Türkiye’de seçim ekonomisi uygulamalarını anlamak ve anlatmak oldukça zor. Çünkü çok sık seçim oluyor, dolayısıyla seçimler arasında da çok kısa zaman dilimleri oluyor. Bu durum Türkiye’de her türlü ekonomik konjonktürde seçimlerin yapılmasıyla sonuçlanıyor. Yani Türkiye bir ekonomik kriz içerisindeyken de seçim yaptı, her şey yolunda görünürken de seçim yaptı. Bu müthiş(!) deneyim yanında seçim ekonomisi uygulamaları konusunda tecrübeyi de beraberinde getirdi. Bültenimizin bu kısmında tüm bu uygulamaları hakkıyla anlatmak mümkün değil ama geniş bir çerçevede biraz yüzeysel de olsa anlatmaya çalışacağız. Fakat öncesinde 2017 yılında yapılan hükümet sistemi değişikliği referandumundan başlayarak baş döndürücü seçim takvimine bir göz atalım.Türkiye 16 Nisan 2017’de yapılan referandumla parlamenter sistemden ‘’cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi’’ne geçti.[2] Yaklaşık bir yıl sonra 24 Haziran 2018’de Cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı.[3] Bu seçim aynı zamanda milletvekili seçimi de oldu.[4] Bu seçimin üzerinden henüz bir yıl dahi geçmemişken 31 Mart 2019’da yerel seçimler yapıldı.[5] Bu seçim özellikle İstanbul’da çok tartışmalı geçti. Çünkü Cumhuriyet Halk Partisinin (CHP) İstanbul Büyükşehir Belediye başkan adayı Ekrem İmamoğlu sürpriz yaparak sadece 16 bin oy farkla (İstanbul’da 10 milyon 500 bin civarı seçmen vardı o dönemde) seçimi kazandı.[6] Fakat oy farkı çok az olduğu için Adalet ve Kalkınma Partisi kurmayları seçime hile karışmış olabileceğini ileri sürerek Yüksek Seçim Kuruluna (YSK) başvurdu ve seçimin tekrarlanmasını talep ettiler.&nbsp;Bu talep YSK tarafından kabul edildi. Tam bu noktada Erdoğan’ın seçimlere yaklaşımı konusunda bir parantez açmak gerekebilir. Erdoğan seçimleri halkın iradesinin yansıması olarak değil, kendi gücünün meşruiyetini sağlama aracı olarak gören bir siyasetçi. Bu durum her ne kadar seçimlerin yapılma şeklini vs. değiştirmese de, seçim öncesindeki siyasi atmosferi ve seçimlerin doğasını derinden etkilemekte. Erdoğan’ın seçimlere saygıyı sürekli vurgulaması ve seçimleri toplumsal iradenin tek yansıması olarak görmesi uzunca bir süre onun seçim sonuçlarını her ne olursa olsun kabul edeceğine ilişkin inancı pekiştiren bir unsurdu. Fakat 2019 İstanbul seçimlerinin oldukça siyasallaşan YSK tarafından iptal edilmesi bu inancı derinden sarstı. Hatta 2023 Cumhurbaşkanlığı Seçimlerinde Erdoğan’ın seçilememesi durumunda kendisinin seçim sonuçlarını kabul etmeyeceğine ve yönetimi bırakmamak için farklı yollara başvuracağına ilişkin söylentiler ayyuka çıktı. Tabii bu söylentilere seçimlere şaibe karıştırıldığı iddiaları da eşlik etti. Çünkü seçimlerin sonuçlarına saygı duyan Erdoğan imajı büyük ölçüde yıkılmıştı. Bu parantezi burada kapatıp, baş döndürücü seçim takvimine göz atmaya devam edebiliriz.Türkiye’nin en büyük şehri ve bir dünya metropolü olan İstanbul’da 31 Mart’ta yapılan ilk seçimlerin iptal edilmesi sonrası 23 Haziran 2019 tarihinde ikinci bir seçim yapıldı. CHP adayı Ekrem İmamoğlu bu sefer oy farkını artırarak 700 bin civarı oy farkıyla yeniden İstanbul büyükşehir belediye başkanı seçildi.[7] Bu seçimlerden sonra 14 Mayıs 2023’te Cumhurbaşkanlığı ve milletvekili seçimleri yapıldı.[8][9]&nbsp;Yani 2017 ve sonrasında Türkiye hükümet sistemi değişikliği maratonuyla birlikte tam dört kez sandığa gitti ve bu süreçte üç farklı türde altı farklı seçim yaptı. Yani neredeyse her sene bir seçim yapmış gibi oldu. Şimdi de 31 Mart 2024 tarihinde yerel seçimlere hazırlanıyor. Yani seçim maratonu son hızla devam ediyor. Gelecek bültenimizde bu maratona eşlik eden seçim ekonomisi uygulamalarını 2024 seçimlerine de odaklanarak ele alacağız. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> [1] Dunja Mijatovic, “Memorandum on freedom of expression and of the media, human rights defenders and civil society in Türkiye”, şuradan erişilebilir: https://rm.coe.int/memorandum-on-freedom-of-expression-and-of-the-media-human-rights-defe/1680aebf3d2 https://www.ysk.gov.tr/tr/16-nisan-2017-anayasa-degisikligi-halkoylamasi/50023 https://www.ysk.gov.tr/tr/24-haziran-2018-secimleri/775364 https://www.ysk.gov.tr/tr/24-haziran-2018-secimleri/775365 https://www.ysk.gov.tr/tr/31-mart-2019-mahalli-i%CC%87dareler-secimi/779166 https://acikveri.ysk.gov.tr/secim-sonuc-istatistik/secim-sonuc7https://www.ysk.gov.tr/doc/dosyalar/docs/2019MahalliIdareler/KesinSecimSonuclari/2019Mahalli-IBB.pdf8 https://www.ysk.gov.tr/tr/14-mayis-2023-secimleri/824919 https://www.ysk.gov.tr/tr/14-mayis-2023-secimleri/82491&nbsp;<a href="#_ftn8" name="_ftnref8" target="_blank" title="" fr-original-style="" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;"></a>

Özgürlük Araştırmaları Derneği'nin hazırladığı Özgürlük Gündemi, Türkiye’nin hukuk devleti, ekonomi, siyaset ve sivil toplum gündemine ilişkin vakıaların değerlendirildiği, iki haftada bir pazartesi günü yayımlanıyor.

Özgürlük Araştırmaları Derneği'nin iki haftada bir Türkiye gündemine ilişkin vakıaları değerlendirdiği bültendir.

Özgürlük Gündemi

Türkiye bir ekonomik kriz içerisindeyken de seçim yaptı, her şey yolunda görünürken de seçim yaptı. 

Türkiye’de Seçim Maratonu ve Seçim Ekonomisi (I)

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasında yine bir başkan [governor] değişikliği yaşandı.(3) Neredeyse son 10 yıldır olduğu gibi bu değişim de sancılı bir şekilde oldu. Önce 2 Şubat günü eski Merkez Bankası Başkanı Hafize Gaye Erkan bir paylaşım yaptı ve “kamuoyunun malumu olduğu üzere son dönemde şahsıma yönelik büyük bir itibar suikasti kampanyası düzenlenmiştir. Bu süreçten ailem ve dahası henüz bir buçuk yaşına bile girmemiş günahsız evladımın daha fazla etkilenmemesi için, Sayın Cumhurbaşkanımızdan ilk günden beri şerefle yürüttüğüm görevimden affımı talep etmiş bulunuyorum” şeklinde bir açıklama yaptı. (4) Tabii yaptığı açıklama çok daha uzun (dipnottan görebilirsiniz). Özellikle açıklamasındaki milliyetçi vurgular dikkat çekici ve birçok açıdan gereksizdi.&nbsp;Erkan’ın açıklamasında bizi ilgilendiren kısım ise “şahsıma yönelik büyük bir itibar suikasti kampanyası” ifadesi. Bunun sebebi 16 Aralık 2023 tarihinde Erkan’ın verdiği bir röportaj (5) ve arkasından gelen tepkiler. Röportaj Türkiye kamuoyunda oldukça gündem oldu ve benim de dahil olduğum birçok ekonomist tarafından eleştirildi. Eleştirilerin odak noktası röportajın merkez bankacılığında önemli bir yer tutan “iletişim” kurallarına ve teamüllerine uymamasıydı. Bilindiği gibi merkez bankaları piyasayı çoğunlukla finansal araçlarını kullanarak yönlendirirler. Bunun yanı sıra sözlü yönlendirme de merkez bankalarının elindeki en önemli güçlerden biridir. Çünkü beklentileri yönetmek ve yönlendirmek için sadece aksiyon yetmeyebilir, gösterilen aksiyonun etkisini artırmak yahut alanını genişletmek için sözlü yönlendirme mekanizması kullanılır. Öte yandan Erkan’ın verdiği bu röportaj oldukça alışılmışın dışındaydı. Bir merkez bankası başkanı tarafından değil de yatırım bankacısı tarafından verilmiş gibiydi.&nbsp;Yapılan bu eleştirileri takiben çok daha garip şeyler yaşandı. Kısaca özetlersek Hafize Gaye Erkan’ın babasının sürekli Merkez Bankasında olduğu, ona ayrı bir oda tahsis edildiği, Banka’nın günlük idari işleyişine karıştığı vb. iddialar ortaya atıldı. Şahsen bu iddiaları bir ekonomist ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olarak utançla izledim. Fakat iddialar iddia olarak kalmadı ve Merkez Bankası’nın bazı çalışanları bu iddiaları doğruladı. Tabii tepkiler artınca Erdoğan uygulanan “faiz politikasının” arkasında olduğuna ilişkin bir açıklama yaptı. Bu açıklama çoğu kişi tarafından “Erdoğan, Erkan’a sahip çıktı” şeklinde yorumlandı. Halbuki Erdoğan her zaman yaptığı gibi ortalığı sakinleştiriyordu ve zamanı geldiğinde artık bir “yük”e dönüşmüş olan Erkan’ı görevinden uzaklaştıracaktı.&nbsp;Nitekim 3 Şubat tarihinde Erkan görevden alındı ve yerine kendisinin yardımcısı, eski New York Fed çalışanı, eski Amazon başekonomisti Fatih Karahan getirildi. Fatih Karahan, Erkan’a göre merkez bankacılığı konusunda daha yetkin bir isim. Ayrıca oldukça yetkin bir ekonomist. Fakat şunu asla unutmamak lazım: Bu ülke Erdoğan tipi başkanlık yönetimine geçtiğinden beri göreve getirilen hiçbir merkez bankası başkanı görev süresini tamamlayamadı. Nitekim 2019’den 2024’e 6 yılda Erdoğan tarafından 6 Merkez Bankası başkanı göreve getirildi ve sonra görevden alındı. &nbsp;Yani her ne kadar Fatih Karahan yetkin bir ekonomist olsa da yapabilecekleri Erdoğan’ın Şimşek’in programına gösterdiği müsamaha ile sınırlı olacak.&nbsp;Türkiye’nin kurumlarının çöküşünün çok enteresan bir örneğini son TCMB başkanı değişimiyle yaşadık. Kimimizi utandıran kimimizi güldüren bu anlamsızlıkları her gün kim bilir hangi kurumlardaki hangi insanlar yaşıyor. Fakat TCMB çok göz önünde bir kurum olduğu için bu yaşananları takip edebildik. Türkiye’de kurumlar sadece bir kural dizini olarak ya da politika bilimindeki anlamıyla değil fiziken de çökmeye devam ediyor. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 https://seffaflik.org/wp-content/uploads/2024/01/2023-Yolsuzluk-Algi-Endeksi-Basin-Duyurusu-1.pdf&nbsp;2 https://seffaflik.org/wp-content/uploads/2024/02/6-Subat-Deprem-Raporu-Kurumlar-Usulsuzlukler-ve-Seffaflik.pdf3https://www.reuters.com/world/middle-east/erdogan-appointed-fatih-karahan-turkeys-central-bank-governor-official-gazette-2024-02-02/4&nbsp;https://twitter.com/hafizegayeerkan/status/17534950121830032125 https://www.hurriyet.com.tr/yazarlar/ahmet-hakan/vatandasin-kemeri-zaten-siki-42376770

Türkiye’nin kurumlarının çöküşünün çok enteresan bir örneğini son TCMB başkanı değişimiyle yaşadık. Kimimizi utandıran kimimizi güldüren bu anlamsızlıkları her gün kim bilir hangi kurumlardaki hangi insanlar yaşıyor. Fakat TCMB çok göz önünde bir kurum olduğu için bu yaşananları takip edebildik. Türkiye’de kurumlar sadece bir kural dizini olarak ya da politika bilimindeki anlamıyla değil fiziken de çökmeye devam ediyor.

Merkez Bankasında Yine (!) Deprem

Türkiye Cumhuriyeti Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek 26 Ocak 2024 tarihinde ihracat ve kur ilişkisine bakış açısını yansıtan bir paylaşım yaptı. Şimşek paylaşımında “İhracatın ana belirleyicisi yurt dışı talep olup kurun önemli bir etkisi yoktur. 2003-13 döneminde nominal sepet kur yıllık ortalama yüzde 3,3; reel ihracatımız yüzde 7,1 artmıştır. 2018-23 döneminde ise kur yüzde 36,4 artarken, ihracatımız sadece yüzde 5 artmıştır. Dünya ticaretinden daha çok pay almak ve kazanımlarımızı kalıcı hale getirmek ancak verimlilik artışı, inovasyon, yüksek katma değer ve markalaşma ile mümkündür. İhracatçımızı çok güçlü bir şekilde destekliyoruz, desteklemeye de devam edeceğiz” dedi ve buna ilişkin aşağıdaki dipnotta göreceğiniz şekilde bir tablo ve bir grafik paylaştı.&nbsp;Bakan söylediği şey konusunda çok da haksız sayılmaz. Nitekim, kendisinin belirttiği gibi, 2003-2013 yılları arasında Türkiye’nin ihracatı söylediği kadar artmıştır. Öte yandan bilindiği gibi dünyadaki her ülke ticaret yapar ve dış ticaretin de iki ayağı vardır: İhracat ve ithalat. Yani ülkeler sadece ihracat yapmazlar. Fakat nedense bakan Şimşek ithalat konusuna hiç değinmemiş. Halbuki dış ticarete ilişkin bir veri ancak ithalâtın ve ihracatın aynı anda değerlendirilmesiyle anlam kazanır. Sadece ihracat rakamları üzerinden yapılacak verimlilik, inovasyon vb. analizler bir anlam ifade etmez.&nbsp;Bu nedenle biz analizimizi yaparken 2003-2013 arasındaki dış&nbsp;ticaret verilerini kullanarak&nbsp;Şimşek’in söylediklerini değerlendirelim. 2003 yılında Türkiye’nin dış&nbsp;ticaret açığı&nbsp;yani ithalat-ihracat farkı&nbsp;yaklaşık 22 milyar dolar, ihracatın ithalatı&nbsp;karşılama oranı&nbsp;68,1.&nbsp;Şimşek’in bir dönüm noktası&nbsp;olarak adlandırdığı&nbsp;2013 yılında ise dış&nbsp;ticaret açığı&nbsp;yaklaşık 100 milyar dolar ve ihracatın ithalatı&nbsp;karşılama oranı&nbsp;61,9.&nbsp;Şimşek yaptığı&nbsp;paylaşımda ihracatın artması&nbsp;için TL’nin değer kaybetmesini isteyen gruplara sesleniyor. Fakat bunu yaparken 2003-2013 arasını&nbsp;çok yanlış&nbsp;okuyor veya yanlış&nbsp;yönlendirme yapmak için işin ithalat kısmına hiç dokunmuyor. Halbuki benim de dahil olduğum birçok ekonomist o dönemde verimliliğin ve kapasite kullanım oranlarının yeteri kadar artmadığını, ülkedeki büyümenin sadece üretime değil daha büyük oranda tüketime dayandığını&nbsp;söylüyor. Türkiye gibi dış&nbsp;yatırıma sürekli ihtiyaç duyan bir ülke için dış&nbsp;ticaret açığının bu denli artması&nbsp;ülkeyi kırılgan ve risklere açık hale getiriyor. Nitekim 2013 sonrasında yaşananlar Ali Babacan ve Mehmet&nbsp;Şimşek gibi isimlerin görevden ayrılmasıyla açıklanamaz. Tam aksine bu isimler görevdeyken hem TL çok değerli kaldı&nbsp;ve ithalat inanılmaz bir hızla arttı, hem de verimlilik artışı&nbsp;yaşanmadı. Birim başına yapılan ihracatın değerinde de dramatik bir artış&nbsp;olmadı&nbsp;o dönemde.&nbsp;Bakan Şimşek dünya ticaretindeki payın artırılması için inovasyonun vs. gerekli olduğu konusunda haklı olsa da, ne kendisinin ilk döneminde ne de bugünkü yönetim döneminde inovasyon artışının, kalıcı yabancı yatırımın, tersine beyin göçünün, verimlilik artışının, kapasite kullanımı artışının ya da kapasite artışının yaşanması için gerekli kurumsal ve uzun vadeli vizyon ortaya konmadı, konmuyor.<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 AYM, E.2020/76, K.2023/172, 11/10/2023. Şuradan erişilebilir: https://normkararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/ND/2023/172&nbsp;2 Yaman Akdeniz, Ozan Güven, EngelliWeb 2022: Sulh Ceza Hakimliklerinin Gölgesinde Anayasa Mahkemesi, s.39. Şuradan erişilebilir: https://ifade.org.tr/reports/EngelliWeb_2022.pdf&nbsp;3 Yaman Akdeniz, Ozan Güven, EngelliWeb 2021: Üstdüzey Kamu Şahsiyetlerinin İncinen İtibar, Onur ve Haysiyet Yılı. Şuradan erişilebilir: https://ifade.org.tr/reports/EngelliWeb_2021.pdf4 Ali Kıdık, B. No: 2014/5552, 26/10/2017. Şuradan erişilebilir: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2014/5552&nbsp;5&nbsp;EngelliWeb 2022, s. 126.6&nbsp;Keskin Kalem Yayıncılık ve Ticaret A.Ş. ve Diğerleri Başvurusu, B. No: 2018/14884, 27.10.20217 https://artigercek.com/guncel/kulpta-kaymakam-imam-gerginligi-kavga-cikti-281530h

Bakan Şimşek dünya ticaretindeki payın artırılması için inovasyonun vs. gerekli olduğu konusunda haklı olsa da, ne kendisinin ilk döneminde ne de bugünkü yönetim döneminde inovasyon artışının, kalıcı yabancı yatırımın, tersine beyin göçünün, verimlilik artışının, kapasite kullanımı artışının ya da kapasite artışının yaşanması için gerekli kurumsal ve uzun vadeli vizyon ortaya konmadı, konmuyor.

Türkiye’nin İhracat ve Kur Sınavı

Bildiğiniz gibi bu bültenlerde kurumsal gelişmeler&nbsp;ışığında ekonomiyi değerlendiriyoruz. Fakat yılın bu son bülteninde, araştırma kurumlarının ve uluslararası&nbsp;kuruluşların raporlarından hareketle, ekonomiyle ilgili 2024 verilerine topluca bir göz atacak ve bazı&nbsp;önerilerde bulunacağız.&nbsp;2023 yılı&nbsp;Türkiye ekonomisi için zorlu bir yıl oldu. Küresel ekonomide yaşanan gelişmeler, özellikle de Rusya-Ukrayna savaşı, Türkiye’yi olumsuz etkiledi. Bir önceki ekonomi yönetiminin yarattığı&nbsp;risklere paralel olarak, enflasyondaki artış&nbsp;da devam etti. 2024 yılında Türkiye ekonomisinin nasıl bir performans göstereceği, küresel ekonomideki gelişmelere ve Türkiye'nin iç politikalarına bağlı&nbsp;olarak değişkenlik gösterecek. Ancak, genel olarak büyümenin yavaşlayacağı, enflasyonun yüksek seyredeceği ve işsizliğin de artacağını&nbsp;öngörüyoruz.Ekonomik Büyüme2023 yılında Türkiye ekonomisinin %4,5 büyüme kaydetmesi beklenmektedir. Bu büyüme, 2022 yılındaki %11,1'lik büyümenin ardından önemli bir yavaşlama anlamına geliyor. Küresel ekonomideki yavaşlama ve iç politikalardaki belirsizlikler büyümenin 2024 yılında %2,9'a gerilemesine neden olabilir.Enflasyon2023 yılında Türkiye'de enflasyon %60’ın üzerinde bir seviyeye ulaştı, enflasyonda beklenen seviyede bir düşüş&nbsp;gerçekleşmedi. Küresel ekonomideki yüksek enflasyon ve iç politikalardaki belirsizlikler enflasyonun 2024 yılında da yüksek seyredeceğine işaret ediyor.İşsizlik2024 yılında Türkiye'de işsizlik oranının %15’i aşması bekleniyor. Bu, hane halklarının refahını olumsuz etkileyen bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır. İşgücüne katılımda da bir artış beklenmediği için işsizlik artışının daha güçlü bir negatif etki göstermesi bekleniyor. Yüksek enflasyon ve artan finansman maliyetleri de ekonomik büyümede yavaşlamaya dolayısıyla, işsizliğin artmasına neden olacaktır.Hukukun ÜstünlüğüHukukun üstünlüğünün zayıflaması&nbsp;yatırım güvenliğinin bozulmasına ve ekonomik büyümenin yavaşlamasına neden olmaktadır. 2024 yılında da hukukun üstünlüğü konusundaki sorunların devam etmesi beklenmektedir. Bu durum, Türkiye ekonomisinin dış&nbsp;yatırım çekmesini de zorlaştıracaktır.Türkiye Hükümetinin Atması Gereken AdımlarTürkiye hükümetinin 2024 yılında karşılaşacağı&nbsp;zorlukların üstesinden gelmek için aşağıdaki adımlara atması&nbsp;gerekmektedir:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Küresel ekonomideki yavaşlamaya uyum sağlamak için, Türkiye ekonomisinin verimliliğini ve rekabet gücünü artıracak yapısal reformlar yapmak:</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Enflasyonu düşürmek için faiz artırımını&nbsp;sürdürmek ve maliye politikasını&nbsp;sıkılaştırmak:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Faiz artırımları, enflasyon beklentilerini düşürerek enflasyonun düşmesine yardımcı&nbsp;olacaktır.</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Maliye politikası&nbsp;sıkılaştırmaları&nbsp;ise, kamu harcamalarını&nbsp;azaltarak ve vergi gelirlerini arttırarak enflasyonu düşürmeye yardımcı&nbsp;olacaktır. Dolaylı&nbsp;vergilerin azaltılması&nbsp;ve direkt vergilerin toplam vergi gelirleri içindeki payının artırılması&nbsp;önemli bir düzelme sağlayabilecektir.</li></ul></li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">İşsizliği azaltmak için istihdam yaratmak ve işgücü piyasasını&nbsp;düzenlemek:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu amaçla, Türkiye hükümeti, yatırımları&nbsp;teşvik edecek, işgücünü nitelikli hale getirecek ve işgücü piyasasını&nbsp;düzenleyecek politikalar uygulayabilir.</li></ul></li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Hukukun üstünlüğünü güçlendirmek:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 0px; list-style-position: inside; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Bu amaçla, Türkiye hükümeti yargı&nbsp;bağımsızlığını&nbsp;sağlayacak, hukukun herkes için eşit bir&nbsp;şekilde uygulanmasını&nbsp;sağlayacak ve yolsuzluğu azaltacak politikalar uygulayabilir.</li></ul></li></ul>2024 yılında Türkiye ekonomisinin, küresel ekonomideki yavaşlama ve iç politikalardaki belirsizlikler nedeniyle zorlu bir dönemden daha geçeceği öngörülmektedir. Bu durum, Türkiye ekonomisinin refahı üretme ve rekabet gücünü olumsuz etkileyecektir. Türkiye hükümetinin, bu zorlukların üstesinden gelmek için atacağı adımlar, ekonominin geleceği açısından kritik önem taşımaktadır. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 Şerafettin Can Atalay (3) [GK], B. No: 2023/99744, 21/12/2023, Şuradan erişilebilir: &nbsp;https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2023/997442 https://www.gazeteduvar.com.tr/bahceli-dem-partili-milletvekillerinin-maasi-kesilsin-aym-kapatilsin-haber-1656737

2024 yılında Türkiye'de işsizlik oranının %15’i aşması bekleniyor. Bu, hane halklarının refahını olumsuz etkileyen bir durum olarak karşımıza çıkmaktadır. İşgücüne katılımda da bir artış beklenmediği için işsizlik artışının daha güçlü bir negatif etki göstermesi bekleniyor. Yüksek enflasyon ve artan finansman maliyetleri de ekonomik büyümede yavaşlamaya dolayısıyla, işsizliğin artmasına neden olacaktır.

2024 Yılı Türkiye Ekonomisi: Zorluklar ve Öneriler

Türkiye Ekonomisi 2023 yılında da bir önceki yılda olduğu gibi çalkantılar yaşadı. Tüm bu çalkantılar kurumsal herhangi bir gelişmenin yeşermesine izin vermedi. Sadece ekonomi yönetiminin değişmesi neticesinde para politikasında bir miktar kurumsal dinamiklere dönüş gözlemlendi. Bültenin bu sayısında 2023 yılında Türkiye ekonomisini dört başlık altında veriler ışığında kısaca değerlendireceğiz.Enflasyonlu Ortamında Ekonomik Büyüme2023 yılında küresel belirsizliklere ve temkinli yatırımlara rağmen, Türkiye ekonomisi tüketimle ve hükümet harcamalarıyla desteklenen %5.9'luk bir yıllık Gayri Safi Yurtiçi Hasıla (GSYİH) büyümesi ile direnç gösterdi. Ancak ekonomi, döviz kurundaki değer kaybı, enerji maliyetlerindeki artış ve tedarik zinciri aksamaları gibi faktörlerden kaynaklanan yüksek enflasyon baskısıyla karşı karşıya kaldı. Kasım 2023 itibarıyla Tüketici Fiyat Endeksi (TÜFE) yıllık %61.98'e ulaşarak ekonomi için önemli bir zorluk oluşturdu. Bu arada, neredeyse tüm ekonomik kurumların sene başındaki enflasyon öngörülerinin hiçbirinin tutmaması ekonomik kurumlardaki kapasite aşınmasını gözler önüne serdi.Kurumsal Reformlar ve Para PolitikasıHükümetin ekonomiyi istikrara kavuşturma, malî disiplini sağlama ve düzenleyici çerçeveleri güçlendirme amacıyla gerçekleştirdiği kurumsal reformlar, yapısal zayıflıkların üstesinden gelmek ve daha öngörülebilir bir ekonomik ortam yaratmak bakımından hayatî öneme sahipti. Fakat yapılmak istenen reformlar maalesef yapılamadı, yapılanlar ise etkili olamadı. Aynı zamanda, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) ekonomik zorlukları yönetmedeki rolü kritikti. Banka’nın enflasyonu kontrol etme ve büyümeyi destekleme ihtiyacını dengeleme amaçlı para politikası kararları, Türk Lirası'nın değeri üzerinde önemli bir etkiye sahipti. Döviz kuru, yatırımcı motivasyonu ve gerek iç gerekse dış ekonomik olaylardan etkilenerek dikkate değer dalgalanmalar yaşadı. Yine de Türkiye ekonomisi en iyi kurumsal performansını para politikası alanında gösterdi. Öte yandan, tüm bir ekonomi yönetiminin geçmişin hatalarını sadece para politikası ile gidermesi mümkün olamayacağı için, para politikasında ‘’rasyonel’’e dönüş genel kurumsal kapasite çerçevesinin iyileşmesine ancak kısıtlı katkıda bulunabildi.Dış Ticaret, Ödemeler Dengesi ve İstihdam DinamikleriDış ticaret ve ödemeler dengesi açısından 2023 yılı, Türkiye'nin uluslararası kurumlar ve ticaret ortakları ile daha aktif bir şekilde iş birliği yapmasına ve dış yatırımlar aramasına tanık oldu. Otomotiv ve tekstil gibi sektörlerdeki ihracata rağmen, özellikle enerji ve ham maddeler için artan ithalat maliyetleri nedeniyle, ticaret açığı genişledi. Bu durum, dış finansman ihtiyaçları ve döviz rezervleri konusunda endişelere yol açtı.İstihdam cephesinde, hükümet KOBİ'ler için teşvikler ve meslek^, eğitim programları gibi çeşitli politikalar uygulayarak iş yaratmayı ve savunmasız sektörleri desteklemeyi amaçladı. Ekim 2023 itibarıyla%8.5 olarak gerçekleşen işsizlik oranında bir miktar iyileşme gözlendi. Fakat işgücüne katılımın da sürekli düşüyor olması işsizlik rakamlarının bir anlam ifade etmesinin önündeki en büyük engel olarak karşımıza çıktı. &nbsp;Ayrıca sektörler arası iş yaratma eşitsiz kaldı ve kayıt dışı istihdam istihdamın önemli bir parçası olmaya devam etti. Yüksek yaşam maliyeti ve enflasyon baskıları, reel gelirleri eriterek ve düşük-orta gelirli aileler üzerindeki yükü artırarak yaşam standardını olumsuz etkiledi.Özetle, 2023 yılında Türkiye ekonomisi, kalkınma içermeyen büyüme ve kurumsal zorlukların karışımını yaşadığımız bir yılı geride bıraktı. Kurumsal reformlar, para politikası ayarlamaları ve kısa vadeli stratejik dış angajmanlar bu ekonomiyi yönetmede anahtar rol oynadı. Hükümetin ekonomiyi istikrara kavuşturma çabaları ve Merkez Bankası'nın para politikasını yönetmedeki rolü, enflasyon, döviz istikrarı ve dış ticaret dengesizlikleri gibi sorunları ele alırken oldukça merkeziydi. Haliyle bu merkezi planlar ya da plansızlıklar ekonomi yönetiminde kurumsal kapasitenin maalesef yukarıya çekilememesine neden oldu. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> [1]https://rm.coe.int/grecorc4-2023-12-final-eng-4th-interim-compliance-report-turkiye-conf-/1680ada6ef[2]https://rm.coe.int/16806c9d29

Hükümetin ekonomiyi istikrara kavuşturma çabaları ve Merkez Bankası'nın para politikasını yönetmedeki rolü, enflasyon, döviz istikrarı ve dış ticaret dengesizlikleri gibi sorunları ele alırken oldukça merkeziydi. Haliyle bu merkezi planlar ya da plansızlıklar ekonomi yönetiminde kurumsal kapasitenin maalesef yukarıya çekilememesine neden oldu.

2023 Yılında Türkiye Ekonomisi ve Kurumsal Gelişmeler

Avrupa Parlamentosu (AP), son zamanlarda yaptırım rejimindeki boşluklarla ve yaptırımların düzgün uygulanmamasıyla ilgili kaygılarını ifade ettiği bir kararı onayladı.[6] AP’nin yaptırımların etkinliğinin zayıfladığına dair endişeleri artıyor. Kararda, Rus petrolü işleyen ülkelerden, özellikle Hindistan gibi yerlerden ithalatın artmasının Avrupa Birliği (AB) için bir "arka kapı" oluşturduğuna dikkat çekiliyor. Rus petrolü parasının Türkiye de dahil olmak üzere Çin, BAE, Kazakistan, Kırgızistan ve Sırbistan gibi ülkeler aracılığıyla Rusya'ya sızmasına olanak tanıdığına dikkat çekiliyor. AP, AB'ye yönelik yaptırımların denetiminin merkezi bir sistemle güçlendirilmesi ve Rus petrol ihracatına karşı koyma konusundaki mevcut yaptırımların koordinasyonunun artırılması gerektiğini vurguluyor. Ayrıca, Rus petrolüne uygulanan fiyat tavanının düşürülmesi, Rus LNG-LPG ithalatına yönelik tam yasağın uygulanması ve Rus elmaslarına tam yasak getirilmesi talep ediliyor. Bu karar, AP’nin bağlayıcı olmayan görüşlerini yansıtıyor.Kararın dayandığı bulgular, Rusya'nın Bulgaristan'ın AB'nin yasağına getirdiği özel bir istisnanın suistimal edilerek 1 milyar Euro gelir elde ettiğini gösteriyor. İstisna, Rus petrolünün Bulgaristan dışındaki AB ülkelerine ihracatını yasaklarken, sadece çevre ve güvenlik riskleri nedeniyle Bulgaristan'da depolanamadığı durumlarda, Bulgaristan'ın AB dışı ülkelere petrol ihracatına izin veriyor. Ayrıca, Bulgaristan'ın en büyük rafinerisi Neftochim Burgas'ın, işgalden bu yana Rus petrolü ithalatını artırdığı ve indirimli Rus ham petrolünü satın alıp daha sonra küresel pazarda, AB ülkeleri de dahil olmak üzere sattığı belirtiliyor. Avrupa Parlamentosu, daha sıkı bir gözetim ve Moskova'nın AB yaptırımlarını aşma kabiliyetinin sınırlandırılmasını talep ediyor.Avrupa Parlamentosu yaptırımların uygulanmamasının Rusya'nın ekonomik temelini zayıflatma ve savaş yürütme kapasitesini engelleme çabalarını baltaladığını vurguluyor. Kararda, AB'nin Hindistan gibi ülkelerden Rus petrolüyle üretilen ürünlerin ithalatında artış olduğu ve bu durumun AB için Kremlin'in petrolüne bir arka kapı yolu oluşturduğu ifade ediliyor. Parlamento, AB ülkeleri ile Rusya arasında yaptırım altındaki kritik malların ticaretinin devam etmesinden ve Rus gazının, Azerbaycan gibi ülkeler tarafından AB'ye ihraç edilmesine yönelik haberlerden endişe duyuyor.Metin, AB'nin hala Rusya'nın en büyük fosil yakıtı müşterilerinden biri olduğunu ve ham petrol ile petrol ürünleri ithalatına getirilen istisnalar nedeniyle Rus fosil yakıtlarına olan bağımlılığının devam ettiğini vurguluyor. AP üyeleri tüm büyük Rus petrol şirketlerine, Gazprombank'a ve bunların yönetimlerine yaptırım uygulanması gerektiğini ifade ediyorlar. Parlamento, G7 ile iş birliği yaparak Rus petrolü ve petrol ürünleri üzerindeki fiyat sınırının düşürülmesini, Rus LNG ve LPG ithalatına ve Rus petrolü kullanılarak üretilen ürünlerin AB dışından ithalatına tam yasağın getirilmesini talep ediyor.Ek olarak, Avrupa Komisyonu ve AB üye ülkelerinin yaptırımları genişletmesi ve Rusya menşeli veya Rusya tarafından AB'ye yeniden ihraç edilen elmasların pazarlanmasına ve kesilmesine tam yasağı da içermesi gerektiğini vurguluyorlar. AB'nin dondurulmuş Rus varlıklarına el konulmasına ve bunların Ukrayna'nın yeniden inşası için kullanılmasına olanak tanıyan yasal yolların araştırılmasının önemli olduğunu ifade ediyorlar. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1&nbsp;Bkz. Venedik Komisyonu ve Avrupa Konseyi̇, İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü Genel Müdürlüğü (DGI) Acil Ortak Görüşü, “Ceza Kanunu Değişiklik Tasarısı ‘Yanlış Veya Yanıltıcı Bilgi’ İle İlgili Hüküm Hakkında”, 7.10.2022, (CDL-PI(2022)032), para. 31.2&nbsp;Birleşmiş Milletler (BM) Düşünce ve İfade Özgürlüğü Özel Raportörü, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) Medya Özgürlüğü Temsilcisi, Amerikan Devletleri Örgütü (OAS) İfade Özgürlüğü Özel Raportörü ve Afrika İnsan ve Halkların Hakları Komisyonu (ACHPR) İfade Özgürlüğü ve Bilgiye Erişim Özel Raportörü tarafından yayınlanan “İfade Özgürlüğüne ve “Yalan Haber”, Dezenformasyon ve Propagandaya İlişkin Ortak Deklarasyon”,&nbsp;3 Mart 2017, https://www.osce.org/files/f/documents/6/8/302796.pdf3&nbsp;https://teyit.org/teyitpedia/dezenformasyon-yasasinin-yildonumunde-gazetecilere-sorusturma-silsilesi4 https://www.dunya.com/gundem/sans-oyunlari-ikramiye-dagitim-oranlarina-duzenleme-haberi-7115095 https://yetkinreport.com/2023/11/29/erdogan-ve-bahceli-gorustu-cumhur-ittifaki-yerel-secimde-birlikte/6&nbsp;https://www.europarl.europa.eu/news/sv/press-room/20231106IPR09024/parliament-wants-tougher-enforcement-of-eu-sanctions-against-russia

Avrupa Parlamentosu (AP), son zamanlarda yaptırım rejimindeki boşluklarla ve yaptırımların düzgün uygulanmamasıyla ilgili kaygılarını ifade ettiği bir kararı onayladı. AP’nin yaptırımların etkinliğinin zayıfladığına dair endişeleri artıyor. Kararda, Rus petrolü işleyen ülkelerden, özellikle Hindistan gibi yerlerden ithalatın artmasının Avrupa Birliği (AB) için bir "arka kapı" oluşturduğuna dikkat çekiliyor. 


AP'nin Yaptırım Denetimi ve Türkiye'nin Rolü


Özgürlük Gündemi’nin daha önceki sayılarında da belirtildiği gibi Türkiye bir süredir dış yatırım çekmekte zorlanan bir ülke konumundadır. Bu durumun en önemli sebeplerinden biri de Mali Eylem Görev Gücü’nün (Financial Action Task Force - FATF), Türkiye’yi daha sıkı izlenmesi gereken gri liste kategorisine dahil etmesidir. Gri liste, kara para aklama ve terörizme finansmanına karşı yeterli güvenceye sahip olmayan, bu konuda eksiklikleri bulunan ülkelerin ilan edildiği küresel bir listedir. FATF’ın 2021 yılındaki kararı sonucunda ise Türkiye’ye bu listeye alınmıştır. Bu riski almak istemeyen yabancı yatırımcılar da haliyle Türkiye’ye uzun vadeli yatırımlar yapmaktan kaçınmakta yahut yatırım planlarını ertelemektedir. Buna rağmen Mehmet Şimşek’in göreve gelmesiyle birlikte yabancı yatırımcı çekmek adına birtakım olumlu gelişmelerin yaşandığı ve bu minvaldeki girişimlerin gözlendiği de bir vakıadır. Maliye Bakanı Şimşek, her şeyden önce bazı seleflerine nazaran yabancı yatırımlar başlığının Türk ekonomisi için hayati olduğunun ve söz konusu yatırımlar için izlenmesi gereken politikaların çok daha iyi farkındadır. Aslında buradaki temel sorun, uzunca bir süredir yabancı yatırımcılarla mesafeli olan ve Türkiye’nin dış politikasını da söz konusu mesafeyi daha da açacak bir şekilde kurgulayan Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın hamlelerinin rasyonel zemine oturmaması idi.&nbsp;Bu yüzden Şimşek göreve getirildiğinde birçok analist kendisinin bağımsız hareket alanının kısıtlı ve bakanlıktaki ömrünün sınırlı olacağından endişe etmekteydi. Ancak gerek Maliye Bakanı Mehmet Şimşek gerekse Merkez Bankası Başkanı Hafize Gaye Erkan, Türkiye’nin yabancı yatırımcı çekme kabiliyetinin yeninden istenilen düzeye ulaşması için oldukça yoğun bir mesai harcadı. Hatta İçişleri Bakanı Ali Yerlikaya’nın çete ve suç örgütlerine karşı başlattığı amansız mücadele politikasını ve dış politikada yaşanan kısmi eksen değişimlerini de bu kapsamda değerlendirmek mümkün. Nihayetinde Türkiye, bölümün başında da ifade edildiği gibi Gri Liste’den çıkış yapmak için topyekun bir seferberliği halihazırda başlatmış durumdadır. FATF’ın belirlediği yasal mevzuat çerçevesinde sorumluluklarını yerine getirmediği için Gri Liste’ye alınan Türkiye için esasen bu kategoriye hiç düşmemek, çıkmaktan çok daha kolay işti. Yapılması gereken FATF’ın kritik olarak kodladığı bazı başlıklarda ivedilikle adım atmaktı. Bunların başında da siyasi nüfuz sahibi kişilerin (Politically Exposed Person - PEP) kara paraya yönelik hareketlerinin izlenmesini hedefleyen düzenlemenin yapılması gelmekteydi. 2022 yılının sonlarına doğru Resmî Gazete’de yayımlanan bir tebliğ ile PEP konusundaki sıkıntılar giderilmiş oldu.[6] Geriye yalnızca FATF’ın yasal düzenleme yapılmasını önerdiği 40 başlıktan yalnızca bir tanesi kaldı. Eğer bu da tatbik edildiğinde FATF ile Türkiye arasındaki tüm sorunlar neredeyse tamamen çözüme kavuşmuş olacak.&nbsp;Öte yandan FATF’ın son Türkiye izleme raporunda, “FATF, Türkiye’nin eylem planında ilerleme kaydetmeye devam ettiğini not eder; ancak verilen tüm süreler artık dolmuştur. FATF, Türkiye’yi yukarıda belirtilen stratejik eksikliğin giderilmesine yönelik eylem planını mümkün olan en kısa sürede uygulamaya devam etmesi konusunda teşvik eder”[7] şeklinde bir durum değerlendirmesi yapıldı.&nbsp;Yukarıda altı çizilen bütün bu pozitif gelişmelerden Türkiye’nin ekonomik sorunlarını çözdüğü anlamı çıkarılmamalıdır. Kuşkusuz Türkiye’nin sorunları çok daha girift, köklü ve yapısaldır. Gri Liste’den kurtulma çabaları son tahlilde olumlu ve iyi niyetli adımlar olarak değerlendirilse de hukuk güvenliğini sağlama ve rasyonel mali çerçeve geliştirme konularına Türkiye çok daha sağlam bir iradeyle odaklanmalıdır. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 Şerafettin Can Atalay (2) [GK], B. No: 2023/53898, 25/10/2023.2 Kadri Enis Berberoğlu (2) [GK], B. No: 2018/30030, 17/9/2020.3 Ömer Faruk Gergerlioğlu[GK], B. No: 2019/10634, 1/7/2021.4 Leyla Güven [GK], B. No: 2018/26689, 7/4/20225 Şerafettin Can Atalay (2) [GK], B. No: 2023/53898, 25/10/2023, para.117.6 https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/11/20221117-2.htm7 İngilizce metin: The FATF notes Türkiye continued progress across its action plan; however, all deadlines have now expired. The FATF encourages Türkiye to continue to implement its action plan to address the above-mentioned strategic deficiency as soon as possible. &nbsp;

Türkiye’nin sorunları çok daha girift, köklü ve yapısaldır. Gri Liste’den kurtulma çabaları son tahlilde olumlu ve iyi niyetli adımlar olarak değerlendirilse de hukuk güvenliğini sağlama ve rasyonel mali çerçeve geliştirme konularına Türkiye çok daha sağlam bir iradeyle odaklanmalıdır.

Gri Listeden Çıkma Çabaları

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) Başkanı Hafize Gaye Erkan 3 Ekim 2023 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan ve Bütçe Komisyonu’nda bir sunum yaptı. Sunumun içeriği küresel ekonominin değerlendirmesi, enflasyon ve para politikalarından oluşuyordu. Sunumun TCMB’nin sitesinde yayınlanan versiyonuna baktığımızda küresel ekonomiye ilişkin verilerin oldukça kapsamlı bir şekilde değerlendirildiğini görüyoruz.[2] Sunumun bu kısmında küresel büyüme, Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI-Purchasing Manager Index), emtia fiyatları gibi veriler değerlendirilmiş. Bünyesinden barındırdığı ekonomistlerin bilgisi, birikimi halen yüksek seviyede olan Merkez Bankasının bu tarz temel göstergeleri rasyonel bir şekilde incelemesi zaten olması gereken durum.&nbsp;&nbsp;Sunumun Türkiye enflasyonunu içeren bölümü ise aylık enflasyon rakamlarının seyri ve bileşenleriyle başlıyor. Bu bölümdeki en önemli vurgu ise iç talebin halen canlı olduğunun vurgulanması. Sunumda arzın durağan olduğu, talebin ise canlı olduğu Sanayi Üretim Endeksi ve Perakende Satış Hacim Endeksi üzerinden incelenmiş. Aşırı canlı iç talebin nihayetinde cari dengeyi bozduğu belirtilmiş. Bunların yanı sıra dövizdeki artışın enflasyona geçişkenliğinin giderek arttığını gözlemlemiş Merkez Bankası. Buna bağlı olarak da akaryakıt fiyatlarının arttığı ve bunun da enflasyonun yayılımını artırdığı söylenmiş sunumda. Sunumun bu kısmında bizim hayatımızı doğrudan etkileyen bir başka konudan da bahsedilmiş: Vergi artışları. Fakat Merkez Bankası vergi artışlarının enflasyonu artırdığını söylese de bunu söylerken “vergi ayarlamaları” tabirini uygun bulmuş.Sorunların tespiti sunumda tabii ki önemli yer tutuyor. Fakat sunumun üçüncü bölümü olan para politikası kısmı Merkez Bankasının esas söylemek istediklerinin yer aldığı bölüm. Hafize Gaye Erkan sadece sunumda değil soru-cevap kısmında da “sıkılaştırma” konusu üzerinde özellikle durdu. TCMB sıkılaştırmanın iki önemli bileşeni olarak miktarsal sıkılaştırma ve kredi sıkılaştırması üzerinde duruyor. Likidite fazlasının sterilizasyonu yani piyasadaki para tabanının küçültülmesi ve kredilerin çok seçici bir şekilde verilerek iç talepte daralma yaratmayı hedefliyor TCMB. Hedefledikleri şeye ulaşmak için özellikle kredi büyümesi çok önemli bir nokta. Şimdiden kredi büyümesinin dengelenmeye başladığı sunumdan anlaşılıyor. Tabii miktarsal sıkılaşma ve Türk Lirası’nın değerinin stabilizasyonu için KKM’den (Kur Korumalı Mevduat) çıkış önemli bir yer tutuyor. Sunumda da 22 Eylül 2023 itibariyle son 4 haftada KKM’nin azaldığı ve tasarruf sahibinin Türk Lirası vadeli mevduata yöneldiği özellikle belirtilmiş. Merkez Bankası rezervlerinin yükselmeye ve Türkiye’nin kredi risk priminin (CDS – Credit Default Swap) düşmeye başlaması da sunumun yine bir başka önemli vurguları olmuş. Tabii bu vurgulanırken brüt rezerv yani swaplar yoluyla elde edilen yabancı paralar üzerinden bir grafik hazırlanmış. Piyasaların dikkatle izlediği swaplar hariç net rezerv konusuna ise değinilmemiş.Nihayetinde sunumun sonundaki genel değerlendirme kısmında dezenflasyon için Haziran 2024’e kadar bir geçiş dönemi olacağı, takip eden bir yılda yani Haziran 2025’e kadar dezenflasyon sürecinin sonlanacağı belirtilmiş. Sonraki dönem ise istikrar dönemi olarak adlandırılmış. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> [1] Yüksel Yalçınkaya/Türkiye [BD], no. 15669/20, 26.09.2023, şuradan erişilebilir: <a fr-original-style="" href="https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-227636" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">https://hudoc.echr.coe.int/eng?i=001-227636</a>[2] https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/678cc359-d8bc-45c1-a3bd-a9d3b50d57c1/SunumB03_10_2023.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=ROOTWORKSPACE-678cc359-d8bc-45c1-a3bd-a9d3b50d57c1-oHRIg-S&nbsp;

Sunumun bir kısmında bizim hayatımızı doğrudan etkileyen bir başka konudan da bahsedilmiş: Vergi artışları. Fakat Merkez Bankası vergi artışlarının enflasyonu artırdığını söylese de bunu söylerken “vergi ayarlamaları” tabirini uygun bulmuş.

Merkez Bankası Başkanının Sunumunda Enflasyon Öngörüleri

Bültenin geçtiğimiz sayısında Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz tarafından açıklanan üç yıllık orta vadeli ekonomik programdan bahsetmiştik. Orada bir kurumsal geri gidiş olarak 2024 yılına ait 3 adet program olduğunu belirtmiştik.Orta Vadeli Program çerçevesinde tartışmaya açılan başka konular da oldu bu süreçte. OVP’de yapısal reformlar konusu işlenmişti. Fakat bu yapısal reformların nasıl yapılacağına ilişkin ayrıntılı bilgiler de bulunmuyordu. Program çok genel geçer kalıplarla yazılmıştı. Programın bu şekilde hazırlanmış olması serbest piyasa ekonomisi çerçevesinde çok da makbul sayılmıyor. Öte yandan, bugün bunlara ‘’program’’ denmeye başlanmış olsa da, bu programlar daha önce “plan” olarak adlandırılıyordu. Bunu yaparken serbest piyasa ekonomisine bağlılık gibi bir gerekçe öne sürülmüş olsa da, plan yerine program demek işin esasını değiştirmemektedir. Yani planlı ekonomi dediğimiz merkeziyetçi ve dışlayıcı anlayış sadece isim değişikliği ile devam etti. Bu durum esasen Erdoğan iktidarının da en önemli karakteristik özelliklerinden biridir. Erdoğan kendi işine gelecek şekilde yeniden adlandırma yapmayı çok seviyor ve bunun pazarlamasını hem elinde tuttuğu medya araçlarıyla hem de bürokratik kapasiteyle etkin bir şekilde yapıyor.Esas konumuza yeniden dönersek; OVP tabii ki derde derman olacak şekilde yazılmamış. Ekonomide parlak olduğu sanılan unorthodox fikirler yerine bu şekilde genel geçer, sonu bir yere bağlanmayan programların açıklanması tercihe şayandır. Fakat bu noktada bu notun saçma gibi görünen başlığını neden attığımız üzerine konuşabiliriz.Türkiye 2020 yılının sonunda; kurucularından olduğu, sekreterliğini Ekonomik Kalkınma ve İşbirliği Örgütü (OECD)’nin yaptığı Mali Eylem Görev Gücü’nün [Financial Action Task Force - FATF] önerisiyle “Kitle İmha Silahlarının Yayılmasının Finansmanının Önlenmesine İlişkin Kanun”[4] başlığıyla bir düzenlemeyi hayata geçirdi. Bunun en önemli sebebi Türkiye’nin FATF tarafından gri listeye alınmasını istememesiydi. Fakat bu yasa o kadar hatalı bir şekilde parlamentodan geçti ki Türkiye hemen akabinde gri listeye alındı. Gri liste kara para aklama, yayılma ve terörizmin finansmanına karşı yeterli güvenceye sahip olmayan ülkelerin ilan edildiği bir küresel liste. Yani Türkiye şu an kitle imha silahlarının finansmanı, terörizmin finansmanı gibi konularda uluslararası standartlarda mücadele etmeyen bir ülke olarak görülüyor. &nbsp;Bu tabii ki Türkiye’yi küresel finansal sisteme entegrasyon konusunda oldukça zorlamaktadır. Bu konu ayrıca kredi derecelendirme kuruluşlarının Türkiye’yi “yatırım yapılabilir ülke” seviyesine çıkarmasının önündeki engellerden biri olarak da karşımıza çıkıyor.&nbsp;Peki bu kanun neden yanlış çıkmış oldu? Burada maalesef yolsuzluk, şeffaf olmama ve hukukun araçsallaştırılması gibi unsurlar karşımıza çıkıyor. FATF’ın önerdiği kanun taslağında kitle imha silahlarının önlenmesine ilişkin alınacak tedbirlerin içindeki en önemli konu siyasilerin ve yozlaşmaya açık diğer yetkili veya nüfuz sahibi diğer kişilerin mali hesaplarına yönelik olarak getirilen kısıtlardı. Fakat, çıkan kanunda bu konu Türkiye hükümeti tarafından pas geçilerek daha yan bir mesele olan sivil toplum kuruluşlarına getirilecek denetimler öne çıkarıldı. Nihayetinde Türkiye de gri listeye girmekten kurtulamadı.Tüm bunlar ışığında Türkiye kısa-orta-uzun herhangi bir vadede planlar yapmak yerine kurumsal kapasitenin gelişimine odaklanmalı ve hukukun üstünlüğünü kalkınmanın ve refahın anahtarı olarak görmeli. Yukarıda bahsettiğim hukukun araçsallaştırılması örneği gibi durumlar yaşandığı sürece alınacak her tedbir, yapılacak her düzenleme ancak kısıtlı etki yaratır. <hr align="left" size="1" width="33%" fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">&nbsp;1&nbsp;https://www.europarl.europa.eu/doceo/document/TA-9-2023-0320_EN.html2&nbsp;https://www.mfa.gov.tr/no_-224_-avrupa-parlamentosu-nun-2022-turkiye-raporu-hk.tr.mfa3&nbsp;https://www.youtube.com/watch?v=kOHhJs894204&nbsp;https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/12/20201231M5-19.htm

Türkiye kısa-orta-uzun herhangi bir vadede planlar yapmak yerine kurumsal kapasitenin gelişimine odaklanmalı ve hukukun üstünlüğünü kalkınmanın ve refahın anahtarı olarak görmeli.

Orta Vadeli Program ve Kitle İmha Silahları(!)

6 Eylül 2023 tarihinde Cumhurbaşkanı Yardımcısı Cevdet Yılmaz 2024-2026 aralığını kapsayan üç yıllık bir ekonomik plan olan orta vadeli programı açıkladı.[6] Programın içeriği Türkiye ve dünya ekonomisine ilişkin tahminler ile makroekonomiye ilişkin hedeflerden oluşmaktadır. Dipnottaki dosyada programın kendisini maalesef sadece Türkçe olarak görüntüleyebilirsiniz.&nbsp;Demokratik kurumların ekonomi üzerindeki etkileriyle bağlantılı olarak bu konuda özellikle dikkat çekmek istediğimiz iki husus var. Birincisi, bu program Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından açıklanmadı. Her ne kadar Hazine ve Maliye Bakanlığınca hazırladığı söylense de bu programa sadece Türkiye Cumhuriyeti Strateji ve Bütçe Başkanlığı sitesinden erişebilmektedir. Zaten programı da Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek değil Cumhurbaşkanı yardımcısı Cevdet Yılmaz yaptı. Bu durum Strateji ve Bütçe Başkanlığının bir koordinatör kurum olması bakımından teyit edici olsa da, bakanlıkların Cumhurbaşkanlığına bağlı başkanlıklar ve kurullardan daha geri planda tutulduğunu tekrar göz önüne serdi. Böylece, bakanlıkların özerk aktörler olarak hükümet içinde stratejik yönlendirme açısından güçlerinin olmadığı daha icracı bir noktada konumlandıkları bir kez daha vurgulanmış oldu. Bu durum Bakanlığın kurumsal gücünün maalesef olduğundan daha düşük görünmesine neden oluyor.İkincisi, daha önce de yaşadığımız çok vahim bir şeyi hatırlatmak istiyoruz ki Türkiye’deki kurumların kapasitelerinin ve öngörü kuvvetlerinin nasıl azaldığını daha iyi anlayabilelim. Türkiye 5 Eylül 2021 tarihinde 2022-2024[7], 4 Eylül 2022 tarihinde de 2023-2025[8] yıllarını kapsayan üç yıllık ekonomik programlar açıklamıştı. Yani hem 2021’de hem 2022’de hem 2023’te art arda üçer yıllık yeni programlar açıklanmış oldu. Böylece Recep Tayyip Erdoğan başkanlığında 2024 yılına ait elimizde hepsi de birbirini tekzip eden 3 ayrı ekonomik program bulunmaktadır.Türkiye’nin kalkınması için ekonomik öngörülebilirlik çok ama çok önemli bir konumda. Çünkü Türkiye sermaye kıtlığıyla mücadele ediyor. Türkiye tasarruf açığı olan bir ülke ve dış kaynak neredeyse hayati derecede önemli. Dış kaynağın ülkeye çekilmesi ise ancak öngörülebilir bir ekonomik ve hukuki düzen kurmakla mümkün. Oysa, halihazırdaki durum Türkiye’ye uzun vadeli yatırım yapmak isteyen yabancı kaynak sahipleri için risk artırıcı olarak görünüyor. Umarız bundan sonra Türkiye her sene üç yıllık ekonomik programlar açıklamak zorunda kalmadığı bir ekonomi bürokrasisine kavuşur. Böylece dış kaynak edinmek için ödediği yüksek faizlerden ve politik tavizlerden de kurtulur. Kısa zamanda böyle büyük bir kurumsal dönüşüm oldukça zor görünüyor. Fakat ortak aklın işletilmediği bu yönetim sisteminde umut etmekten başka bir çare de görünmüyor. <a fr-original-style="" href="#_ftn3" name="_ftnref3" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank" title=""></a>

Türkiye’nin kalkınması için ekonomik öngörülebilirlik çok ama çok önemli bir konumda. Çünkü Türkiye sermaye kıtlığıyla mücadele ediyor. Türkiye tasarruf açığı olan bir ülke ve dış kaynak neredeyse hayati derecede önemli. Dış kaynağın ülkeye çekilmesi ise ancak öngörülebilir bir ekonomik ve hukuki düzen kurmakla mümkün. Oysa, halihazırdaki durum Türkiye’ye uzun vadeli yatırım yapmak isteyen yabancı kaynak sahipleri için risk artırıcı olarak görünüyor.

Orta Vadeli Program ve Ekonomik Bürokrasi

BRICS’in (Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin, Güney Afrika) 15. zirvesi Güney Afrika’nın başkenti Johannesburg’ta yapıldı. Johannesburg Zirvesi sonuç bildirgesi kısa vadeli bir etki vaad etmese de uzun vadede göz ardı edilemez bir kritik öneme sahip. Mevcut BRICS üyeleri, BRICS'in geleceği ve evrimi konusunda önemli kararlar aldı. Her ne kadar üye sayısının artırılması konusundaki tereddütler, Hindistan üzerinde yoğunlaşmış olsa da Hindistan Başbakanı Narendra Modi’nin "BRICS üyelerinin sayısının artırılmasını destekliyoruz" açıklaması genişleme konusundaki tereddütleri ortadan kaldırdı.Bir zamanlar Türkiye’nin de dahil olacağı hatta adının BRICS-T olarak güncelleneceği söylentileri yayılan BRICS projesinin temelleri, ABD'nin 11 Eylül saldırıları sonrası Afganistan'a müdahalesiyle atıldı. Bu dönemde Amerikalı ekonomist Jim O'Neill, Çin, Hindistan, Brezilya ve Rusya'nın yükselen güçler olarak gelecekte önemli bir rol oynayacağını öngördü. Rusya da bu görüşü benimseyerek bu ülkelerle işbirliği yapmaya başladı. BRICS ilk toplantısı 2006’da düzenlendi. Ancak bu süreç boyunca salgınlar, ekonomik krizler, siyasi çatışmalar gibi pek çok zorluk yaşandı.Halihazırdaki BRICS ülkeleri, dünya nüfusunun %40'ını, buna karşılık sanayileşmiş G7 ülkeleri %10'unu temsil ediyor. Bu ekonomik birlik aynı zamanda küresel GSYİH'nin de dörtte birini temsil ediyor. Eğer Suudi Arabistan, İran, Cezayir gibi petrol zengini ülkeler ile Malezya, Endonezya ve Mısır gibi büyük nüfuslu ülkeler de BRICS'e katılırsa, bu ittifakın daha da güçlenmesi muhtemel görünüyor.Dünyanın yaşadığı 2008 finans krizi mevcut sistemin sarsılmasıyla alternatiflere yönelik ilgiyi artırdı. BRIC ülkeleri (Güney Afrika o tarihte henüz Birliğe katılmamıştı) ikinci kez bir araya gelerek daha adil bir küresel ekonomik düzen talep etti. Bu süreçte, üye ülkeler arasındaki farklılıklara rağmen, BRICS ülkeleri ekonomik ve siyasi açıdan güç kazanmaya başladı. Birliğin küresel finansal sisteme en önemli itiraz noktası ise “küresel Amerikan doları egemenliğini zayıflatmak” olarak karşımıza çıkıyor. Türkiye’nin de bu konuda çevre ülkelerle çeşitli girişimleri olmuştu ama bir sonuç alınamamıştı. Şu an Türkiye’nin BRICS’in yeni üyeleri arasında adının geçmemesinin nasıl bir dış politika ve uluslararası ticaret sistemini hedeflemesi gerektiğini açıkça gösteriyor.Sürpriz Faiz Kararı24 Ağustos 2023 tarihinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Para Politikaları Kurulu (PPK) Hafize Gaye Erkan başkanlığında toplandı ve 750 baz puan (bps) faiz artırımı yaparak politika faizini yüzde 17,5’tan yüzde 25’e çıkardı. Toplantıdan önce piyasadaki medyan faiz artırımı beklentisi 250 baz puan seviyesindeydi. PPK aldığı bu sürpriz kararla aslında faiz artırımları konusunda ne kadar kararlı olduğunu gösterdi.Daha önceki bültenlerimizde Şimşek-Erkan ikilisinin Erdoğan’ın “faiz sebep enflasyon sonuçtur” söyleminin ne kadar dışına çıkarsa o kadar başarılı olabileceklerine değinmiş, aksi halde ekonomik-malî yönetimin kredibilitesinin azalacağını belirtmiştik. Nitekim Para Politikaları Kurulu’nun bundan önceki iki toplantısında yapılan faiz artırımları yeterli olmadı ve bu ekip ciddi bir kredibilite sorunu yaşadı. Sonrasında Merkez Bankası başkan yardımcılıklarına tanınan ve alanında yetkin olduğu bilinen üç ekonomist getirildi. Bu ekonomistlerin göreve gelmesinden sonra bu faiz artışının yapılabilmiş olması şüphesiz ki bu insanların kredibilitelerine olumlu yansıdı. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> [1] https://www.youtube.com/watch?v=Frvv-9U4oxo2 &nbsp;Venedik Komisyonu, Türk Ceza Kanunu’nun (TCK) 216., 299., 301. ve 314. Maddelerine İlişkin Rapor, 2016, https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2016)002-e , ayrıca bkz. Venedik Komisyonu, Son Dönemde Çıkarılan Kanun Hükmünde Kararnamelerde Yer Alan Medya Özgürlüğüne İlişkin Tedbirler Hakkında Görüş, CDL-AD(2017)007, 10-11 Mart 2017.3 Dunja Mijatovic, Türkiye Ülke Raporu, Şubat, 2020, https://rm.coe.int/avrupa-konseyi-insan-haklari-komiseri-dunja-mijatovic-1-5-temmuz-2019-/16809c51874 Avrupa Komisyonu, Türkiye Raporu 2020, https://ec.europa.eu/neighbourhood-enlargement/sites/near/files/turkey_report_2020.pdf5 Ömür Çağdaş Ersoy/ Türkiye, no. 19165/19, 15.06.20216Işıkırık/Türkiye, no. 41226/09, 14.11.2017; Bakır ve Diğerleri/ Türkiye, no. 46713/10, 10.7.2018; İmret/ Türkiye (no 2), no. 57316/10, 10.7.2018; Zülküf Murat Kahraman/ Türkiye, no. 65808/10, 16.7.2019; Daş/ Türkiye, no. 36909/07, 2.7.2019.7 Parmak ve Bakır/ Türkiye, no. 22429/07 25195/07, 03.12.2019, para.77.8 Vedat Şorli/Türkiye, no. 42048/19, 19.10.20219 Altuğ Taner Akçam/Türkiye, no. 27520/07 , 25.10.2011.[10] Selahattin Demirtaş/ Türkiye (no.2) [GC], no. 14305/17, 22.12.2020.

Şu an Türkiye’nin BRICS’in yeni üyeleri arasında adının geçmemesinin nasıl bir dış politika ve uluslararası ticaret sistemini hedeflemesi gerektiğini açıkça gösteriyor.

BRICS’in Genişleme Süreci ve Türkiye

27 Temmuz 2023 günü, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının yılda dört kere hazırladığı ve kamuoyuna açıkladığı Enflasyon Raporu’nun üçüncüsünün sunumu TCMB başkanı Hafize Gaye Erkan tarafından yapıldı. Böylece Türkiye kamuoyu Erkan ile tanışmış oldu. Toplantının ayrıntılarına ve TCMB’nin kurumsal kapasite durumuna geçmeden önce vurgulamamız gereken ilk nokta, Erkan’ın TCMB çalışanlarınca hazırlanan raporu okuyunca anlayabilecek kapasitede olduğu. Bu cümle sizlere galip gelebilir belki ama bir önceki TCMB başkanının gerek rapor sunumlarında gerek sunumlar sonrasındaki soru cevap bölümünde bazen raporda yazılanların aksine söylemlerde bulunduğunu görüyorduk. Hatta raporun bazı kısımlarına ilişkin sorulara raporda ve ekonomi biliminde yeri olmayan cevaplar verildiği de oluyordu. Bunu sabık başkanın siyasi angajmanına bağlamak da mümkün tabii. Fakat ekonomi muhabirlerince yahut yatırım profesyonellerince sorulan daha teknik sorulara verdiği cevaplar konu hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olmadığını da gösteriyordu. Hal böyleyken ve konu da Türkiye’de liyakat ve bürokratik kapasite ise Hafize Gaye Erkan’ın -bir ekonomist olmamasına rağmen- piyasaya tam olarak değilse de daha fazla güven veren bir başkan olduğunu söylemek artık mümkün.Fakat konu kurumsal kapasite ve Merkez Bankasının bağımsızlığı ilkesi olunca maalesef Erkan bulunduğu konumun hakkını vermekten çok uzak kaldı. Türkiye’deki yönetim biçimi ve Erdoğan’ın hükümet etme alışkanlıkları göz önüne alındığında, Erkan’ın elbette Erdoğan’a karşı bayrak açıcı konuşmalar yapması pek mümkün görünmüyor. Bu nedenle önceki döneme ilişkin vurgularını üstü kapalı bir biçimde yapıyor. Örneğin, göreve geldiğinde önünde bir “makroihtiyati [macroprudential] tedbir hediyesi” bulduğunu bu nedenle bazı şeylerin yavaş yavaş gerçekleşeceğini söyledi. Erkan konuşmasında sık sık bir önceki dönem getirilen makroihtiyati tedbirlerin tutarsız olduğundan, bunlardan kiminin genişletici kiminin sıkılaştırıcı tedbirler olduğundan bahsetti. Öncelikle bu karmaşayı ortadan kaldırmak için sadeleştirme adımları atılması gerektiğini vurguladı.Erkan önceki döneme ilişkin bu teknik eleştirileri yaparken bir muhabir tarafından kendisine Erdoğan’ın sürekli dillendirdiği ve Türkiye ekonomisinin son yıllarına damga vuran “Faiz sebep enflasyon sonuçtur” tezine ilişkin düşüncesi soruldu. Fakat Erkan, siyasi konulara girmek istemediğini söyleyerek bu soruya cevap vermedi. Halbuki, bu konu her ne kadar Erdoğan tarafından siyasi bir söyleme dönüştürülse de son derece teknik bir konuydu. Açıkçası ben Erkan’dan bu görüşün hangi koşullarda geçerli olup olmadığını kısaca açıklamasını, gerekirse Neo-Fisherian etkiden bahsetmesini fakat bunun Türkiye ekonomisi için geçerli bir model olmadığını söylemesini beklerdim. Madem ki teknik konulardan bahsediliyordu, Erdoğan güçlü bir şekilde eleştirilmeden bu soru işaretlerine gayet uyumlu ve bilimsel bir şekilde nokta koyulabilirdi. Fakat ‘’Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi’’ gibi kazananın her şeyi kazandığı ve kendi bakış açısını tüm bürokratik yapıya dayatabildiği bir sistemde, Merkez Bankasının bağımsızlığından da başkanın işgal ettiği konumu hakkıyla temsil etmesinden de uzunca bir süre bahsedemeyeceğiz gibi duruyor. <hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 https://oad.org.tr/yayinlar/rapor/turkiyede-basin-ozgurlugu-raporu-%e2%80%a82022/2 Atilla Yazar ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1635, 5/7/2022; şuradan erişilebilir: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2016/16353 Abbas Yalçın ve diğerleri, B. No: 2014/8146, 29/3/2023; şuradan erişilebilir: https://kararlarbilgibankasi.anayasa.gov.tr/BB/2014/8146

Erkan önceki döneme ilişkin bu teknik eleştirileri yaparken bir muhabir tarafından kendisine Erdoğan’ın sürekli dillendirdiği ve Türkiye ekonomisinin son yıllarına damga vuran “Faiz sebep enflasyon sonuçtur” tezine ilişkin düşüncesi soruldu. Fakat Erkan, siyasi konulara girmek istemediğini söyleyerek bu soruya cevap vermedi. Halbuki, bu konu her ne kadar Erdoğan tarafından siyasi bir söyleme dönüştürülse de son derece teknik bir konuydu.

TCMB Başkanı ile Piyasanın Tanışması

Bu Bültenleri bildiğiniz üzere kurumsal kapasiteyle ilgili problemleri tespit etmek üzere kaleme alıyoruz. Bir kurumun yahut genel olarak kurumların kapasitesinin çöküşüyle ilgili en net gösterge nedir diye düşünürken okuduğunuz Bültenin eski sayılarına bir göz atma ihtiyacı hissettim. 2020 yılından beri yaklaşık 40 bülten kaleme almışız. Bu bültenlerin ekonomiyle ilgili kısımlarının yazarı olarak ben o sürekli benzer isimler ve anlayışlar etrafında bir şekilde dolanıp durmuşum. 7 Ekim 2020’de yazdığım bültenle başlayan bu serüvende yoğunluk sırasına göre Recep Tayyip Erdoğan, Berat Albayrak, Lütfü Elvan, Naci Ağbal, Şahap Kavcıoğlu, Nurettin Nebati, Murat Uysal’dan bahsetmişim. Bu isimlerin hepsi kurumlarının önüne geçmişler. Keşke bu isimler kurumlarının önüne geçerken birer lider olarak, birer öncü olarak anılsalardı. Fakat durum maalesef tam tersi. Bu isimlerin neredeyse hepsi (Elvan ve Ağbal kısmen istisna) yönettikleri kurumların kapasitesini korumaktan ziyade en çok zikrettiğim isim olan Erdoğan’ın kişisel yönetim kapasitesini ve etkisini artırmaya çalıştı. Kurumların işleyişinden ve insan kaynağından farklı olarak öne çıkan bu isimler ve onların nasıl anıldıkları aslında bültenlerimize konu ettiğimiz kurumsal çöküşün güçlü bir göstergesi.Tüm bu isimlerden sonra artık yeni bir “DUO”muz var: Mehmet Şimşek ve Hafize Gaye Erkan. Geçen haftaki bültenden takip ettiğiniz üzere Erdoğan seçim döneminde vaatler üzerinden değil çoğunlukla güvenlikleştirme siyaseti üzerinden bir seçim kampanyası yürütmüştü. Seçimden sonra Şimşek hamlesinin gelmesi bana göre pek olası değilken Erdoğan benim tahminlerimi boşa çıkararak bu hamleyi yaptı. Şimşek herkesin başarılarıyla andığı eski bir bakan olarak tekrar bakanlık koltuğuna oturdu. Fakat bu sefer karşısında çok daha zorlu bir görev var: Erdoğan’ın asla vazgeçmediği faiz politikası. Nitekim 14 Haziran’da kendine yakın gazetecilerle yaptığı uçak yolculuğunda Erdoğan "Tabii bazı arkadaşlar ‘Cumhurbaşkanı faiz politikalarında ciddi bir değişime mi gidiyor’ gibi bir yanılgının içine düşmesin. Ben burada aynıyım. Ama Hazine ve Maliye Bakanımızın şu andaki düşüncesi noktasında, biz tabii kendisine burada atacağı adımları süratle, rahatlıkla Merkez Bankası’yla beraber atmasını kabullendik, ‘hayırlı olsun’ dedik ve bu şekilde de enflasyonu tek haneye düşürmekteki kararlılığımızı da bildirdik"[6] şeklinde bir açıklama yaptı.Buradaki kilit kelime “kabullendik” kelimesi. Erdoğan “kabul ettik” demiyor. Zoraki, isteksiz, gönülsüz bir şekilde kerhen Şimşek’in politikalarını uygulamasına izin verdiğini söylüyor. Bunun için de çok zamanı olmadığını belirterek ne uygulanacaksa “süratle” uygulanması gerektiğini vurguluyor. Açıkçası Erdoğan’ın Şimşek hamlesini yapmasını yadırgamıştım, ama bunu yapıyorsa Şimşek’in çok güçlü bir pozisyonda olacağını düşünmüştüm. Fakat Erdoğan’ın bu açıklamaları Şimşek elinin aslında çok zayıf olduğunun bir işareti. Belki Şimşek’e bakanlık için biçilen ömür sanıldığından daha kısa olacak, tabii Hafize Gaye Erkan’ın da.&nbsp;<a fr-original-style="" href="#_ftn1" name="_ftnref1" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank" title=""> </a><hr align="left" size="1" width="33%" fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;"> 1 &nbsp;696 sıra sayılı Komisyon Raporu için bkz. https://cdn.tbmm.gov.tr/KKBSPublicFile/D23/Y5/T1/DosyaKomisyonRaporunuVerdi/3ea5fa37-1bec-404e-9212-779e2ee28a83.pdf s. 20.2 &nbsp;Pilot kararlar: Y.T. [GK], B. No: 2016/22418, 30/5/2019; Hamit Yakut [GK], B. No: 2014/6548, 10/6/2021, Keskin Kalem Yayıncılık ve Ticaret A.Ş. ve diğerleri [GK], B. No: 2018/14884, 27/10/2021. Pilot karar vermeden TBMM’ye bildirimde bulunulan kararlar: Süleyman Başmeydan&nbsp;[GK], B. No: 2015/6164, 20/6/2019; Atilla Yazar ve diğerleri [GK], B. No: 2016/1635, 5/7/2022.3 Y.T. kararında 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun sınır dışı etmeye ilişkin 53. maddesinin (3) numaralı fıkrasında değişiklik yapılması gerektiği belirtilmişti. 6/12/2019 tarihli ve 7196 sayılı Kanunun 75 inci maddesiyle ilgili hükümde değişiklik yapılmıştır.4 Esasen bu konuda AİHM daha önce Işıkırık/Türkiye kararında aynı yönde karar vermişti. Bu kararın uygulanması da hala Bakanlar Komitesi tarafından izlenmektedir.5 Deniz Yavuncu ve diğerleri [GK], B. No: 2018/5126, 23/2/2023.[6] https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-bizi-mahcup-etmeyecekler-guzel-neticeler-alacagiz-774799.html

Kurumların işleyişinden ve insan kaynağından farklı olarak öne çıkan isimler ve onların nasıl anıldıkları aslında bültenlerimize konu ettiğimiz kurumsal çöküşün güçlü bir göstergesi.

Şimşek ve Erkan’ın Yolu

Türkiye 28 Mayıs seçiminde Erdoğan’ı yeniden cumhurbaşkanı olarak seçti. Bu Türkiye için ilginç bir deneyim oldu. Çünkü muhalif kanattaki siyasetçiler ve vatandaşlar, özellikle seçimin ilk turunda, seçimin kendileri tarafından kazanılacağına oldukça eminlerdi. 2019 yılında yapılan belediye seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) ve İyi Parti’nin (İYİP) öncülüğünde Demokrat Parti (DP) ve Saadet Partisi’nin (SP) de desteklediği Millet İttifakı İstanbul, Ankara, Adana, Mersin, Antalya gibi büyükşehirlerde Adalet ve Kalkınma Partisi’nden (AKP) belediyeleri almıştı. Bu da Erdoğan muhaliflerine büyük bir motivasyon kaynağı olmuştu. Ayrıca İstanbul’da yapılan yerel seçimi Cumhurbaşkanı Erdoğan özel çaba sarf ederek tekrar ettirmiş, yenilenen seçimlerde CHP adayı Ekrem İmamoğlu oy oranını daha da artırarak İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı olmuştu.<a fr-original-style="" href="#_ftn1" name="_ftnref1" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank" title="">[1]</a> Bu son gelişme de muhaliflerin bir ittifak çatısı altında oldukça başarılı bir performans örneği sergilediğini ortaya koymuştu. Haliyle Erdoğan muhalifleri de 2019 seçimlerinden aldıkları güçle bu genel seçime de Millet İttifakı çatısı altında girmişlerdi. Ne var ki yerel seçimlerde fayda getiren ittifak sistemi genel seçimlerde aynı sonucu vermedi ve üçünü kez Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı oldu.Öte yandan Erdoğan için artık daha çetin bir sınav var: Ekonomi. Seçim ekonomisi izlemesi ve işsizlik oranını düşürme, % 5.5 büyüme oranı ve 16 bin dolar fert başına millî gelir, depremzedelere avantajlı konutlar yapılması gibi kimi ekonomik vaatlerde bulunması dışında, Erdoğan seçim öncesi propagandasında ekonomik vaatleri pek öne çıkarmadı. Tabiî bu konularda yazılar yazıldı, bildiriler hazırlandı. Fakat Erdoğan’ın hiçbir mitinginde, hiçbir televizyon programında manşette ekonomik gelişmeler yoktu. Kampanya dönemi muhalif ittifakın teröre destek verdiğini iddia ederek geçti çok temelde. Bu söylem işe yaradı mı bilemiyorum, fakat Erdoğan’ın tüm kampanya sürecinde üzerinde durduğu en önemli konunun bu olduğu bir gerçek.Türkiye’de en can yakıcı sorun enflasyon ve Türk lirasında yaşanan değersizleşme iken Erdoğan’ın seçim sürecinde ekonomiden pek bahsetmemesi aslında tüm ekonomistlerin kafasında sorular oluşmasına sebep oldu. Çünkü daha önceki bültenlerde de okuduğunuz gibi Türkiye ekonomisi yüksek enflasyonla, Türk Lirasının değer kaybıyla ve yüksek cari açıkla boğuşuyor. Buna çözüm olarak getirilen “Türkiye Ekonomi Modeli” ve “Liralaşma” stratejisi ise Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) rezervlerini tüketmekten başka neredeyse bir işe yaramıyor. Bu nedenle seçim sonrası Erdoğan’ın bu model üzerine yeniden düşünüp düşünmeyeceği de hep akıllarda bir soru işareti olarak kalıyor.Erdoğan tarafından yapılan kampanyanın ana ekseninde ekonomi olmaması rağmen seçim sonrasında en çok konuşulan şey ekonominin bu durumdan nasıl çıkacağı oldu ve Erdoğan’ın ekonomi yönetiminin başına kimin getireceği ana gündem maddemiz haline geldi. Bu noktada en çok Mehmet Şimşek ismi konuşulmaya başlandı. Seçim öncesinde Erdoğan Mehmet Şimşek’le birkaç kez görüşmüş hatta bu görüşmelerin yapılacağı da basına özellikle servis edilmişti. Fakat o dönemde bu konuya ilişkin bir gelişme görememiştik.Mehmet Şimşek Batı sermayesinin de başarılı bir maliye bakanı olarak tanıdığı bir isim. Bir dönem Türkiye ekonomisinin Avrupa’da parladığı zamanlarda Ali Babacan’la birlikte Türkiye ekonomisini yöneten birisi.&nbsp;Hatta Emerging Markets dergisi 2013 yılında Şimşek’i yılın maliye bakanı seçmişti.<a fr-original-style="" href="#_ftn2" name="_ftnref2" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank" title="">[2]</a> Yine aynı yıl Foreign Policy dergisi kendisini dünyanın en etkin 500 kişisinden biri olarak seçmişti.<a fr-original-style="" href="#_ftn3" name="_ftnref3" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank" title="">[3]</a> Fakat sonradan Türkiye ekonomisi ray değiştirmiş ve başka bir yola girmişti. Özellikle Erdoğan’ın damadı Berat Albayrak döneminde büyük dönüşüm yaşamıştı. Anlaşılan o ki Erdoğan yine o eski güzel günlere dönmek için Mehmet Şimşek’i yeniden ekonominin başına getirmek istiyor. Fakat bir yandan da “faiz enflasyonun sebebidir” şeklindeki görüşünü de sürdürmeye kararlı görünüyor. Yeniden Ortodoks politikalara mı dönülecek yoksa Şimşek ile Erdoğan arasında bir orta yol mu bulunacak bilemiyoruz. Şimşek’in ekonomi anlayışıyla Erdoğan’ın faiz görüşü bir uyum içinde çalışabilecek mi, bunu ise zaman gösterecek.

Yeniden Ortodoks politikalara mı dönülecek yoksa Şimşek ile Erdoğan arasında bir orta yol mu bulunacak bilemiyoruz. Şimşek’in ekonomi anlayışıyla Erdoğan’ın faiz görüşü bir uyum içinde çalışabilecek mi, bunu ise zaman gösterecek.

Türkiye Ekonomisinde Şimşek Sesleri

Türkiye 14 Mayıs 2023’te Türkiye ekonomisini de doğrudan etkileyecek önemli bir seçim yaptı. Bu bülten’de daha önce de birçok defa vurguladığımız üzere, Türkiye’de en temel ekonomik göstergeler ve onların işaret ettiği gerçekler siyasî gelişmelerden bağımsız değildir.&nbsp;Kuvvetler ayrılığının uygulandığı yerleşik demokrasilerde bağımsız ekonomik kurumların güçleri ve sınırları net olduğu için anlık siyasî gelişmelerin ekonomiyi derinden etkilemesi pek mümkün olmuyor. Buna karşılık, Türkiye’de hükûmetin onları vesayeti altına almış olması yüzünden bu kurumların kurumsal kapasitelerini son derece azaltmış durumdadır. Bu nedenle, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK), Sermaye Piyasası Kurulu (SPK), Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) gibi kurumların politikaları rasyonel gerçeklere göre uzmanlarca değil de siyasetçilerin kısa vadeli büyüme hedefleri ve partizan hesapları doğrultusunda belirleniyor.Bilindiği üzere merkez bankalarının bağımsız olmasının yani para politikalarının bağımsız karar vericiler tarafından belirlenmesinin arkasında aslında rasyonel bir sebep vardır: Zaman tutarsızlığı [time inconcistency]. Merkez Bankası’nın bir dokümanında bu konu gayet açık bir biçimde şöyle ifade edilmiş: “Düşük enflasyon oranını sağlama ve sürdürme hedefine bağlı kalacak ve hükûmetten bağımsız olarak örgütlenecek merkez bankalarının varlığı zaman tutarsızlığı sorununa bir çözüm olarak ortaya çıkmıştır. Farklı bir deyişle, fiyat istikrarı hedefine bağlı uzun vadeli politikalar oluşturacak ve uygulayacağı politikalara yönelik güvenilir taahhütte bulunacak bir merkez bankasının varlığı, zaman tutarsızlığı ve güvenilirlik sorunun ortadan kaldırılmasına katkıda bulunabilmektedir.”[1]&nbsp;Mevcut iktidarın seçim kazanma odaklı kısa vadeli büyümeyi sağlamayı hedefleyen maliye politikaları nedeniyle Türkiye maalesef oldukça zor zamanlardan geçiyor. Mali politikalara para politikalarının da eşlik etmesi nedeniyle sorunlar derinleşiyor. Ayrıntılarına sonraki bültenlerde değineceğiz fakat kısaca Türkiye’deki bankacılık sistemin döviz açığından bahsetmek gerekir.Türkiye bankacılık sisteminde yerleşiklerin döviz mevduat miktarı 212 milyar dolar, bankaların sendikasyon kredileri dahil yurtdışı borçları 95 milyar dolar. Yani bankaların bilançosunda mudilere ait tam 307 milyar dolar yükümlülük var. Buna karşılık bankalarda mevcut döviz miktarı sadece 23 milyar dolar. Bu miktarın içinde Merkez Bankası’yla yapılan swaplar veya elinde bulunan dövizler dahil değil. Merkez Bankası’nın bilançosunda ise yine swaplar hariç 75 milyar dolar var.“Türkiye ekonomi modeli” denilen sistem, bankalar aracılığıyla hem bankaların hem mudilerin hem ihracatçının dövizini Merkez Bankası’na aktarmak üzerine kurulu. Bu mekanizma Merkez Bankası’na aktarılan dövizin yeniden piyasaya sürülmesiyle bir döngü yaratma mantığıyla çalışıyor. Fakat yüksek carî açık bu döngünün oluşmasına fırsat vermiyor. Seçim sonrasında bu tablonun derinleştiğini öngörüyoruz.&nbsp; <hr align="left" size="1" width="33%" fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">&nbsp;1 https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/40586e6c-06ff-47b6-9b2e-11d77611dfd6/01.pdf?MOD=AJPERES&amp;CACHEID=ROOTWORKSPACE-40586e6c-06ff-47b6-9b2e-11d77611dfd6-m5lkoKU&nbsp;

Mevcut iktidarın seçim kazanma odaklı kısa vadeli büyümeyi sağlamayı hedefleyen maliye politikaları nedeniyle Türkiye maalesef oldukça zor zamanlardan geçiyor. 

Enes Özkan

Türkiye’de Seçim Maratonu ve Seçim Ekonomisi (I)