Almanya sanayisi neden zayıflıyor?

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
IMF'nin 2026 yılına ilişkin Dünya Ekonomik Görünümü verilerine göre, nominal GSYH bakımından dünyanın en büyük 10 ekonomisi arasında 4,45 trilyon dolarlık nominal GSYH’siyle dördüncü sırada yer alan Avrupa’nın en büyük ekonomisi Almanya’ya ilişkin Alman Merkez Bankası Bundesbank’ın Temmuz 2026 Aylık Raporu’nun başlığı, ‘Azalan fiyat rekabetçiliği, Alman ihracatındaki son dönem zayıflığına nasıl katkıda bulundu?’
Geçtiğimiz hafta Ekonomim gazetesinde bu raporun içeriğine ilişkin bir yazı yazdım.
Rapor, özetle, Almanya’nın bir iş ve yatırım merkezi olarak bir süredir rekabet gücünün zayıflaması sorunuyla karşı karşıya olduğunun kabulüyle başlıyor. Rapordaki ilk tespit, hem fiyat kaynaklı hem de fiyat dışı faktörlerden kaynaklanan bu durumun ihracat pazar payındaki kayıplara yansıdığını gösteriyor.
Daha önceki Bundesbank analizlerinde, Almanya'nın ihracat pazar payındaki kayıplarını talep ve arz yönlü bileşenlere ayırmak için ayrıntılı ticaret verileri kullanılmış ve arz yönlü bileşenler, genel kabul gören anlamıyla "ortaya konan rekabet gücü" (revealed competitiveness) olarak yorumlanmışken mevcut analiz, fiyat rekabet gücüne ilişkin makroekonomik göstergelere odaklanmış.
Merak edenler bu yazıyı arşivden bulup okuyabilir.
Yazıyı yazdıktan sonra bir arkadaşım, yıllarca süren ucuz enerji temininin kesilmiş olmasının da Almanya sanayisinin rekabet gücü kaybına neden olup olamayacağını sordu.
Çok haklı ve yerinde bir soru. Aslında temelde yatan nedenlerden biri de bu ucuz enerji temininin kesilmesi.
Yaklaşık elli yıl boyunca Almanya, yüksek değerli sanayi ürünü ihracatı ile düşük maliyetli enerji ithalatının (çoğu Sovyetler Birliği'nden ve daha sonra Rusya Federasyonu'ndan boru hattıyla taşınan doğalgaz) kendine özgü bir kombinasyonuna dayalı bir sanayi modeli kurdu.
Bu yapı, Almanya'nın enerji yoğun sektörlerinin (kimya, çelik, cam ve ağır sanayi) rekabet gücünü destekledi ve ülkenin savaş sonrası ekonomik modelinin yapısal bir sütunu hâline geldi. Bu model, biraz da eleştirel bir şekilde, "Modell Deutschland" olarak anılmakta. Aslında modelin orijinal adı "Wandel durch Handel".
"Wandel durch Handel", yani daha anlaşılır hâliyle ticaret yoluyla değişim, Almanya’nın Soğuk Savaş döneminde geliştirdiği ve yakın döneme kadar dış politikasının temel taşlarından biri olan jeopolitik ve ekonomik bir strateji.
Bu yaklaşım, ekonomik entegrasyonun ve ticari ilişkilerin artırılmasının otokratik veya kapalı rejimlerde demokratik, sosyal ve siyasi değişimleri kendiliğinden teşvik edeceği temel fikrine dayanıyor.
"Wandel durch Handel" terimi, 1960'ların sonunda Batı Almanya Şansölyesi Willy Brandt ve danışmanı Egon Bahr'ın öncülük ettiği Ostpolitik döneminde hayat buldu. Bahr, bu stratejiyi "Wandel durch Annäherung", yani Yakınlaşma Yoluyla Değişim olarak adlandırmıştı.
Sovyetler Birliği ve Doğu Bloku ile doğrudan çatışmak yerine ticaret, enerji bağlantıları ve kültürel temaslar kurularak Demir Perde'nin yumuşatılması hedeflendi. 1990'lardan itibaren bu strateji genişletilerek özellikle Rusya ve Çin ile olan ilişkilere de uygulandı. Almanya, bu ülkelerle devasa ticari ortaklıklar kurarak hem kendi ekonomisini büyütmeyi hem de bu ülkeleri küresel kurallar sistemine entegre etmeyi amaçladı.
Temel varsayım, ticaret sayesinde refahı artan toplumlarda orta sınıfın güçleneceği ve güçlenen orta sınıfın zamanla daha fazla özgürlük ve hukuki güvence talep edeceğiydi.
Ekonomik entegrasyonun otokratik liderleri uluslararası hukuka ve kurallara uymaya zorlayacağı ve böylece kural bazlı ekonominin işlerlik kazanacağı düşünüldü. Kural bazlı ekonomide öngörülebilirlik artacağı için yatırımcılar açısından daha cazip bir ortam oluşacağı beklentisi vardı.
Bu doktrin, 2020'lerde yaşanan jeopolitik kırılmalarla birlikte ciddi şekilde sorgulanmaya başlandı ve doktrini başarısız bir illüzyon olarak değerlendirenlerin sayısı da arttı.
2020'lerin başlarında Rusya, Almanya'da kullanılan doğalgazın yarısından fazlasını sağlıyordu. Rus gazının Almanya'nın toplam gaz ithalatındaki payı 2009'da yaklaşık %34'ten 2019'da %49'a yükselmişti. Doğalgaz, 2022 yılının ilk yarısında Almanya'nın toplam enerji tüketiminin yaklaşık %27'sini oluşturuyordu ve bu tüketim ağırlıklı olarak endüstriyel süreçler ve ısıtma için, daha az oranda ise elektrik üretiminde kullanılıyordu.
Almanya'nın Rusya'ya olan ucuz doğalgaz bağımlılığı (Nord Stream projeleri vb.), Rusya’yı demokratikleştirmek yerine Moskova’ya jeopolitik bir koz verdi.
Çin ile kurulan derin ticari bağlar, Çin’in otoriter yapısını yumuşatmadığı gibi Batı dünyasının kritik tedarik zincirlerinde Çin’e, tabiri yerindeyse, tam bağımlı hâle gelmesine de yol açtı.
Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinin ardından Almanya Şansölyesi Olaf Scholz, "Zeitenwende" (Tarihî Dönüm Noktası) ilan ederek "Wandel durch Handel" döneminin kapandığını ve savunma ile stratejik özerkliğe dayalı yeni bir güvenlik mimarisine geçildiğini duyurdu.
Ucuz doğalgazı endüstriyel büyümeye bağlayan ekonomik gerekçeyi çeşitli açılardan incelemekte fayda var.
Birincisi, doğalgazın kimya (özellikle dünyanın en büyük entegre kimya tesisi olan BASF'nin Ludwigshafen kompleksi için), çelik, cam, seramik, kâğıt ve demir dışı metaller gibi sektörler açısından kritik bir hammadde ve enerji girdisi olduğu gerçeği. Almanya, bu sektörlerde küresel ölçekte rekabetçi, ihracata yönelik sanayiler kurmuştu.
İkincisi, düşük ve istikrarlı enerji maliyetleri, Alman üreticilerin uluslararası rakiplerine karşı fiyat açısından rekabetçi kalmalarını ve nispeten yüksek ücretler ödemelerini sağlayarak ülkenin ihracata dayalı büyüme modelini sürdürmesine ve sürekli cari fazla vermesine imkân tanıdı.
Üçüncüsü, doğalgaz Almanya için karbonsuzlaştırma ve yeşil ekonomi politikası açısından önemli bir avantaj sağladı. Sanayide yoğun şekilde kullanılan kömüre alternatif olan ve yenilenebilir enerji kaynakları ile aşamalı olarak devre dışı bırakılan nükleer kapasiteyi esnek biçimde tamamladığı düşünülen doğalgaz, Almanya'nın sanayi üretimini gözden çıkarmadan ya da daha doğru bir ifadeyle sanayi üretiminden taviz vermeden Avrupa ülkelerine verdiği karbonsuzlaştırma taahhütlerini yerine getirmesine olanak sağladı.
Özetle, Almanya "ucuz Rus enerjisi ve imalat sanayisinin gücüyle desteklenen ihracata" dayanarak refah içinde büyüdü. Ancak zamanla bu yapı sürdürülemez hâle geldi.
Burada efsanevi Almanya Şansölyesi Angela Merkel’e de değinmeden geçmeyelim.
Japonya'da Mart 2011’deki Fukuşima nükleer felaketinin ardından Merkel, nükleer santrallerin ömrünü uzatma yönündeki önceki kararını geri aldı ve hızlandırılmış bir Atomausstieg (nükleerden çıkış) ilan ederek Başbakan Schröder döneminde yasalaştırılan aşamalı geçişi öne çekti. Aslında şimdi en çok eleştirilen eylemlerden biri de bu.
Eleştiriler, bu kararın bölgesel seçimler öncesinde yoğun siyasi baskı altında alındığı ve Almanya’nın, nükleer enerjinin sağladığı ve Alman elektrik üretiminin yaklaşık dörtte birine karşılık gelen kapasitenin yerini dolduracak yeterince geliştirilmiş bir stratejiden yoksun olduğu yönündeydi.
Merkel'in, Almanya'nın yenilenebilir enerji yoluyla kapasite artışını hızlandırmasını sağlayacak neredeyse hiçbir strateji uygulamadığı zaman içinde daha net görüldü.










