21. yüzyılın petrolü: Nedir bu nadir toprak elementleri?

Son zamanlarda ekonomi, siyaset ve dış politika haberlerinde sıkça duyduğumuz bir kavram mevcut: Nadir toprak elementleri yani NTE.

Neodim, seryum, lantan gibi 15 elementten meydana gelen NTE kavramı, 21. yüzyıl itibarıyla adeta petrol kadar önemli hâle geldi. Öyle ki Çin, elindeki NTE rezervlerinin gücünü kullanarak ABD ile yaptığı ticaret müzakerelerini durma noktasına getirebiliyor ve bu sayede ek imtiyazlar alabiliyor. Yine aynı elementler, ABD Başkanı'nın uzun süredir diplomaside yeri olmayan ilginç anlaşmalar yapma fikrine sıcak bakmasına neden olabiliyor.

Peki nedir bu NTE, neden bu kadar önemlidir ve bu alanın en güçlü oyuncuları kimlerdir?

Önemi nedir?

“21. yüzyılın petrolü” olarak da anılan NTE’ler sahip oldukları benzersiz manyetik, ışıl ve katalitik özellikler sayesinde günümüzde birçok yüksek teknoloji sektörünün belkemiğini oluşturuyor. Bugün üretilen uydu sistemleri, roketler, jet motorları, elektrikli otomobiller, radarlar, yeni nesil savunma sanayi ekipmanları, elektronik harp sistemleri gibi pek çok ürün ağırlıklı olarak NTE’lere bağımlı. 

•  Öyle ki henüz yakın zamanda ABD ve AB’den bazı otomotiv üreticileri, Çin’in nadir toprak elementi ihracatına getirdiği ihracat kısıtlamaları nedeniyle yaz ayında fabrikalarını kapatmak zorunda kalabilecekleri konusunda uyarıda bulundu. 

Yüksek teknoloji üretimi kadar fosil yakıtlardan kurtuluş da NTE’lere bağımlı. Özellikle rüzgar türbinlerinde kullanılan güçlü mıknatıslar ve elektrik motorları yüksek oranda NTE bileşeni içeriyor. Bunun farkında olan Uluslararası Enerji Ajansı (IEA) da Paris İklim Anlaşması hedeflerine ulaşılması halinde, nadir topraklara olan talebin büyük bölümünün temiz enerji teknolojilerinden geleceğini düşünüyor. Özellikle 2040 yılına gelindiğine bu talebin toplam talebin %40’ını oluşturabileceği düşünülüyor. 

Günlük hayatımızın vazgeçilmezi olan akıllı telefonlar, bilgisayarlar, tabletler, dijital televizyonlar ve diğer elektronik cihazların üretiminde de NTE’ler kritik öneme sahip. Akıllı telefon ekranları, kulaklık ve hoparlörlerin içinde yer alan güçlü mıknatıslar, hard disklerin okuyucuları ve fiber optik kablolar NTE’ler kullanılmadan çalışmaz hâle geliyor. Dolayısıyla tüketici elektroniği sektörü için de NTE bileşeleri son derece kritik öneme sahip.  

Peki, kritik sektörler ve modern dünya için vazgeçilemez önemde olan bu elementler üzerinde kimler en büyük söz hakkına sahip?

Büyük oyuncular kimler? 

Çin 2025 yılı itibarıyla bu sahanın en büyük oyuncusu. Dünya üzerinde tahmin edilen toplam 130 milyon tonluk nadir toprak rezervinin 44 milyon tonluk kısmını kendi topraklarında bulunduran Çin, yıllık 240 bin tonluk üretimiyle küresel NTE üretiminin %70’ini de tek başına karşılıyor. Ülke uzun zamandır NTE’lerin öneminin farkında ve 1980’lerden bu yana bu alanda ciddi yatırımlar yapıyor. Yaptığı erken yatırımlar ve geniş rezerv sahası nedeniyle NTE işleme kapasitesinin %90’ına da tek başına sahip olan Çin, bu avantajını ABD ve Japonya gibi rakiplerine karşı stratejik koz olarak güçlü bir biçimde kullanıyor. 

• Çin, yıllar boyunca düşük maliyetli ve çevre standartlarına aldırış etmeyen üretim metotlarıyla küresel fiyatları aşağı çekti ve bu sayede diğer ülkelerdeki madenler rekabet edemeyip kapandı. Bu damping etkisiyle Çin sektörde rakipsiz kalmayı başardı. 

Çin’in ardından en büyük oyuncu ise özellikle son yıllarda bu alanda yatırımlarına hız veren ABD. ABD 1,9 milyon ton ile Çin’e kıyasla çok daha sınırlı bir rezerve sahip olsa da yıllık 43 bin tonluk üretimle NTE üretimi pastasının en büyük ikinci payını alıyor. 

Soğuk Savaş döneminde NTE üretiminin merkezi olan ülke, 2000’lerin başında maliyet avantajı nedeniyle üretimi terk edip tedariğini Çin’den yapmaya başlasa da bunun üzerinden fazla geçmeden hatasının farkına vardı. 2010 yılında Çin’in yaptığı misillemelerin ardından ABD; İngiltere, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerle stratejik anlaşmalar yaptı ve NTE rezervleri biriktirmeye başladı. Bu sırada çeşitli bölgelerde üretim tesisleri kuruldu, NTE üretebilecek firmalar hibe ve uygun maliyetli krediler ile desteklendi. Bu sayede yıllık üretim yakın zamanda 40 bin tonu aşarak hedeflenen seviyeye çıkarılabildi. 

• Ancak şunu da belirtelim: ABD’li üreticiler çıkardıkları NTE cevherinin büyük bölümünü işlenmek üzere Çin’de yer alan tesislere gönderiyor. Dolayısıyla üretim konusunda hâlâ Çin’e bağımlı durumdalar.

Rusya da son yıllarda bu alanda kritik adımlar atan önemli bir oyuncu. Yıllık 2 bin 900 tonluk NTE üretimiyle altıncı sırada yer alan Rusya, özellikle 2020 yılında bu alanda önemli yatırım planları açıkladı ve orta vadede üretimini 10 bin tona çıkarmayı hedefliyor. Ülke ayrıca NTE’leri yalnızca kendi topraklarından değil, “dost” birtakım ülkelerden de çıkarıyor. 

Örneğin Rusya, Kazakistan ve Türkmenistan’daki NTE rezervlerinin işletilmesi ile ilgili ülke hükümetleriyle üst düzey görüşmeler yaparken bir yandan Afrika’da NTE rezervi olan veya olabileceği tahmin edilen bölgelerde (Madagaskar gibi) geniş diplomatik ve askerî faaliyetler yürütüyor. 

Diğer oyuncular kimler?

NTE alanında ABD, Çin ve Rusya’nın dışında başka büyük oyuncular da var. Ancak bu ülkeler teknoloji dezavantajı nedeniyle çoğunlukla büyük oyuncularla önemli projelerde ortak hareket ediyor veya ortaklık arıyorlar. 

Bu ülkeler arasından en çok öne çıkan oyuncu, 5,7 milyon tonluk NTE rezervine ve yıllık 18 bin tonluk üretime sahip olan Avustralya. 2010’lu yıllardan bu yana “Batı’nın nadir toprak ambarı” olarak görülen Avustralya, topraklarındaki NTE’leri devlet kontrolünde, çevresel ve toplumsal standartları yüksek tutarak çıkarıyor ve bu rezervler çoğunlukla Malezya veya Çin’de ayrıştırılarak işleniyor. 

• Avustralya işlenen cevherleri çoğunlukla ABD ve Japonya gibi başlıca Batı bloku ülkelerine ihraç ederek tedarik kaynaklarını çeşitlendirmelerine yardımcı oluyor. Ayrıca Japonya’nın, ülkenin en büyük NTE üreticisi Lynas Rare Earths üzerinde de büyük yatırımları bulunuyor.

Sayılan ülkelere kıyasla çok daha düşük gelirli bir ülke olan Myanmar, 38 bin tonluk yıllık üretimle aslında dünyanın en büyük üçüncü NTE üreticisi konumunda. Ancak Myanmar’daki madenlerin büyük bir kısmı Çinli şirketler tarafından çıkarılıyor ve doğrudan Çin’e ihraç edilerek yine Çinli şirketler tarafından piyasaya sürülüyor. Ülkedeki NTE sahalarının önemli kısmı fiilen Çinli yatırımcılar veya Çin devletiyle ilişkili şirketler tarafından kontrol ediliyor. Bu durumun, ülkede 2021 yılında başa gelen cunta yönetiminin uğradığı Batı tecridine karşı Çin ile derin bağlar geliştirmesinin bir tezahürü olduğu düşünülüyor. 

Brezilya, 21 milyon ton ile dünyanın en büyük ikinci NTE rezervine sahip olsa da yıllık 80 ton ile oldukça düşük bir üretim kapasitesine sahip. Ancak ülkede faaliyet göstermeye başlayan Serra Verde şirketi bu durumu değiştirmek adına büyük yatırımlar yapıyor ve tam kapasite ile yıllık 5 bin tonluk NTE üretimi yapmayı hedefliyor. Brezilya hükümeti de kritik madenlerin önemine binaen bu sektöre eğilmeye başladı. 2022’de çıkarılan bir kararla nadir element madenciliğine yabancı yatırım çekmek kolaylaştırıldı ve Çinli şirketlerle yakın ilişkiler kuruldu. Nitekim Serra Verde projesinin bir kısmı için Çinli şirketlerle ürün alım anlaşmaları da yapıldı. 

• Ancak Brezilya bu noktada stratejik davranarak ABD ile ilişkileri de yakın tutuyor. ABD Jeolojik Araştırma Kurumu ile Brezilya Jeoloji Servisi arasında yapılan kritik minerallerde işbirliği anlaşması buna bir örnek. 

Hindistan da 6.9 milyon tonluk rezervi ile bu alanda önemli bir saha. Ülke özellikle sahil bölgelerinde çok önemli NTE rezervlerine sahip olmasına rağmen, güvenlik ve çevre koşulları gerekçesiyle uzun zaman boyunca ticari çıkarım yapmadı ancak bu durum değişiyor. 

2020 yılından itibaren bu alanda önemli Ar-Ge yatırımları yapan Hindistan, yakın zamanda çalışmaların daha rahat yapılabilmesi için madencilik mevzuatını değiştirdi ve çeşitli alaşım tesisleri kurdu. Hindistan, bir BRICS ülkesi olmasına rağmen NTE alanında Çin’e olan bağımlılığını azaltmak için ABD, Avustralya ve Japonya gibi Batı bloku ülkeleriyle işbirliğine de hazır ve bu işbirliği kapsamında tedarik zinciri planlaması yapıyor. Nitekim Japonya, bu alanda Hindistan’a teknolojik destek de vermeye hazır olduğunu açıkça bildiriyor. 

Türkiye de 2022 yılında Eskişehir’de keşfettiği 694 milyon tonluk ham cevherle bu alandan büyük pay almaya hazırlanıyor. Orta vadede yıllık 10 bin ton üretimle dünyanın en büyük 5 NTE üreticisi arasına girmeyi hedefleyen Türkiye, bu alanda diğer ülkelerle ortaklık anlaşmaları da yapıyor. Bu anlaşmalar kapsamında Çin'le ortak bir cevher saflaştırma tesisi kurmak üzere mutabakat zaptı imzalayan Türkiye,  yakın zamanda ABD ve AB ülkelerinin de dahil olduğu Minerals Security Partnership girişimine de dahil olarak seçeneklerini artırıyor. 

• 694 milyon tonluk ham cevherin toplam ne kadarının rezerv olarak hesaplanabileceğine dair farklı görüşler mevcut. Kaynaklar genellikle bu cevherin %0,2 ila %2 arasında bir rezerve dönüştürülebilirlik oranına sahip olduğunu söylüyor. 

Bir yandan Tanzanya, 1 milyon tonun üzerinde rezervle bu alanda Afrika’nın önemli oyuncusu olmaya hazırlanıyor. Keşfedilen NTE’lerin çıkarılması için Çin şirketleriyle 60 milyon dolarlık bir anlaşmaya varan ülke hükümeti, kurulacak olan tesisten %16 pay almaya ve bu sayede kritik madenlerin Çin’e akmasına yardımcı olmaya hazır. Ancak bir yandan AB ile de aynı konuda bir mutabakat zaptı için görüşmeler yapılarak denge politikası korunmaya çalışılıyor. 

Avrupa Birliği (AB) ise bu alanda henüz büyük bir oyuncu değil ancak potansiyel taşıyor. Özellikle yakın zamanda Kuzey İsveç bölgesinde keşfedilen tahmini 1 milyon tonluk NTE rezervi, AB’nin de ilerleyen dönemde bu alanda bir oyuncu olabileceğini gösteriyor. Ancak bu biraz vakit alabilir, çünkü eldeki mevcut teknoloji ile İsveç’teki sahanın üretime geçmesinin 10-15 yılı bulabileceği tahmin ediliyor.

Çatışma sahası hâline gelen bölgeler

Güçlü nadir toprak rezervlerine sahip olan ancak sayılan diğer ülkeler kadar şanslı olmayan bölgeler de mevcut. Bu ülkeler ve bölgeler, ABD, Çin ve diğer aktörler arasındaki rekabetin yerini çatışmalara bıraktığı sahalara dönüşmüş durumda ve bu rekabet, her zaman olduğu gibi en çok bu bölgelere zarar veriyor. 

Örneğin Avrupa kıtasının en zengin NTE kaynaklarına sahip olan Ukrayna, 2022 yılından bu yana büyük bir savaşın içinde. Ukrayna’nın bilinen NTE rezervleri dünya toplamının yaklaşık %5’ine denk geliyor ve bu rezervlerin önemli bir kısmı Rusya tarafından işgal edilen Donetsk, Luhansk, Donbas ve Zaporijya bölgelerinde bulunuyor. Forbes tarafından yapılan bir analize göre ülkenin maden potansiyelinin yaklaşık %70’i Rusya işgali altındaki bölgelerde yer alıyor ve Rusya, bu kaynakları uzun vadede kendi sanayisine entegre ederek Batı’ya karşı koz olarak kullanmak istiyor. 

Bir yandan da ABD faktörü var. ABD, 2022’den bu yana verdiği askerî destek için Ukrayna’nın nadir toprak rezervlerini istiyor ve bu alanda halihazırda bir Kıymetli Madenler Anlaşması imzalanmış durumda. Anlaşma kapsamında çıkarılan rezervlerle bir yandan Ukrayna’nın yeniden inşası finanse edilirken diğer yandan ABD, söz konusu rezervlere öncelikli erişim sağlayacak. Dolayısıyla jeopolitik olarak bakıldığında, Ukrayna’nın nadir elementleri, Batı’nın Çin’e bağımlılığı azaltma stratejisinin bir parçası haline getirilmiş durumda.

Bu sahalardan biri de tartışmalı ada Grönland. Jeolojik araştırmalara göre Grönland, yaklaşık 1,5 milyon ton ile dünyanın en büyük sekizinci nadir toprak rezervine sahip. Rezerv keşfinden bu yana Grönland’ın maden potansiyeli, büyük güçlerin de ilgisini çekmeye başladı. Özellikle Çin, Grönland’daki projelere erken yatırım yapan ülkelerden biri oldu. Çin devlet şirketleri ülkedeki maden projelerine yatırım yaptı ve adada nadir element arama ruhsatları aldılar. ABD ise uzun süredir bu durumdan rahatsız ve adayı kendisine yaklaştırmak adına ekonomik yardım ve diplomatik temsilcilik açmak dışında şimdi adayı satın almayı veya işgal etmeyi değerlendiriyor. Danimarka her ne kadar Grönland’ın satılık olmadığını sıkça vurgulasa da ABD Başkanı Trump adayı bir şekilde ele geçirip NTE’ler konusunda Çin’e bağımlılığı azaltmak konusunda ısrarcı. 

Öte yandan Cammu Keşmir üzerinde şiddetli çatışmalar yaşanıyor. 2023’te Keşmir bölgesinde 5,9 milyon tonluk lityum rezervinin keşfedilmesi ve NTE’lere dair jeolojik bulgulara rastlanmış olması, hem Hindistan hem de Pakistan’ın iştahını kabartmış durumda. Hindistan, Keşmir’de bulduğu lityumu milli bir proje haline getirip hızla geliştirmek istiyor ve bu kaynağın Pakistan veya Çin’in kontrolüne asla bırakılmayacağını vurguluyor. Pakistan ise Hindistan’ın bu kaynak üzerinde tek taraflı tasarruf hakkı kullanamayacağını ifade ediyor. Çin gibi büyük güçlerin de devreye girmesiyle birlikte bölge, yeni askerî çatışmalara gebe olabilir. Öte yandan Keşmir’in kuzey kesiminde Çin ve Hindistan arasında yaşanan sınır çatışmalarında da Himalayaların altındaki nadir madenlerin çekiciliğinin etkili olduğu düşünülüyor. 

Afrika Boynuzu bölgesi de jeostratejik konumunun yanı sıra yakın zamanda NTE’ler gibi kritik mineraller ekseninde de önem kazanarak büyük güçler arasındaki rekabetin sahası haline geliyor. Örneğin Somali resmî hükümeti Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi’ne dahil olarak hidrokarbon rezervlerini Doğu blokuna açarken, bölgenin tanınmayan hükümeti Somaliland, Tayvan’ı tanıyarak ve bölgesinde yer alan NTE’lerin ABD için bir alternatif olabileceğini söyleyerek ABD’yle yakınlaşmaya çalışıyor. 

Jeopolitik güç mücadelesinin merkezinde

Nadir toprak elementleri, birkaç on yıl öncesine dek sadece kimyacılar ve belirli sanayi kollarının ilgilendiği bir niş konuyken günümüzde jeopolitik güç mücadelesinin merkezine yerleşti. 20. yüzyılda nasıl ki petrol ve gaz enerji güvenliğiyle özdeşleştiyse, uğruna savaşlar verildi ve ülkelerin kaderini belirlediyse şimdi de benzer bir rolü yüksek teknoloji çağında nadir topraklar ve diğer kritik mineraller üstlenmeye başlamış durumda.

Çin’in sahip olduğu geniş rezervler ve işleme kapasitesi, küresel tedarik zincirini neredeyse tekeline alarak diğer devletleri bağımlı kılıyor ve böylece ülkenin siyasi manevra alanını de büyük ölçüde genişletiyor. Bu durum, Çin’in sadece ekonomik değil, jeopolitik tahakkümünü de pekiştiriyor; zira NTE kaynaklarına sahip bölgelerdeki çatışmalar ve diplomatik hamleler, kaynak kontrolü ekseninde yeni güç mücadelelerini tetikliyor.

Bu tahakküm, Batı bloku ve diğer aktörleri, Çin’in hegemonyasını kırmak için stratejik işbirlikleri ve yatırımlar yoluyla alternatif tedarik ve üretim altyapıları kurmak zorunda hissettiriyor. Bu dinamik de nadir toprak elementlerini yalnızca ekonomik bir hammadde olmaktan çıkarıp küresel güç rekabetini daha da kızıştıran önemli bir jeopolitik araç hâline getiriyor. Böylece, 21. yüzyılın “yeni petrolü” olarak anılan NTE’ler, küresel ekonomideki rolünü sağlamlaştırırken aynı zamanda ekonomik ve askerî çatışma risklerini de yükseltiyor.