: Çeşitlendirilmiş bir portföyde riskli varlıklara ayrılan kısma dair yatırım vadesinin uzun tutulması, kısa vadeli dalgalanmalara karşı daha dirençli olunmasını sağlarken, geçmiş travmaların etkisinin de yıllar içerisinde ortadan kalkmasını sağlayabilir.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Gerçekçi Hedefler Belirlemek: Yatırımcılar, piyasa koşullarına göre gerçekçi finansal hedefler belirlemeli ve riskleri bu doğrultuda yönetmelidir. Bu, hayal kırıklıklarını ve stres seviyesini azaltabilir.</li></ul>Hisse senedi yatırımı zaten görece zor bir yatırım iken, bunu Türkiye gibi denetimin, düzenlemenin, likiditenin ve liyakatin düşük olduğu ülkelerde yapmak daha da meşakkatli hatta netameli olabilir. Bunun doğal bir sonucu olarak bünyemiz yaralanmaya daha açık ve bilinçsiz tercihlerin açtığı yaraların kapanması çok daha fazla zaman alabiliyor.Bu sebeple travmalara sebep olan sarsıntılara bilimsel bir çerçeveden bakmak ve buna uygun önlemler almak faydalı.&nbsp;Ve şunu akıldan çıkarmamak mühim.&nbsp;“Ne olduysa gene olacak, ne yapıldıysa gene yapılacak. Güneşin altında yeni bir şey yok.”Ve hayatın kendisi dışında hiçbir şey hayat memat meselesi değil.

Yatırımcı travması, finansal piyasalardaki kayıplar ya da beklenmedik dalgalanmalar sonucunda ortaya çıkan, yatırımcıların duygusal ve psikolojik sağlığını olumsuz etkileyen bir durumdur

Yatırımın travmatolojisi: Şokların yatırımcı üstündeki etkisi

Resmi verilere göre Türkiye’de yüz yetmişin üzerinde mühendislik fakültesi, bu fakültelerin altında ise yüzlerce bölüm var ve her yıl on binlerce yeni mühendis üniversitelerden mezun oluyor. İstatistiklere baktığımızda en çok tercih edilen mühendislik türlerinin havacılık ve uzay mühendisliği, kimya mühendisliği, inşaat mühendisliği, bilgisayar mühendisliği, elektrik elektronik mühendisliği, makine mühendisliği, biyomedikal mühendisliği ve çevre mühendisliği olduğunu görüyoruz.Tüm bu mühendisliklerin dışında, bilhassa son iki yılda borsamızda revaçta olan başka bir mühendislik türü var ki, bu mühendisliği icra eden meslek erbabının hareketleri milyonlarca insanın portföyünü, dolayısıyla hayatını etkiliyor.Evet, tahmin edebileceğiniz üzere endeks mühendisliğinden bahsediyorum.Gösterge endeksler, bir ülkenin borsasında işlem gören şirketlerin piyasa değerine dayanan, ilgili borsanın geniş bir temsilidir. Söz konusu endekste yer alan şirketler endekste belirli bir ağırlığa sahip olurlar ve sonuç olarak ağırlığı yüksek olan şirketlerin fiyat hareketleri, düşük olan şirketlerle kıyaslandığında endeksin üzerinde daha büyük bir etkiye sahip olur.&nbsp;Misal, şu an&nbsp;BIST 30 Endeksi’ndeki ilk on şirketin toplam ağırlığı endeksin yaklaşık %67’sini oluştururken, bu oran&nbsp;BIST 100 Endeksi için %48 civarındadır.Peki bu bilgiler bize ne ifade eder? Yahut ben nereye varmak istiyorum?Burada belki de öncelikle&nbsp;Market Proxy kavramı üzerine düşünmek ve konuşmak gerekir.&nbsp;Akıllı para diye tabir edilen sermaye bir ülkenin borsasına akmaya başladığında, ki bu duruma Market Proxy diyoruz, bunu genellikle likiditesi yüksek blue chip hisse senetleri ya da pasif yönetilen, yönetim ücreti düşük endeks fonları üzerinden yapmayı tercih eder. Bu hisse senetlerine veya fonlara girdikten sonra ise beklentisi endeksin yukarı gitmesi yahut en azından yatay kalmasıdır.&nbsp;Yani kazan ya da kaybetme.Bu sermaye akışını gören yerli ve bilhassa kurumsal yatırımcılar da endeksin yukarı yönlü hareket edeceğine dair beklenti sebebiyle bizzat endekste yahut endeksi yukarı götürecek, kötü günlerde dahi onu yüzdürmeye yetecek ağırlıktaki hisse senetlerinde pozisyonlanmaya başlarlar. Birkaç satır yukarıda aktardığım oranların gösterdiği üzere, yalnızca on - on beş hisse senedi bu iş için yeterlidir.Ve bir noktada iş öyle bir sarmala döner ki, burada kısa bir mola verip başka iki kavramdan -hisse seçimi (stock picking) ve Keynesyen güzellik yarışması&nbsp;(Keynesian beauty contest)- bahsetmek yazımın kurgusu açısından elzem hâle gelir.Hisse seçimi, bir analistin veya yatırımcının belirli bir hisse senedinin iyi bir yatırım olacağı ve bu nedenle portföye eklenmesi gerektiği sonucuna varmak için sistematik bir analiz sürecine başvurmasıdır.Hisse senedi seçmek pek çok analiz gerektirir. Yatırımcılar ve analistler bir şirketin bilançosunu, gelir tablosunu ve nakit akış tablosunu incelemek için mali tablolarını irdelerler. Şirketin gelirlerine, maliyetlerine ve kârlarına bakarlar. Nakit seviyelerini ve borç seviyelerini inceler, bunun yanı sıra çeşitli finansal oranları dikkate alırlar. Daha sonra şirketin sektördeki konumunu görmek için tüm bu bilgileri şirketin emsalleri ile karşılaştırırlar.&nbsp;Yalnız bunlar da yetmez. Mali tabloların incelenmesinin yanı sıra şirketle ilgili davalar veya varsa gelecekteki yatırımlar gibi diğer ilgili hususlardan da haberdar olurlar.Yeter mi? Hayır.&nbsp;Aynı zamanda şirketin içinde bulunduğu sektörü incelenmesi, o sektördeki güçlü ve zayıf yönlerin, şirketin kısa ve uzun vadeli görünümünün anlaşılması gerekir.Özetle, ölme eşeğim ölme.Keynesyen güzellik yarışması&nbsp;ise, katılımcıların kişisel yargılarda bulunmak yerine çoğunluğun yahut eli güçlü olanların seçimlerini tahmin ederek kazanç elde etmeyi umduğu davranışsal finans kavramıdır.Hisse senedi piyasasına uygulandığında, yatırımcıların gerçek değerine göre iskontolu olanlardan ziyade popüler olacak hisse senetlerini tahmin ederek daha fazla kâr elde ettiğini ancak bu sürecin irrasyonel fiyat hareketlerine yol açtığını öne sürer.John Maynard Keynes’in ünlü sözünde belirttiği üzere:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Başarılı yatırım, başkalarının beklentilerini öngörmektir.”</blockquote>Ne var ki, ilk ve kısmen başarısız borsa hamlelerinin ardından Keynes, odak noktasını piyasa eğilimlerini zamanlayarak hızlı para kazanma çabasından uzaklaştırmıştır. Kısa vadeli fiyatların, diğer irrasyonel aktörlerin nasıl davranacağına ilişkin beklentiler tarafından belirlendiği göz önüne alındığında Keynes, bu hareketleri zamanlamaya çalışmanın beyhude olduğunu anlamış ve bunun yerine, sonrasında başka bir paradigma hâline gelecek olan şeyi keşfetmiştir: Değer yatırımı.Bu anlayışı benimsedikten sonra, uzun vadede piyasadan daha iyi performans gösteren bir yatırımcı olmuştur.Biraz karıştı değil mi? Daldan dala…Endişeye mahal yok. Noktaları birleştireceğiz.Market Proxy&nbsp;hadisesi, ki buna “yabancı gelecek beklentisi” de diyebiliriz, bireysel ve kurumsal pek çok yatırımcıyı Keynesyen güzellik yarışmasının jüri koltuğuna oturtuyor. Bunun tezahürünü en çok ve açık şekilde bazı aracı kurum raporlarında ve portföy yönetim şirketlerinin yönettiği hisse senedi yatırım fonlarında görüyoruz.&nbsp;Bu durumda hisse seçimi tali bir uğraş hâlini alırken, değer yatırımı hoş bir seda olarak gök kubbedeki yerini alıyor. Pek çok günde küçük ve orta ölçekli şirketlerin hisseleri seansı kan kırmızı kapatırken, yukarı potansiyelinin sınırlı olduğu aklı başında herkesin malumu olan bazı hisselerin bahar dalları gibi yemyeşil bir gün sonu yaptığına şahitlik ediyoruz.Peki bu durumda ne yapmalı? Bu durumla nasıl başa çıkmalı?Çözümün her gün sosyal medyada şirketlere, tahtalara, patronlara, suyun başında oturanlara, endeks mühendisliği yapanlara sinkaflı küfürler etmek, yetkilileri göreve çağırmak, feryat figan etmek olmadığı açık.Sıklıkla denendi, hiçbir faydası olmadı.Meşhur&nbsp;Stoa Duası&nbsp;şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Tanrım, bana değiştiremeyeceğim şeyleri kabullenmek için kuvvet, değiştirebileceğim şeyler için cesaret ve bu ikisini birbirinden ayırmak için akıl ver.”</blockquote>Endeks mühendisliği, müesses nizam içinde değiştirebileceğimiz bir şey değil. Öncelikle bunu kabullenmek gerekiyor. Fakat bunun için kuvvet lazım. İşte o kuvvet, portföyünüzün bir kısmını endeks fonlarında tutmak olabilir. Böylece yaşanan süreç sizin için daha az sinir bozucu, daha az yıpratıcı ve dahi katlanılır olabilir.Portföyünüzün uzun vadeli getirisi, sizin seçimlerinize bağlı ve dolayısıyla değiştirebileceğiniz şeylerdir. Bunun için gerekli olan cesareti ise kalan kısmı değer yatırımına inanan ve uygulayan fonlara yatırım yaparak kazanabilirsiniz. Tabii şahsi hisse seçimi yeteneklerinize güveniyorsanız bunu kendiniz de yapabilirsiniz fakat psikolojik sebeplerle çoğu zaman aynı sonucu vermez.Tek bir ihtiyacınız kaldı, bu ikisini birbirinden ayırmak için gerekli olan akıl.Neyse ki o akıl yaradılışta veriliyor yani pakete dahil.Lütfen kullanın.&nbsp;

Resmi verilere göre Türkiye’de yüz yetmişin üzerinde mühendislik fakültesi, bu fakültelerin altında ise yüzlerce bölüm var ve her yıl on binlerce yeni mühendis üniversitelerden mezun oluyor. Tüm bu mühendisliklerin dışında, bilhassa son iki yılda borsamızda revaçta olan başka bir mühendislik türü var ki, bu mühendisliği icra eden meslek erbabının hareketleri milyonlarca insanın portföyünü, dolayısıyla hayatını etkiliyor.

Yatırımın mühendisliği: Güzellik yarışması mı, değer yatırımı mı?

Yatırım işi, üzerine&nbsp;çokça konuşulan, özlü sözler söylenen ve karmaşıklaştırıldıkça cazibesi artan bir hadise olsa da günün sonunda para kazanmak gâilesinden başka bir şey değil. Yani özünde, tam kalbinde para var.Dolayısıyla yatırımın psikolojisine dair bir şeyler söylemek esasında paranın psikolojisini konuşmak demek. Ve bir konuda konuşmak istediğinizde yapmanız gereken ilk şey, bu konuda sizden önce ve sizden daha iyi konuşmuş birileri olup olmadığını kontrol etmek. Bu hem tekrara düşmemek hem de haddinizi bilmek için önemli.Bu yazıyı yazmaya karar vermeden çok önce, bu konuda benden daha yetkin ve kendini kanıtlamış bir kişi olan Morgan Housel’ın Paranın Psikolojisi adlı kitabını okumuş, çokça faydalanmıştım.Öyle ki, okuduğum günden bu yana yatırımcılık serüveninin başında olan kişilere tavsiye ettiğim “okunması gerekenler” listesinin başında gelir. Zira yatırımcılığa başlangıç noktasında sayısal veri analizleri, şirket finansalları yahut teknik indikatörlerden önce, çok daha girift bir yapının, insan zihninin çalışılması ve çözmek mümkün olmasa da bir nebze olsun anlaşılmaya gayret edilmesi gerektiğine inanırım.Bu uzun girizgahtan anlaşılacağı üzere, “Yatırımın Hâlleri” serisinin bu ayki yazısında “Yatırımın Psikolojisi”ne, Housel’ın adı geçen eserine atıflarda bulunarak değinmeye çalışacağım. Bu hâliyle yazım bir kitap tanıtımı gibi görünecekse de maksadım kitabı okumuş olanlara bir daha hatırlatmak, henüz okumayanlar içinse damakta hoş bir merak bırakıp daha fazlasını istemelerini sağlamak olacak.<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9);" style="color: rgb(9, 9, 9); margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Güçlü ve zayıf yönlerimizi, algılarımızı ve eğilimlerimizi doğru tanımlamadıkça, kendimizi geliştirmekte ve amaçlarımıza ulaşmakta zorlanacağımızı yadsıyamayız.”</blockquote>Para genellikle somut, ölçülebilir bir varlık olarak algılanır ancak kişisel finansın özü gelir-gider ve tasarruf hesaplamalarının çok ötesine uzanır. Morgan Housel'ın Paranın Psikolojisi adlı çalışması parayla olan ilişkimizin davranışlarımız, deneyimlerimiz ve duygularımızla nasıl şekillendiğini ortaya koyan bu karmaşık psikolojik manzarayı başarıyla incelemesi bakımından önemli.&nbsp;Housel'ın çalışması, finansal literatürün geleneksel ve yer yer mekanik sınırlarını aşması; insan ruhuna, onun yoksunluk ve zenginlikle iç içe geçen dansına dair derin içgörüler sunması sebebiyle kıymetli.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Dünya hem alçak gönüllü görünüp de varlıklı olan, hem de iflasın kıyısında yaşadığı hâlde zengin görünen insanlarla dolu. Başkalarının başarısını çabuk değerlendirirken ve kendi hedefinizi belirlerken bunu aklınızda bulundurun.”</blockquote>Housel, geleneksel “zenginlik” anlayışına meydan okur ve gerçek finansal başarının sayısal birikimle daha az ve davranışla daha fazla ilgili olduğunu öne sürer. Zenginliğin görmediğimiz bir şey olduğunu savunur. Evet bu, lüks arabalar, abartılı evler, şatafatlı yaşamlar gibi görünür olan başarı göstergelerine takıntılı bir dünyada anlaşılması zor olabilecek bir kavram.&nbsp;Housel'e göre gerçek zenginlik, disiplinli tasarruf ve ihtiyatlı harcamaların getirdiği finansal özgürlük ve güvenliktir. Bu fikir, finansal bağımsızlığın kişisel ve toplumsal refah üzerindeki önemini vurgulayarak okuru başarı tanımlarını gözden geçirmeye çağırır.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">"Bill Gates bir keresinde şöyle demişti: 'Başarı, kötü bir öğretmendir. Zeki insanların zihnini çelerek kaybetmeyeceklerini düşünmeye iter. İşler aşırı derecede iyi giderken, bunun düşündüğünüz kadar iyi olmadığını anlayın. Yenilmez değilsiniz ve size başarıyı getirenin şans olduğunu kabul ediyorsanız, o hâlde hikâyenizi aynı hızla tersine çevirebilecek olan kuzeni riske de inanmalısınız."</blockquote>Paranın Psikolojisi'nin ana temalarından biri şans ile risk arasındaki etkileşimdir. Housel, finansal sonuçların genellikle rastgele olayların bir ürünü olduğunu ve bunun farkına varmanın başarı ve başarısızlık konusunda daha dengeli bir bakış açısı geliştirebileceğini öne sürer. Bill Gates'in ve daha az şanslı olan okul arkadaşının örneklerini kullanarak, bir dizi şanslı durumun Gates'in başarısında nasıl önemli bir rol oynadığını gösterir. Bu anlayış alçak gönüllülüğü ve ihtiyatı teşvik ederek okurlara tüm başarının yalnızca kişisel çabaya atfedilemeyeceğini ve tüm başarısızlıkların bunun eksikliğinden kaynaklanmadığını hatırlatır.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“İnsanların kendilerini niçin borca gömdüklerini kavramak için faiz oranlarını incelemeniz gerekmiyor. Hırsın, aç gözlülüğün, güvensizliğin ve iyimserliğin tarihini incelemeniz gerek.”</blockquote>Housel'in argümanının özü, finansal karar verme üzerindeki psikolojik etkilerin incelenmesi olan “davranışsal finans” etrafında döner. Korku, aç gözlülük ve kıskançlık gibi duyguların irrasyonel finansal davranışlara nasıl yol açabileceğini açıklar. Örneğin, vagonu kaçırma korkusu (FOMO) bireyleri riskli yatırımlar yapmaya yönlendirebilirken kıskançlık, sürdürülemez harcama alışkanlıklarına yol açabilir. Bireyler bu duygusal tetikleyicileri tanıyarak daha rasyonel ve istikrarlı finansal alışkanlıklar geliştirebilirler. Housel, duyguları anlamanın ve yönetmenin finansal okuryazarlık kadar önemli olduğu dengeli bir yaklaşımı savunur.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Size çılgınca görünen bir şey, bana mantıklı gelebilir.”</blockquote>Morgan Housel, finansal davranışları şekillendirmede kişisel deneyimlerin ve tarihsel bağlamın önemini&nbsp;vurgular. Büyük Buhran gibi ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde büyüyen bireylerin, karakterlerinin biçimlendiği yıllarda ekonomik refah içinde yaşayanlara kıyasla mali durumlarında daha muhafazakar olma eğiliminde olduklarını belirtir. Bu gözlem, finansal eğitimin, herkese uyan tek bir yaklaşımı benimsemek yerine, bu farklı geçmişleri ve deneyimleri dikkate alacak şekilde uyarlanması gerektiğini göstermektedir.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Planlama önemlidir; fakat her planın en önemli kısmı, planın plana göre gitmeyeceğini planlamaktır.”</blockquote>Yazarın çalışmasından bir diğer kritik içgörü, finansal planlamada esnekliğin ve uyarlanabilirliğin önemidir. Hayat öngörülemezdir ve katı planlar genellikle hayal kırıklığına ve strese yol açar. Housel, finansal planlarda bir güvenlik marjı bırakılmasını, hatalara ve öngörülemeyen olaylara yer açılmasını tavsiye eder. Bu yaklaşım sadece riski azaltmakla kalmaz, aynı zamanda finansal planlama ile ilgili kaygıyı da azaltarak uzun vadede daha sürdürülebilir bir plan hâline getirir.<blockquote fr-original-style="" style="margin: 0px 0px 1em; border-left: 2px solid rgb(94, 53, 177); padding-left: 5px; box-sizing: border-box;">“Mutluluk, aslında salt sonuç, eksi beklentidir.”</blockquote>Günün sonunda Morgan Housel'ın Paranın Psikolojisi kitabı, kişisel finans için bir rehberden fazlası, finansal kararlarımızı etkileyen insan davranışlarının ve duygularının derin bir araştırmasıdır.Housel, paranın psikolojik yönlerini ele alarak okuyuculara bütünsel bir zenginlik anlayışı sunarken, finansal başarının sayılarla ilgili olduğu kadar zihniyet ve davranışla da ilgili olduğunu vurgular. İçgörüleri, para yönetiminde daha düşünceli, sabırlı ve esnek bir yaklaşımı teşvik ederek sonuçta daha tatmin edici ve güvenli bir finansal hayata ulaşmanın yolunu imler.Kimler, bu imleri takip etmek ister, bilinmez.

Yatırım işi, üzerine çokça konuşulan, özlü sözler söylenen ve karmaşıklaştırıldıkça cazibesi artan bir hadise olsa da günün sonunda para kazanmak gailesinden başka bir şey değil. Yani özünde, tam kalbinde para var. Dolayısıyla yatırımın psikolojisine dair bir şeyler söylemek esasında paranın psikolojisini konuşmak demek.

Yatırımın psikolojisi: Şans ile risk arasında

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Yüzyılımızda etiğin orta çağını yaşadığı söylenebilir.” – Ioanna Kuçuradi, Etik</blockquote>Bugün ofiste, herhangi bir kafe veya restoranda, dışarıda gezerken yahut çarşıda alışveriş yaparken etrafımıza baktığımızda üstünde timsah arması bulunan kıyafetler ya da ayakkabılar giymiş onlarca hatta yüzlerce kişiye rastlayabiliriz. Bu kişiler söz konusu markanın ürünlerinin kalitesine, fiyatına yahut mağazalarının bulunduğu konumlara dair pek çok ayrıntıyı bilebilirler ancak acaba kaçı, markanın kurucusu ve onun hayata bakışı hakkında bilgiye sahiptir?Bence çok değil.Timsah lakaplı Jean René Lacoste, 1920’lerin en başarılı Fransız tenisçilerindendir. 1925 ve 1928’te Wimbledon tekler; 1925, 1927 ve 1929’da Fransa Açık tekler; 1927 ve 1929’da Amerika Açık tekler şampiyonluğunu, 1925’te Wimbledon çiftler, 1924, 1925 ve 1929’da Fransa Açık çiftler şampiyonluğunu bir diğer Fransız efsanesi olan Jean Borotra ile birlikte kazanmıştır. 1929’da aktif spor yaşamını sonlandıran Lacoste, daha sonra ünlü markasını kurmuş ve belki de hayallerinin ötesinde bir başarıya sahip olmuştur.Yazının girizgâhında Jean René Lacoste ve kurduğu giyim markasına yer vermemin sebebi herhangi bir iş birliği ilişkisi kurmuş olmam değil. Zaten kendilerinin benim gibi alelade bir fon yöneticisi ile iş birliğine girmek gibi bir ihtiyaçları olmadığı da aşikâr.Peki ama neden bu girizgâh? Anlatayım.Geçtiğimiz günlerden birinde gittiğim alışveriş merkezinde oğlumun peşi sıra bir oraya bir buraya sürüklenirken, söz konusu markanın mağazasının duvarında yazan bir cümle dikkatimi çekti:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Without elegance, playing and winning are not enough.”</blockquote>René Lacoste imzalı bu cümleyi Türkçeye şu şekilde çevirebiliriz sanırım:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Zarafet olmadan oynamak ve kazanmak yetmez.”</blockquote>Gerçek bir şampiyona yaraşır, esaslı bir söz.Yarım saat kadar sonra, soluklanmak üzere oturduğum kahvecide alışkanlık üzere sosyal medyada gezinirken, hissesinin fiyatı günü tavan fiyattan kapamış olan bir şirketin son çeyrekte oldukça güçlü bir bilanço açıklamış olduğunu gördüm. Tesadüftür, önceki gün de günü tabana yakın bir fiyattan kapatan başka bir şirket, seanstan sonra çok zayıf bir bilanço açıklamıştı.Hisse senedi yatırımı bir oyun değil kuşkusuz. Yaygın şekilde kullanılan “borsada oynamak”&nbsp;deyimi bunun aksini gösterse de tüm çabamız bu anlayışı değiştirebilmek üzerine.Ne var ki, buna ister bir oyun diyelim ister bir meslek yahut uğraş, hisse senedi yatırımı ve onun yarattığı sektör çok yoğun rekabetin yaşandığı bir yer. Bu yere ister bir satranç tahtası diyelim ister bir boks ringi ya da tenis kortu, hatta işi ileri götürüp bir savaş meydanı diyelim, etik ve zarafet bu yerin olmazsa olmazı.Ioanna Kuçuradi, Etik adlı eserinde günümüzün savaş meydanlarını şöyle betimliyor:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Önce kendi çıkarlarımızı içgüdüsel olarak korumamız öğretilir bize; sonra da bu çıkarlarımızı korurken, ‘başkalarına zarar vermememiz’ gerektiği söylenir. Sanki olabilirmiş gibi! En ustaca sömürüler de başkalarının durumlarını doğru saptamak ve açıklamakla yapılıyor: bilgiler toplanıyor, hesaplar yapılıyor bunun için ve en ‘başarılı’ bencil çıkar savaşları bilgisayarlarla veriliyor çağımızda.”</blockquote>Bugün bu savaşın yaşandığını yok saymak naiflik olur. Her sabah çıkılan oyun sahalarında dişe diş bir mücadele yaşandığı gerçeğini yadsıyamayız.Fakat her savaşın bir hukuku, her oyunun bir zarafeti olmalı. Etik, alanda olmanın birincil ve pazarlığa kapalı unsuru kabul edilmeli. Asimetrik bilginin (a.k.a. insider trading) ekosistemi zehirleyen toksik bir atık olduğu bilincine ulaşılmalı ve ‘herkes yapıyor’ tuzağına düşmekten kaçınılmalı.Bunun için otoritenin müdahalesini beklemeden etik değerleri içselleştirmemiz ve içselleştirmeyenleri ayıplamayı hatta oyundan dışlamayı öğrenmemiz gerekli.Aksi hâlde oynamanın ve kazanmanın yetmediğini, etik kavramını hayatından çıkarmış bir toplumda yaşayarak öğrenmek zorunda kalacağız.“Geçti Bor’un pazarı...” dediğinizi duyar gibiyim. Ama hayır, henüz o noktada değiliz. Evet belki çok yaklaştık fakat henüz geçmedik. Benim hâlâ umudum var.

Her savaşın bir hukuku, her oyunun bir zarafeti olmalı. Etik, alanda olmanın birincil ve pazarlığa kapalı unsuru kabul edilmeli. Asimetrik bilginin ekosistemi zehirleyen toksik bir atık olduğu bilincine ulaşılmalı ve "herkes yapıyor" tuzağına düşmekten kaçınılmalı.

Yatırımın etiği: Zarafet olmadan kazanmak yeter mi?

<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Dünyanın akışını hesaplamak, onu anlamak demek değildir.” –Edmund Gustav Albrecht Husserl</blockquote>Başlığa bakıp, bu yazının konusunun bir felsefe akımı olan fenomenoloji olduğunu düşünerek derhal sayfayı kapatmaya meylettiyseniz sizi uyarmak isterim: Bu yazının konusu fenomenoloji değil.&nbsp;Aslında öyle, fakat tam olarak değil.&nbsp;Bu yazının konusu, dolaysız olarak verilmiş yatırım fenomeninden ziyade, onun dolaylı sonucu olan sosyal medya fenomenleri, daha doğrusu, onların kitlelere ve kitlelerin oluşturduğu piyasalara etkileri olacak.Jean-Paul Sartre, Heyecanlar Üzerine Bir Kuram Taslağı adlı çalışmasında şöyle der:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Bir felsefe akımı olmaktan çok bir yöntem olarak tarif edilmesi yaygındır çünkü fenomenoloji, her şeyden önce, fenomeni, yani dolaysız olarak verilmiş olanı betimlemeye dayanan bir yöntemdir.”</blockquote>Dijital çağın getirdiği yeniliklerle birlikte sosyal medya platformları bireysel—hatta zaman zaman kurumsal—yatırımcıların finansal kararlarını etkileyen önemli bir faktör&nbsp;hâline geldi. Geleneksel yatırım yöntemleri olan temel/teknik analize ve kamuyu aydınlatan haber akışlarına ek olarak sosyal medya, yatırımcıların fikir alışverişinde bulunabileceği, piyasa trendlerini takip edebileceği ve hatta etki analizleri yapabileceği bir platforma dönüştü. Bu platformların başat aktörleri olan sosyal medya fenomenleri ise on binlerce hatta yüz binlerce takipçiye ulaşarak büyük bir etki alanına sahip oldular.&nbsp;Sosyal medya fenomenleri, her ne kadar profillerinde yer alan açıklama kısmına, ilgili mecrada yaptıkları paylaşımların yalnızca kendileri için oluşturdukları hatırlatma notları, kendi kendilerine yaptıkları konuşmalar, yatırım tavsiyesi niteliğinde olmayan sesli düşünceler&nbsp;yahut can sıkıntısından karalanmış şeyler olduğunu belirtseler de esasında takipçilerini belirli hisse senetlerini veya varlıkları almaya yahut satmaya yönlendirme eğilimindeler.&nbsp;Hayır, bu niyet okumak ya da suçlamak değil. İftira atmak hiç değil. Bu, olsa olsa, verili bir gerçekliğin hoşa gitmeyen ifadesi. Zira notlar almak, fikir egzersizi yahut beyin jimnastiği yapmak için sayısız çevrimdışı seçenek varken bunlar yerine çevrimiçi bir "not defteri" kullanmak, niyetin aslında bu olmadığının örtük beyanıdır.Bu tavsiyeler, yatırım konusunda yeterli bilgi ve beceriye sahip olmayan takipçilerin yatırım kararlarını etkileyebilir ve belirli hisse senetlerinin veya varlıkların fiyatlarında hareketliliğe neden olabilir. Daha da önemlisi, bu tavsiyeler yatırım konusunda yeterli bilgi ve beceri ile kuvvetle muhtemel ehliyete de sahip olmayan kişiler tarafından veriliyor olabilir.&nbsp;Tüm bunların mümkün olduğu bir ortamda, sahip olunan büyük takipçi kitlesi belirli bir hisse senedi veya varlığa yönelik yoğun bir ilgi oluşturabilir. Doç. Dr. Sümayra Gazel’in Davranışsal Finans başlıklı çalışmasında belirttiği üzere:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Önceleri insanlar yatırım tercihlerini konuşmaktan kaçınırken bugün yatırıma ilişkin sosyal normlar değişmiş ve insanlar yatırım tercihlerini konuşmaya başlamışlardır. Bu durum ise sürü davranışının ortaya çıkmasına, piyasada aykırılıklara, aşırı ya da yetersiz tepkilere sebebiyet vermektedir.”</blockquote>Bazı durumlarda, bazı kişiler veya gruplar, belirli bir hisse senedinin fiyatını manipüle etmek için birlikte hareket etmek üzere organize olabilirler. Bu durum, spekülatif amaçlarla fiyatların yapay olarak şişirilmesine veya düşürülmesine yol açabilir. Bu tür manipülasyonlar, piyasa bütünlüğünü tehlikeye atarken, geçim sıkıntısı, hayat gailesi gibi bahanelerle kolay paraya tevessül etmiş kişileri ve onların durumdan habersiz ailelerini son derece olumsuz şekilde etkileyebilir.Ezcümle, tüm dünyada sosyal medyanın ve bilhassa sosyal medya fenomenlerinin piyasalara etkisi günbegün artarken, bu durum finansal piyasalarda daha önce görülmemiş türden dinamiklere neden olmaktadır.&nbsp;Yatırımcılar, sosyal medya mecralarında gördükleri bilgileri yetkinlikleri içerisinde objektif bir şekilde değerlendirmeli ve kararlarını güvenilir kaynaklardan elde ettikleri analizlere dayandırmalıdırlar. Şayet böyle bir yetkinlikleri yoksa, bu işleri onlar yerine yapmaya gönüllü olan ehliyetli, kayıtlı ve liyakatli piyasa profesyonellerine başvurmaları tercih sebebi olmalıdır.Zira Morgan Housel’in ünlü çok satan kitabı Paranın Psikolojisi’nde dediği gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Hiçbir şey bedava değildir. Para tanrıları, bedelini ödemeden ödül arayanlara pek iyi gözle bakmazlar. Yatırım işi de aynı böyledir.”</blockquote>

Bu yazının konusu, dolaysız olarak verilmiş yatırım fenomeninden ziyade, onun dolaylı sonucu olan sosyal medya fenomenleri, daha doğrusu, onların kitlelere ve kitlelerin oluşturduğu piyasalara etkileri olacak.

Yatırımın fenomenolojisi yahut fenomenlerin piyasaya etkisi

"Ah, oğlum, oğlum! Senin istediği zaman hayvana dönüşebilen bir büyücü olduğunu söylüyorlar.” Rudyard Kipling, Orman Kitabı Geçen hafta, ekonomi politikasının geleceğine dair bazı endişelerin piyasada satışa sebep olduğu günlerden birinde, sosyal medya hesabımdan şu ünlü deyişi paylaştım:“Sermaye kuzunun kalbine, filin hafızasına ve ceylanın bacaklarına sahiptir.”Yayımlamadan önce herhangi bir yazım yanlışı olup olmadığını kontrol ederken, sermayenin tek bir cümle içinde üç ayrı hayvanın, üç ayrı özelliğiyle betimlendiğini fark ettim. Gerekli mesajı verebilmek için bir kuzunun kalbini, bir filin hafızasını ve bir ceylanın bacaklarını birleştirmiş; ortaya çıkan ucubeye de “sermaye” adını vermiştik. Halbuki aynı mesajı, “Sermaye sahipleri ürkektir, geçmişi unutmaz ve gerektiğinde hızlıca kaçar!” şeklinde de kurabilirdik pekala. Fakat epey insani bir betimleme olacağından, okuyanlarda aynı etkiyi bırakmazdı muhtemelen.Yine aynı sebeptendir ki “varlık fiyatlarının yükseldiği” günler yaşamayı değil, “boğa piyasası” içinde olmayı seviyor; “risk iştahının azaldığı” günlerden değil, “ayı piyasası” yaşanan dönemlerden bahsediyoruz. Hâl böyle olunca bir seçim yapmanız gerekiyor: Kendinizi bir ayı olarak mı tanımlıyorsunuz yoksa boğa mı?Tabii bu, meselenin henüz ilk aşaması. Piyasanın yönüne dair beklentinizi belirttiğiniz seçimden sonra sıra, o piyasa koşullarındaki tavrınızı ve tarzınızı belirleyecek yeni hayvan seçimlerine geliyor.John Berger, Hayvanlara Niçin Bakarız? adlı eserinde, insanın kendini hayvanlar vasıtasıyla anlatma isteğinin kökenine değinir:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İnsanı konuşmaya yönelten ilk güdüler duyular olduğuna göre, ilk söylediği sözler de benzetmelerdi. İlk benzetme hayvanla ilgili idiyse, bunun nedeni insanla hayvan arasındaki ilişkinin metaforik olmasıdır. Bu ilişkideki iki öğenin—insanla hayvanın— paylaştıkları, aynı zamanda onlar arasındaki ayrımı ve benzersizliği gösteriyordu.”</blockquote>Sermaye piyasalarındaki aktörleri—bireysel yatırımcılar, kurumsal yatırımcılar, para yöneticileri, firma sahipleri, spekülatörler vb.—tanımlamak için kullanılan hayvanlar yalnızca kuzu, fil, ceylan, boğa ve ayı ile sınırlı değil kuşkusuz. Listede açgözlülükleriyle tanınan ve hızlı kâr etme arzusuna dayalı dürtülerle kararlar veren “çakallar” var misal. Çakallar genellikle aşırı özgüvenli olmaları, çok fazla risk almaları ve bu özellikleri ile her ortamda övünmeleri ile ünlüler.Onların yanında korkulu ve kararsız tavırları ile bilinen, kendilerine yeterince güvenmedikleri için iyi fırsatları kaçırmalarıyla nam salmış “tavuklar”dan yahut piyasadaki durum değişikliklerine hiç tepki vermeyen ve sahip oldukları pozisyonun aleyhinde bir hareket oluşsa dahi pozisyonlarını tutma eğiliminde olan “köpekler”den de bahsedebiliriz.Bitmedi.Piyasanın müdavimleri, agresif ve fütursuz tavırlarıyla büyük kârlar peşinde koşarken tozu dumana katan, hedeflerine ulaşmak için insider trading yahut borsa manipülasyonu yapmaktan çekinmeyen “kurtlar” da söz konusu listenin başlarında muhakkak.Tabii kurtlardan bahsetmişken, büyük miktarda sermayeye sahip olup yaptıkları işlemlerle piyasaya yön verebilen, herhangi bir varlığın fiyatını sert şekilde yukarı ya da aşağı hareket ettirip piyasada yüksek boylu dalgalanmalar yaratan “balinalar”ı da anmadan olmaz.Arthur Schopenhauer,&nbsp;İnsan Doğası Üzerine adlı eserinde insanı şöyle anlatır:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“İnsan, gerçekten de vahşi ve korkunç bir hayvandan başka bir şey değildir. Biz, insanı evcilleşmiş ve uygarlaşmış olarak görüyoruz. Bu yüzden de zaman zaman onun gerçek yüzüyle yani doğasıyla karşılaştığımızda dehşete düşüyoruz.”</blockquote>İnsan—esasında hayatın her alanında bu riski taşıyorsa da—bilhassa yatırım yapmak yani para kazanmak dürtüsü söz konusu olduğunda hızla aslına, evcilleşmemiş zamanlarına dönmeye teşne bir varlık. Fakat bu aslına dönüşün getirdiği davranışları insana has sıfatlar, fiillerle anlatmaktan hoşlanmıyoruz. Hayvan suretlerinin ardına gizlenerek kullandığımız metaforlar sayesinde yaptığımız gayrivicdani, gayriinsani hatta gayriahlaki pek çok eylemi sağaltıyor, onları aklıyoruz.Güçlünün zayıfı ezmediği, daha adil bir dağılımın mümkün olduğu bir düzeni tesis etmek için gayret göstermek yerine temsili sulardan alıyor; büyük balığın küçük balığı yemesinden rahatsız olmuyoruz. Benzer şekilde, kurtlukta düşeni yemek kanun olduğundan, biz de düşene yardım etmek için yeterince çaba sarf etmiyor, hatta hızla onun yerine geçmekte beis görmüyoruz.Sermaye piyasalarını türlü hayvanatın oluşturduğu bir orman olarak betimlemek ve yeni gelenlere bu hâliyle benimsetmek, bize bu piyasada orman kanunlarını uygulamak için büyük bir kabiliyet alanı yaratıyor. Ardından o alanda gücümüz yettiğince ve canımız istediğince at koşturabiliyor, ayı oynatıyor, boğa güreştiriyor, köpek dövüştürebiliyoruz.Oyunun sıfır toplamlı olduğu kabulümüz ve bu oyunda zafere giden yolda her şeyin mübah olduğuna dair inancımız ile yeri göğü zehirleyip ormanın florasını bozarken bunu fark etmiyor, fark etsek de kısa vadeli kazançlar uğruna uzun vadeli kayıpları umursamıyoruz.Ne var ki, bir ihtimal, bunu değiştirmek mümkün.Her türlü zorluğunu göze alarak bir ihtimalin peşinden gitmek ve kullandığımız dili, borsanın o meşhur ve değişmez kabul edilen jargonunu değiştirmek bunu mümkün kılabilir. Sermaye piyasalarını vahşi kanunların geçerli olduğu bir orman yahut birilerinin hepsini kazanırken diğerlerinin her şeyi kaybetmek zorunda olduğu bir savaş meydanı olmaktan çıkarmanın yolu, jargon dediğimiz o dilin iktidarını değiştirmeye cesaret etmekten geçiyor olabilir.Zira Roland Barthes’ın dediği gibi:<blockquote fr-original-style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px;" style="color: rgb(9, 9, 9); border-color: rgb(51, 126, 72); border-width: 4px; font-style: italic; padding-left: 10px; margin: 0px 0px 1em; border-left-style: solid; box-sizing: border-box;">“Anlatım, bir yasalar bütünüdür, dil ise onun kodudur. Bizler dil içerisindeki iktidarı görmeyiz, çünkü her dilin bir sınıflandırma olduğunu, her sınıflandırmanın da baskıcı olduğunu unuturuz. Ama dil, ne gericidir ne de ilerici; yalnızca faşisttir; çünkü faşizm söylemeyi engellemek değil, söylemeye zorlamaktır.”</blockquote>Yatırım, bir hayat-memat meselesi değil, gelecek planlaması. Yatırım ortamında geçerli olması gereken orman kanunları değil, sermaye piyasası kanunları. Yatırım yaparken ihtiyacımız olan hayvani dürtüler değil, insani vasıflar.Bir şeyler var değiştirmemiz gereken. Önce dilden başlanacak. Bence denemeye değer.

İnsan, bilhassa yatırım söz konusu olduğunda hızla aslına, evcilleşmemiş zamanlarına dönmeye teşne bir varlık. Sermaye piyasalarını türlü hayvanatın oluşturduğu bir orman olarak betimlemek, bize bu piyasada orman kanunlarını uygulamak için büyük bir kabiliyet alanı yaratıyor.

Burak İhsan Çetinçeker

Yatırımın demografisi: Arenanın gladyatörleri kimler?